Angola, službeno Republika Angola (, na jezicima kimbundu, umbundu i kikongo: Ngola) država je u jugozapadnoj Africi koja graniči na istoku sa DR Kongom sa dužinom granice od 2.646 km, na sjeveru sa Republikom Kongo (231 km) i Zambijom (1.065 km), a na jugu sa Namibijom (1.427 km). Površina Angole je 1.246.700 km2. Glavni grad države je Luanda. Članica je Ujedinjenih nacija, OPEC-a, Afričke Unije, Zajednice država portugalskog govornog područja i Južnoafričke razvojne zajednice. Multietnička je država s 25,8 miliona stanovnika, koji su pripadnici raznih plemenskih grupa, običaja i tradicija. Kultura u državi odražava vijekove portugalske vladavine u obliku dominantnog portugalskog jezika i katoličke crkve. Nakon dugotrajne borbe s kolonijalistima, nezavisnost je ostvarena 1975. nakon što je osnovana Narodna Republika Angola, marksističko-leninjistička jednopartijska država koju su podržavali Sovjetski Savez i Kuba. Vrlo brzo nakon toga izbio je građanski rat između vladajućeg Narodnog pokreta za oslobođenje Angole (MPLA) i Nacionalne unije za potpunu nezavisnost Angole (UNITA) koju su podržavali Sjedinjene Države i aparthejdska Južnoafrička Republika, koji je trajao do 2002. Država je nakon završetka rata postala relativno stabilna unitarna konstitutivna republika.
Etimologija Ime Angola potiče od titule Ngola kraljeva Kraljevstva Ndonga, vazalne države Kraljevstva Kongo, koje se nalazilo istočno od današnjeg glavnog grada Luande. Ovo područje oko Luande zadobilo je današnje ime dolaskom portugalskog moreplovca Dioga Sãoa 1483. na obalu rijeke Kongo, području koje je pripadalo Kraljevstvu Kongo. U 16. stoljeću su Portugalci na obali podigli kameni križ (Padrão) i time označili pripadnost Portugalu, a 1575. osnivaju grad Luandu. Naziv se u 17. stoljeću proširio na područje oko grada Benguela, a u 19. stoljeću na cijelo portugalsko kolonijalno područje.
Historija
Sadašnja teritorija Angole bila je naseljena još od paleolita. Nacionalna država nastala je kao rezultat portugalske kolonizacije, koja je započela na priobalnim naseljima osnovanim u 16. vijeku. Portugalci su postepeno naseljevali i unutrašnjost zemlje, ali su im se opirale grupe kao što su Cuamato, Kwanyama i Mbunda.
Rane migracije i političke jedinice lijevo|150p|mini|Kralj João I, kralj Kraljevstva KongoPodručje današnje Angole je bilo pretežno naseljeno nomadskim plemenima Khoi i San. Protjerali su ih plemena Bantu, koja su dolazila sa sjevera 1. milenija p. n. e, a većina ih je došla sa područja današnje sjeverozapadne Nigerije i južnog Nigera.
Ustanovljen je veliki broj političkih jedinica od kojih je bila najpoznatija Kraljevstvo Kongo koje se je prostiralo sjeverno sve do današnje Demokratske Republike Kongo, Republike Kongo i Gabona. Kraljevstvo je uspostavilo trgovačke puteve sa ostalim gradskim državama i civilizacijama uzduž obale jugozapadne i zapadne Afrike i čak sa Velikim Zimbabveom i Kraljevstvom Mutapa.
Portugalska kolonizacija
Portugalski istraživač Diogo Cão stigao je na područje današnje Angole 1484. godine. Portugalci su ustanovili svoju primarnu trgovačku postaju u Soyi, što je danas najsjeverniji grad u Angoli. Paulo Dias de Novais osnovao je današnji glavni grad Angole São Paulo de Loanda (Luanda) 1575. sa 100 porodica doseljenika i 400 vojnika. Kolonijalisti su ustanovili nekoliko drugih naselja, tvrđava i trgovačkih postaja uzduž obale Angole uglavnom trgujući angolskim robovima za plantaže u Brazilu. Lokalni trgovci robova pružali su velik broj robova Portugalskom carstvu, obično u zamjenu za robu proizvedenoj u Evropi.
Ovakav način trgovine robovima preko Atlantika nastavio se sve do nezavisnosti Brazila 1820-ih.
Unatoč teritorijalnim pretenzijama Portugala u Angoli, njegova kontrola nad većim dijelom države bila je minimalna. U 16. stoljeću Portugal je preuzeo kontrolu nad obalom kroz niz sporazuma i ratova.
Život evropskih kolonijalista bio je težak, a napredak spor. John Iliffe napominje: "Portugalski zapisi o Angoli iz 16. stoljeća pokazuju da se velika glad odvijala u prosjeku svakih 17 godina; u pratnji pandemije, ona bi mogla ubiti jednu trećinu ili pola stanovništva uništavajući demografski rast novih generacija te prisiljavajući kolonijaliste da se vrate u riječne doline."
