A literatura é a arte de escribir. Segundo aparece no Dicionario de Autoridades de 1734,Diccionario de autoridades, Real Academia Española, volums I-VI, 1a edición, publicada en 1726-1739. Edición facsímile, Editorial Gredos, 1963, tres volumes. a literatura é "o coñecemento e ciencias das letras". En xeral, pódese entender como literatura calquera tipo de texto. Mesmo hai quen defende que se pode incluír calquera tipo de traballo baseado en símbolos, como a banda deseñada, as imaxes ou a escultura. Porén, considérase polo xeral que a literatura só son os textos escritos dunha certa calidade e de certos xéneros, excluíndo a banda deseñada, a novela romántica ou a de "policías", por exemplo. Os temas son moi variados.
Considérase un xénero literario cada unha das manifestacións formais das obras literarias segundo unha clasificación que ten en conta a estrutura e o contido. Dende Platón e Aristóteles até case o século XIX, foron estabelecidos como básicos tres xéneros, que partían da imitación e da descrición da natureza. Da primeira xorde o xénero dramático (traxedia, drama, comedia), da segunda o lírico (poesía) e da súa fusión, a épica.
Etimoloxía Etimoloxicamente, a verba deriva da palabra latina litteratura, sendo o sentido orixinal da mesma Arte de escribir e de ler, coñecemento de todo o que foi escrito, e é esta a tradución da expresión grega γραμματικ`η τeχνη. Porén, o concepto de literatura é máis amplo, xa que se pode considerar a literatura como o conxunto de obras literarias dun pobo (literatura galega), dunha época (literatura romántica) ou dun xénero (literatura épica).
Etimoloxicamente, tamén deriva da palabra latina littera, que quere dicir 'letras'. A literatura
miniatura|upright|O Libro dos Ritos (), un antigo texto chinés. Algunhas definicións da literatura levaron a incluír todos os traballos escritos.
Ata o século XVII, o que actualmente denominamos «literatura» designábase como poesía ou elocuencia. Durante o Século de Ouro español, por poesía entendíase calquera invención literaria, pertencente a calquera xénero e non necesariamente en verso, entendéndose por tal tres tipos fundamentais de "poesía / literatura": a lírica (propia do canto, en verso), a épica (propia da narración, en verso longo ou prosa) e a dramática (en diálogo). A comezos do século XVIII comezouse a empregar a palabra «literatura» para referirse a un conxunto de actividades que utilizaban a escritura como medio de expresión. A mediados da mesma centuria, Lessing publica Briefe die neueste Literatur betreffend, onde se utiliza «literatura» para referirse a un conxunto de obras literarias. A finais do século XVIII, o significado do termo «literatura» especialízase, restrinxíndose ás obras literarias de recoñecida calidade estética. Este concepto pódese atopar na obra de Marmontel, Eléments de littérature (1787), e na obra de Madame de Staël, Da literatura considerada en relación coas institucións sociais.
En Inglaterra, no século XVIII, a palabra «literatura» non se refería soamente aos escritos de carácter creativo e imaxinativo, senón abarcaba o conxunto de escritos producidos polas clases instruídas: cabían nela desde a filosofía aos ensaios, pasando polas cartas e a poesía. Tratábase dunha sociedade na que a novela tiña mala reputación, e cuestionábase se debía pertencer á literatura. Por iso Eagleton suxire que os criterios para definir o corpus literario na Inglaterra do século XVIII eran ideolóxicos, circunscritos aos valores e aos gustos dunha clase instruída. Non se admitían as baladas rueiras nin os romances, nin as obras dramáticas. Nas últimas décadas do século XVIII apareceu unha nova demarcación do discurso da sociedade inglesa. Eagleton cóntanos que xorde a palabra «poesía» como un produto da creatividade humana en oposición á ideoloxía utilitaria do inicio da era industrial. Tal definición atopámola na obra A Defence of poetry (1821) de Shelley. Na Inglaterra do Romanticismo, o termo «literato» era sinónimo de «visionario» ou «creativo». Pero non deixaba de ter tinguiduras ideolóxicas, como no caso de Blake e Shelley, para quen se transformou en ideario político, cuxa misión era transformar a sociedade mediante os valores que encarnaban na arte. En canto aos escritos en prosa, non tiñan a forza ou o arraigamento da poesía; a sociedade considerábaos como unha produción vulgar carente de inspiración. A literatura defínese pola súa literariedade
upright|miniatura|esquerda|Don Quixote e Sancho Panza, personaxes de Don Quixote da Mancha.
En busca da definición dos conceptos «literatura» e «literario», xurdiu a disciplina da teoría da literatura, que empeza por delimitar o seu obxecto de estudo: a literatura. Non hai unha definición unívoca do termo, xa que dependerá do crítico literario que a defina, como así tamén da época e do contexto que a define. Con todo, os primeiros estudosos que se preocuparon polo estudo desta disciplina son os chamados formalistas rusos.
A comezos do século XX, o formalismo ruso interésase polo fenómeno literario, e indaga sobre os trazos que definen e caracterizan devanditos textos literarios, é dicir, sobre a literariedade da obra. Roman Jakobson expón que a literatura, entendida como mensaxe literaria, ten particularidades de tal forma que a fan diferente doutros discursos; ese interese especial pola forma é o que Jakobson chama «función poética», pola que a atención do emisor recae sobre a forma da mensaxe (ou, o que é o mesmo, hai unha «vontade de estilo» ou de estilizar a linguaxe por parte do escritor). En efecto, hai determinadas producións lingüísticas cuxa función primordial é proporcionar pracer literario, un deleite de natureza estética, producido pola beleza, en relación co pensamento aristotélico. A linguaxe combinaría nos seus elementos máis simples dous tipos de elementos: redundancias, recorrencias ou repeticións rítmicas formais e de contido semántico, isto é, analoxías, por unha banda, e pola outra, desvíos da norma, para afastarse da linguaxe común, causar estrañeza, renovar: a chamada anomalía; dese modo impresiónase a imaxinación e a memoria e chámase a atención sobre a forma da mensaxe, a súa peculiar forma expresiva. De ambas as tendencias, a rítmica ou repetitiva é popularizante, e a segunda, pola contra de rumbo aristocratizante.
