Споменик на жртвите на политичката репресија () — споменик посветен на милиони луѓе кои настрадале од државниот терор во СССР. Споменикот се наоѓа во Санкт Петербург, Русија. Се наоѓа на насипот Воскресенскаја на реката Нева, одвојувајќи го од легендарниот затвор Крести, каде што се држеле многу политички затвореници. Централниот елемент на споменикот е пар скулптури на „метафизички сфинги“ од уметникот Михаил Чемијакин. Направени во духот на модернизмот нивните лица се поделени вертикално на две половини. Свртени кон станбените згради на насипот, сфингите имаат профили на млади женски лица, а свртени кон затворот Крести на спротивниот брег се откриени черепи. Ова ја симболизира трагичната поделба на народот за време на советските години. Околу периметарот на постаментите на скулптурата се поставени плочи со текстови посветени на советската репресија, напишани од познати писатели и дисиденти. Помеѓу сфингите е поставена структура од гранитни блокови во вид на ранохристијански крст со затворски прозорец и круна од трње од бодликава жица. Архитектонското решение на споменикот го дизајнирал Вјачеслав Бухајев и Анатолиј Василиев. Споменикот бил отворен на иницијатива на скулпторот и градските власти на 28 април 1995 година.

Структура и симболика

„Метафизички сфинги“ Централниот елемент на споменикот на жртвите на политичката репресија е пар бронзени скулптури, „метафизички сфинги“, кои претставуваат огледало и се симетрично создадени од уметникот Михаил Шемјакин. Тие претставуваат малку деформирани фигури на легендарни суштества од античкиот свет, со тело на лав и глава и гради на жена. Сфингите лежат на два гранитни постаменти со подигнати глави. Нивните тела се изнемоштени, со ребра испакнати на торзото на животните, тенки вратови претерано и вознемирено испружени, а долу, на спојот на лавот и човечкиот дел, се наоѓаат изразени женски гради. Главите на сфингите се крунисани со стилизирани антички египетски шамии, „немес“ и круни, „ пшенци“. Главната карактеристика на суштествата на Шемјакин се нивните лица: тие се поделени вертикално на две половини. Свртени кон станбените згради на насипот, сфингите претставуваат профили на младешки женски лица, додека свртени кон Нева и затворот Крести на спротивниот брег се изложени черепи. Така, едната страна се доживува како жива, убава, додека другата се гледа како мртва, во распаѓање, со коски на скелет испакнати на трупот. центар|333x333пксцентар|250x250пксцентар|333x333пкс Крести и Сфинга Поглед покрај насипот Поглед на касарната на коњичкиот полкМихаил Шемјакин го опишal симболичното значење на скулптурите на следниов начин: „Лицата на сфингите се олицетворение на суров режим... Ова го одразува животот на земјата - едната половина живееше во незнаење, додека другaта загина, не е јасно за што“. Како што забележала критичарката Татјана Волцкаја, „сликите со две лица го симболизираат животот и смртта, слободата и ропството, како и двојноста на човечката природа, способна да се издигне до духовни височини, како и да се спушти до масовни убиства и уништување на цели народи.“. Според поетот и критичар Виктор Кривулин, сфингите ја претставуваат „границата меѓу живите и мртвите“. Филологот и историчар на уметност Дмитриј Лихачев во скулптурите го видел „лицето на периодот“, чија мртва страна ги отелотворува репресијата и нивните жртви, додека живата страна претставува таен отпор кон нив, храброста и надежите на советските дисиденти. Тој го означил спарувањето на фигурите како симбол на раздорот во руското општество, граѓанските конфронтации и војната, поделбата на Русија на „обична“ и „ опричнина“ (). Михаил Шемјакин, кој често ја истражувал темата на „космичко-сезнајниот маскенбал“ и маската на смртта како нејзина централна компонента, според Виктор Кривулин, во споменикот вовел „елементи на одредена модерна трагична травестија и навидум ја разоткри крвавата карневалска основа на идејата за тиранската моќ, потсвесната природа на диктатурата, која турна голем дел од Русија на работ на животот и смртта“. Историчарот на уметност Михаил Золотоносов ја забележал пластичната експресивност и значајност на скулптурите на сфингите, гледајќи го во нив „концептот на смртта, кој лакомо и желно брза врз личноста, која го посакува, полна со вечна жед за живот“. Истражувачот Александар Еткинд забележал дека антропо-зооморфните слики на сфингите на Шемјакин се редок пример за обид да се конкретизира сликата во лошата руска иконографија на спомениците на жртвите на политичката репресија. Тој го сметал овој споменик за метафора за пасивното страдање, неможноста да се спротивстави на злото и теророт, кои изгледаат неизбежни кога се соочуваме со чудовишта, како самата смрт, и дека е многу генерализиран и не дава претстава за специфичната историја на репресијата: отпор, востанија во кампот, тортура, суровост, насилство, идеолошки основи итн. Историчарот Анатолиј Хазанов го карактеризирал споменикот како редок пример на „возбудлива“, експресивна пластичност на споменикот на жртвите на државниот терор. Активистот за човекови права Венијамин Јофе видел во сфингите саморефлексија на властите, „очигледна напнатост на мислата и желба да навлезат во државната потсвест“, персонификација на чувари-џелати и диктатура.

Уметникот-постмодернист Михаил Шемјакин во своето дело го прогласил принципот на „метафизичка синтеза“, кој вклучувал создавање на нови форми и иконографија засновани на проучување на култната уметност од различни земји и епохи. „Метафизичките сфинги“ се реинтерпретирани слики на нивните древни египетски колеги, поставени на универзитетскиот насип во Санкт Петербург. Во Стариот Египет, ваквите скулптури претставувале дел од култот на фараонот, почитуван како бог и поседувајќи неограничена моќ. Во исто време, им се припишувале мистични заштитни функции. Историчарите на уметност гледаат паралели меѓу сфингите и Советска Русија со нејзината тоталитарна диктатура, култови на личности како Ленин, Сталин и Брежњев, масовен труд на робови и репресија.

