miniatura|Arnold Lakhovsky, A conversa (1935). A linguaxe (do provenzal lenguatge e do latín lingua) é a capacidade do ser humano para se comunicar mediante un sistema de signos ou lingua. Non se debe confundir con lingua ou idioma, que é a representación concreta desta capacidade, manifestada na existencia das linguas naturais. Ás veces o termo esténdese ás linguaxes que os humanos usan para comunicarse, ademais da linguaxe falada, como a lingua de sinais. Utilízase tamén linguaxe na matemática e na informática para designar as linguaxes formais ou artificiais, incluíndo as linguaxes de programación).
Unha linguaxe é un sistema de comunicación estruturado para o que existe un contexto de uso e certos principios combinatorios formais. Existen contextos tanto naturais como artificiais.
Desde un punto de vista máis amplo, a comunicación indica unha característica común aos humanos e a outros animais (animais non simbólicos) para expresar experiencias mediante o uso de sinais e sons rexistrados polos órganos dos sentidos. Os seres humanos desenvolven unha linguaxe simbólica complexa que se expresa con secuencias sonoras e signos gráficos. Pola súa banda, os animais comunícanse a través de signos sonoros, olfactivos e corporais que en moitos casos distan de ser sinxelos. A linguaxe humana apóiase na capacidade de comunicarse por medio de signos lingüísticos (usualmente secuencias sonoras e signos gráficos, pero tamén con xestos no caso das linguas de sinais). En canto ao seu desenvolvemento, a linguaxe humana pode estudarse desde dous puntos de vista complementarios: a ontoxenia e a filoxenia. A primeira analiza o proceso polo cal o ser humano adquire a linguaxe, mentres que a segunda encárgase de estudar a evolución histórica dunha lingua. A antropoloxía da linguaxe fai da linguaxe unha peza clave na súa interpretación do ser humano, aínda que isto non é extremadamente novo, remite a antigas e variadas tradicións culturais desde tempos moi afastados na historia de occidente..
A comunicación animal baséase no uso de sinais visuais, sonoras e olfactivas, a modo de signos, para sinalar a un referente ou un significado diferente dos devanditos sinais. Dentro das formas de comunicación animal (popularmente denominadas linguaxe animal) están os berros de alarma, a linguaxe das abellas, etc. Os linguaxes formais son construcións artificiais humanas que se usan en matemáticas e outras disciplinas formais, incluíndo linguaxes de programación. Estas construcións teñen estruturas internas que comparten coa linguaxe humana natural, polo que poden ser en parte analizados cos mesmos conceptos que este.
Aínda que case ata finais do século XX establecíase taxativamente unha diferenza absoluta entre a linguaxe humana e a comunicación animal, a acumulación de gran cantidade de estudos (especialmente etolóxicos) suxiren que moitos animais non humanos, especialmente con áreas cerebrais corticais desenvolvidas (bonobos, chimpancés e outros primates, así como cetáceos —especialmente delfínidos—, aves —especialmente papagaios, corvos, pombas—, elefantes, cans, gatos, equinos, etcétera) posúen formas de comunicación bastante máis complexas, e máis próximas á linguaxe humana que o suposto por Ivan Pavlov e os reflexos condicionados ou os condutistas anglosaxóns, que reducían as actividades psíquicas a un mero circuíto reflicto mecanicista de estímulo-resposta. En rigor, Pavlov non era tan mecanicista, pero supoñía á linguaxe dos animais non humanos como correspondente a un condicionamento clásico ou primeiro sistema de sinais (baseado principalmente no estímulo-resposta, tras a reiteración dun estímulo que se asocia unha «recompensa», que implica ao circuíto de premio-recompensa, ou á ausencia da mesma que xera un hábito ou habitus, condicionamento que é tamén común á inmensa maioría dos humanos), mentres que para o ser humano Pávlov supón un segundo sistema de sinais, que é un salto cualitativo respecto ao primeiro e que é a linguaxe humana, que é heurístico ao estar aberto respecto ao ciclo de estímulo-resposta.Jean-François Le Ny: La sémantique psychologique, PUF (Presses universitaires de France), 1979 ISBN 978-2130358725
A facultade da linguaxe non é o resultado dun aprendizaxe, senón que é conxénita, é dicir, nace co ser humano. Ademais, preséntase de igual maneira en todos os seres humanos, independentemente do momento histórico e do lugar xeográfico, é dicir, é universal. As linguas poden aprenderse e esquecerse, pero a capacidade da linguaxe, non.
A linguaxe é un conxunto de signos e símbolos. Un signo é un fenómeno relacionable con outro fenómeno. Por exemplo, a febre é un signo dunha enfermidade, a caída de neve é un signo da estación de inverno, un camión de bombeiros coa súa sirena é un signo de incendio.
Un símbolo é un fenómeno, algo que ocorre que a mente relaciona con outro fenómeno. Por exemplo, un polgar abaixo simboliza algo negativo, a luz vermella dun semáforo cunha mensaxe de deterse. O elemento que distingue un símbolo dun signo é o carácter deliberativo da súa relación. Os signos que se establecen deliberadamente chámanse símbolos.
Da linguaxe humana ocúpase a ciencia denominada lingüística. A linguaxe é tamén o obxecto de estudo de numerosas disciplinas, como a psicolingüística, a sociolingüística ou a filoloxía.
Características das linguas naturais
Varios autores redactaron listas de características definitorias do que é unha lingua natural, algunhas das cales están presentes na comunicación animal e nas linguaxes formais. Con todo, só as linguas naturais teñen os quince trazos de Hockett e, polo tanto, esta lista caracteriza o que é unha lingua natural.