A linguaxe literaria sería un estilizado e cunha transcendencia particular, destinada á perdurabilidade; moi diferente das expresións da lingua de uso común, destinada ao seu consumo inmediato. A literatura, por outra banda, esixe por tradición un respaldo sustentable: O Enxeñoso Fidalgo Don Quixote da Mancha non podería escribirse se non existisen antes os libros de cabalarías.
Wolfgang Kayser, a mediados do século XX, expón cambiar o termo «Literatura» polo de Belles Lettres, diferenciándoas da fala e dos textos extraliterarios, no sentido de que os textos literario-poéticos son un conxunto estruturado de frases portadoras dun conxunto estruturado de significados, no que os significados se refiren a realidades independentes do que fala, creándose así obxectividade e unidade propias.
O termo literatura e os seus adxectivos miniatura|upright|As Aventuras de Pinocho (1883) é unha obra canónica de literatura infantil e un dos libros de maior venda publicados. Raúl H. Castagnino, no seu libro ¿Qué es la literatura?, indaga sobre o concepto e como se estende a realidades como a escritura, a historia, a didáctica, a oratoria e a crítica. Segundo Castagnino, a palabra literatura adquire ás veces o valor de nome colectivo cando denomina o conxunto de producións dunha nación, época ou corrente; ou ben é unha teoría ou unha reflexión sobre a obra literaria; ou é a suma de coñecementos adquiridos mediante o estudo das producións literarias. Outros conceptos, como o de Verlaine, apuntan á literatura como algo superfluo e acartonado, necesario para a creación estética pura. Posteriormente, Claude Mauriac propuxo o termo "aliteratura" en contraposición a «literatura» no sentido despectivo que lle daba Verlaine. Todas estas especificacións fan da literatura unha proposta que depende da perspectiva desde a que se enfoque. Así, Castagnino conclúe que os intentos de delimitar o significado de «literatura», máis que unha definición, constitúen unha suma de adxectivacións limitadoras e específicas.
Se se considera a literatura de acordo coa súa «extensión e o seu contido», a literatura podería ser universal, se abarca a obra de todos os tempos e lugares; se se limita ás obras literarias dunha nación en particular, é literatura nacional. As producións, xeralmente escritas, dun autor individual, que, por ter conciencia de autor, de creador dun texto literario, adoita asinar a súa obra, forman parte da literatura culta, mentres que as producións anónimas froito da colectividade e de transmisión oral, en ocasións recollidas posteriormente por escrito, conforman o corpus da literatura popular ou tradicional.
Segundo o «obxecto», a literatura será preceptiva se busca normas e principios xerais; «histórico-crítica» se o enfoque do seu estudo é xenealóxico; «comparada», se se atende simultaneamente ao exame de obras de diferentes autores, épocas, temáticas ou contextos históricos, xeográficos e culturais; «comprometida» se adopta posicións militantes fronte á sociedade ou o estado; «pura» se só proponse como un obxecto estético; «ancilar», se a súa finalidade non é o pracer estético senón que está ao servizo de intereses extraliterarios.
Segundo os «medios expresivos e procedementos», Castagnino propón que a literatura ten como formas de expresión o verso e a prosa e as súas realizacións maniféstanse en xéneros literarios universais, que se atopan, máis ou menos desenvolvidos, en calquera cultura; «lírico», «épico» e «dramático». Manifestacións líricas son aquelas que expresan sentimentos persoais; épicas, as que se constitúen en expresión dun sentimento colectivo manifestado mediante modos narrativos, e dramáticos, as que obxectivan os sentimentos e os problemas individuais comunicándose a través dun diálogo directo. A estes xéneros literarios clásicos habería que engadir ademais o didáctico.
O teórico Juan José Saer postula que a literatura é ficción; é dicir que todo o que lemos como literatura non ten referencia directa no mundo real.Saer, Juan José El concepto de ficción . O literario só existe en relación co texto no cal aparece. Pero a literatura, aínda que resulte paradoxal, é profundamente verdadeira: a súa autenticidade pasa por recoñecerse como ficción e falar do real desde alí. Saer afirma, ademais, «que a verdade non é necesariamente o contrario da ficción», e que cando optamos pola práctica da ficción non o facemos co propósito turbio de terxiversar a verdade. En canto á dependencia xerárquica entre verdade e ficción, segundo a cal a primeira posuiría unha positividade maior que a segunda, é, desde logo, no plano que nos interesa, «unha mera fantasía moral».
O fenómeno literario estivo sempre en constante evolución e transformación, de tal modo que o criterio de pertenza dunha obra á literatura pode variar ao longo da historia, segundo varía o concepto de «arte literaria».
Desde este punto de vista, a literatura é unha arte. Unha actividade de raíz artística que aproveita como medio a linguaxe, a palabra que se converte en viva por medio de escritos. Polo tanto, é unha actividade que non discrimina xénero, nin motivos, nin temáticas.
Barthes: a literatura como práctica de escritura