Во исто време, иконографијата на сфингите на Шемјакин вклучува античка интерпретација. Според митовите на Стара Грција, суштество во форма на полужена и полулав било испратено од боговите како казна до жителите на Теба во Беотија. Сфингата ги нападнала патниците, им поставувала паметни загатки и ги убивала оние кои не можеле да ги решат. Само Едип успеал да ја реши загатката, поради што суштеството разочарано се фрлило од карпа, што го навело Едип да стане крал на Теба, но и да го отвори патот кон неговата трагична судбина. Античката слика на сфингата, наследена од современата уметност, нашла одраз во делата на Александар Блок. Во својата песна „Скити“, напишана по комунистичката револуција, поетот изјавил: „Русија е Сфингата! Радување и тагување, // И капена во црна крв, // Таа гледа, гледа, те гледа // Со омраза, и со љубов!...“ Критичарите ги толкуваат сфингите на Шемјакин како метафора за државата што го уништила својот народ.

„Патот на сфингите“ центар|223x223пксцентар|200x200пксцентар|150x150пксцентар|150x150пксцентар|200x200пксцентар|200x200пкс Сфингата на насипот Универзитескаја, 17XIV век п.н.е Сфингите на насипот Малаја Невка, 111826 година. Павел Соколов Бакнеж на Сфингата</br> 1895 година. Франц фон Штук Триумф на Сфингата</br> 1886 година. Густав Моро Шиши „Сфинги“ на насипот Петровскаја, 6</br> моли. 20 век Сфинги на насипот Свердловска, 40</br> 1773-1777, обновен 1959-1960, архитект. AL РотачИсторичарот на уметност Дмитриј Лихачов ги карактеризира сфингите на Шемјакин како продолжение на „патот на сфингите“ на бреговите на реката Нева во Санкт Петербург. Според него, тоа започнува со сфингите на универзитетскиот насип, кој се наоѓа спроти плоштадот на Сенатот, каде што се случило Декебристичкото востание во 1825 година, што го навестува идниот колапс на царството. Потоа, продолжува со кинеските шиши поставени во близина на последната палата на Романови по поразот во Руско-јапонската војна и револуцијата од 1905 година (овие настани ја најавиле комунистичката револуција). Третиот пар се наоѓа на островот Камени, веднаш до зградите кои служат на советската партиска елита, што ја одбележува трагедијата на Советска Русија. Сфингите на Шемјакин, посветени на жртвите на репресијата и поставени спроти ужасниот затвор Крести, го завршуваат овој трагичен пат. Според Лихачов, „истовремено го претставува својот период и го толкува во историска перспектива“.

Во делото на постсовременистичкиот уметник Михаил Шемјакин (и во конкретниот случај на „метафизички сфинги“), историчарите на уметност го забележуваат влијанието на рускиот („Светот на уметноста“) и германскиот ( Франц фон Штук, Макс Клингер) модернизам, особено симболизмот и надреализмот. Овие скулптури исто така се пример за современата египетска преродба. Сфингите на Шемјакин не само што ја прекинуваат традицијата на советската монументална скулптура, туку и се издвојуваат од современите авангардни споменици.

Фигурите на сфингите се сразмерни на човечката висина, висината на скулптурата е 1,5 метри, а димензиите на нејзиниот постамент се 2,3 × 0,8 × 1,8 метри. Според Виктор Кривулин, таквата големина на фигурите, која донекаде не одговара на размерите на насипот, била намерен гест на отфрлање на мегаломанијата во корист на хуманизирање на сликата на споменикот.

Дизајн десно|мини|267x267пкс| Споменикот Архитектонскиот дизајн на споменикот го извршиле Вјачеслав Бухаев и Анатолиј Василиев. Споменикот се наоѓа пред спустот до водата на Воскресенскиот насип на Нева. Скулптурите на постаментите стојат малку подалеку од неговиот гранитен парапет. Растојанието помеѓу сфингите свртени една кон друга е петнаесет метри. Во средината на парапетот на насипот била поставена конструкција од четири гранитни блокови, кои се наредени така што формираат облик на ранохристијански крст со мала дупка во центарот. Овој стилизиран затворски прозорец е покриен со решетка во форма на тенок железен крст. Преку него погледот на гледачот е насочен кон затворот „Крести“ кој се наоѓа на спротивниот брег на Нева. На горниот блок е издлабен натписот „На жртвите на политичката репресија“. На долниот дел е прикачен венец од бодликава жица, еден вид круна од трње. Петтиот блок е прикачен на парапетот одоздола, на кој се наоѓа затворена книга (или Советскиот кривичен законик или список на жртви). Оваа структура критичарите ја доживуваат како посебна алегорија на затворот и верата. Помеѓу сфингите и насипот е поставен крст направен од поплочени камења, неговите краеви ориентирани кон три елементи од композицијата на споменикот. Бројот на камења во него, според намерата на авторите, одговара на бројот на репресирани лица во СССР - десет илјади жртви по камен. Истражувачот Александар Еткинд забележил дека симболиката на крстот е една од најчестите во иконографијата на спомениците на жртвите на политичката репресија во Русија: овој јазик овозможува изразување на тага за убиените.

Местоположба мини|200x200пкс| Поглед на насипот од улицата Шпалернаја десно|мини|200x200пкс| Споменик со цвеќиња, јули 2018 година