Entre os trazos máis definitorios están a arbitrariedade (da relación entre o signo e o significado), a produtividade (que permite producir novas mensaxes nunca antes realizados) e a estrutura xerárquica (segundo a cal, as linguas humanas posúen regras ou principios sintácticos e gramaticais, polo que as producións non son aleatorias).
As linguas que concretan a facultade humana da linguaxe comparten unha serie de características:
Arbitrariedade: Non existe relación directa ou dependencia entre os elementos dunha lingua e a realidade á que se refiren: o vínculo entre forma e significado é arbitrario. Aínda que existen casos de conexión non arbitraria, como as onomatopeas, son esporádicos; a inmensa maioría das palabras difiren entre as linguas e mesmo, historicamente, nunha mesma lingua. Desprazamento: As mensaxes verbais poden referirse a feitos afastados do tempo e do espazo en que se produce a situación comunicativa: pódese facer referencia a outros lugares, ao pasado e ao futuro. Mentira: Consiste na posibilidade de emitir mensaxes non verdadeiras. Pódese observar un claro exemplo na literatura, caracterizada pola creación de mundos de ficción. Reflexividade: É a capacidade que posúe o sistema de referirse a el mesmo. A linguaxe pódese utilizar para falar da propia linguaxe. Diferenciación de unidades: As linguas empregan un reducido número de elementos (sons) que contrastan claramente entre si: son unidades discretas. Estes sons, que non portan en si mesmos significados, son percibidos polos receptores como unidades diferenciadoras: sal oponse a Sol, porque os elementos que diferencian ambos os termos constitúen unidades discretas. Dobre articulación: A linguaxe é un sistema dual, pois se organiza en dous niveis: as unidades discretas combínanse entre si para formar outros elementos que si son portadores de significado. A primeira articulación está formada por monemas, e a segunda articulación está formada por fonemas.Horcas Villareal, Jose Mario (2015): Características de las lenguas. Produtividade: A dobre articulación permite crear infinitas mensaxes cun reducido número de elementos, o que fai que a linguaxe humana sexa privilexiadamente produtiva. Fronte a el, os sistemas de comunicación animal posibilitan só un número finito e reducido de mensaxes.
A conduta lingüística nos humanos non é de tipo instintivo, senón que debe ser adquirida por contacto ou transmisión con outros seres humanos, especialmente durante os primeiros anos de vida, doutro xeito prodúcense casos de nenos e nenas ferais. A estrutura das linguas naturais, que son o resultado concreto da capacidade humana de desenvolver linguaxe, permite comunicar ideas e emocións por medio dun sistema de sons articulados, mediante o cal se fai posible a relación e o entendemento entre individuos. A linguaxe humana posibilita a expresión do pensamento e a exteriorización dos desexos e afectividade mediante signos inicialmente sonoros/acústicos e, moi posteriormente na xénese da linguaxe, signos baseados no par significante/significado. A inicios do século XX, Ferdinand de Saussure consideraba análogos ou perfectamente correspondentes ao par significante/significado, e logo Jacques Lacan considerou que baixo o significante «hai nada» xa que o significado de cada signo humano discorre («baixo» a censura do inconsciente) tras o desexo nunha cadea metonímica na cal os significantes constantemente cambian de significado; Lacan considerou que a relación análoga ou exactamente correspondente de significante/significado só dáse na linguaxe dos animais non humanos.Edward Sapir, Margit Frenk Alatorre, Antonio Alatorre El lenguaje (en español). Publicado por Fondo de Cultura Económica, 1954; páx 14. ISBN 968-16-0550-0Lacan, Jacques, Publicados por Paidós : Escritos 1 e 2. ISBN 978-987-629-003-6/ ISBN 968-23-1270-1
A reflexión que Ludwig Wittgenstein emprende sobre a linguaxe condúceo a recoñecer, primeiro, que todo linguaxe implica unha forma de vida; existe polo tanto unha estreita relación entre a linguaxe e as condicións da existencia humana. En segundo lugar Wittgenstein achega a linguaxe á acción ao sinalar que o significado de toda palabra estalle conferido polo seu uso, pola particular maneira de como é utilizada por quen fai uso dela. Iso confírelle un argumento adicional á defensa da linguaxe ordinaria. Pero o máis importante é o terceiro trazo: Wittgenstein utiliza o camiño da linguaxe para penetrar os problemas da ética, do sentido de vida dos seres humanos.
A linguaxe humana foi cualificada como unha linguaxe principalmente verbal en contraposición á comunicación non verbal. A linguaxe verbal denomínase así porque está constituído por palabras (en latín: verba) é dicir, formado a partir de unidades discretas (por exemplo os fonemas) ordenadas desde o intelecto como se observa nun diálogo ou nunha conversación; segundo o esquema de R. Jakobson requírese un emisor (ou locutor) polo menos un mensaxe, un contexto, unha canle ou medio (aire por onde se propaga a voz, papel onde se escribe, ondas electromagnéticas, etc.), un código e obviamente un receptor ou alocutor. A este esquema de Jakobson, que parece ter as súas orixes nos esquemas triangulares de Peirce, adóitaselle engadir o ruído que pode modificar o esquema. Paralelo á linguaxe verbal, e existente xa en animais non humanos, débese sempre ter en conta ao linguaxe paraverbal caracterizado pola mímica, os xestos, os acenos e mesmo as expresións corporais, especialmente faciais, de orixe instintivo: por exemplo a case vexetativa e instintiva expresión facial de noxo pode mimicamente transformarse en expresión xa intencionada de desgusto ou cólera.
A capacidade humana para a linguaxe, tal como reflíctese nas linguas naturais, é estudada pola lingüística.