Tokom špansko-portugalskih ratova, Nizozemska zapadnoindijska kompanija okupirala je Luandu 1641. kako bi sa domorodcima izvršila napad na portugalske posjede na drugim mjestima. Osvajanje Pungo Andonge 1671. bilo je posljednje veće širenje Portugala iz Luande jer pokušaji osvajanja Konga 1670. i Matambe 1681. nisu uspjeli. Kolonijalna naselja su se proširila sve do unutrašnjosti Benguele. Zbog niza političkih previranja početkom 1800-ih, Portugal se je polako pripremao za veliku aneksiju angolske teritorije. Trgovina robovima je ukinuta u Angoli 1836. a 1854. kolonijalna vlada je oslobodila sve robove. Četiri godine kasnije, naprednija administracija ukinula je robovlasništvo u potpunosti. Međutim, te su odbredbe ostale većinom neprovedive.
Sredinom 19. stoljeća, Portugal je proširio svoju vlast istočno sve do rijeke Kongo i južno do Mossâmedesa. U ovom periodu, Portugalci su naišli na različite oblike oružanog otpora raznih naroda u Angoli. Berlinska konferencija je 1884. do 1885. postavila granice kolonije, razgraničivši portugalsko osvojeno zemljište u Angoli. Mnogi detalji su ostali neriješeni do 1920-ih. Trgovina između Portugala i njegovih afričkih teritorija također se naglo povećala kao rezultat zaštitnih tarifa, što je dovelo do povećanog razvoja i vala novih portugalskih doseljenika.
Nezavisnost
thumb|lijevo|Portugalske oružane snage marširaju u Luandi tokom portugalskih kolonijalnih ratova (1961-74). Prema kolonijalnom zakonu, crnim Angolcima je bilo zabranjeno da osnivaju političke stranke ili sindikate. Prvi nacionalistički pokreti pojavili su se tek nakon Drugog svjetskog rata, a na čelu im je bila zapadno urbanizirana urbana klasa na portugalskom jeziku, koja je uključivala mnogo mješanaca (mestiça). Tokom ranih 1960-ih pridružila su im se i druga udruženja koja su proizišla iz ad hoc radnog aktivizma radnika iz ruralnih krajeva. Odbijanje Portugala da se pozabavi povećanim angolskim zahtjevima za samoopredjeljenjem, izazvalo je oružani sukob, koji je izbio 1961. pobunom u distriktu Baixa de Cassanje i postepeno se razvio u dugotrajni rat za nezavisnost koji je trajao narednih dvanaest godina. Tokom sukoba, tri borbena nacionalistička pokreta sa vlastitim partizanskim gerilskim krilima pojavila su se iz borbi između portugalske vlade i lokalnih snaga, koju je u različitom stepenu podržavala Komunistička partija Portugala.
Nacionalni front za oslobođenje Angole (FNLA) regrutovao je izbjeglice iz redova naroda Bakongo u Zairu. Koristeći posebno povoljne političke okolnosti u Léopoldvilleu, a posebno zajedničku granicu sa Zairom, angolski politički prognanici uspjeli su izgraditi bazu moći među velikom emigracijskom zajednicom iz srodnih porodica, klanova i tradicija. Ljudi s obje strane granice govorili su međusobno razumljivim dijalektima i uživali u zajedničkim vezama s historijskim Kongo kraljevstvom. Kao stranci, kvalificirani Angolci nisu mogli iskoristiti program državnog zapošljavanja Mobutu Sese Seko, a neki su pronašli posao kao posrednici za vlasnike raznih odsutnih privatnih pothvata. Migranti su na kraju osnovali FNLA s namjerom preuzimanja političke vlasti nakon njihovog predviđenog povratka u Angolu. thumb|right|Pripadnici Nacionalnog fronta za oslobođenje Angole na vojnoj obuci 1973. Gerilsku inicijativu Ovimbundu protiv Portugalaca u središnjoj Angoli iz 1966. predvodili su Jonas Savimbi i Nacionalna unija za potpunu nezavisnost Angole (UNITA). Ova organizacija bila je hendikepirana zbog svoje geografske udaljenosti od granica prijateljskih zemalja, etničke podjele naroda Ovimbundu i izolacije seljaka na evropskim plantažama u kojima su imali malo prilika za mobilizaciju.
Tokom kasnih 1950-ih, uspon marksističko-lenjinističkog narodnog pokreta za oslobođenje Angole (MPLA) na istoku i brežuljcima Dembos sjeverno od Luande dobio je poseban značaj. Osnovana kao koalicioni pokret otpora Komunističke partije Angole, rukovodstvo organizacije bilo je pretežno sastavljeno od pripadnika naroda Ambundu i privlačilo je uglavnom radnike iz javnog sektora u Luandi. Iako su i MPLA i njeni takmaci prihvatili materijalnu pomoć od Sovjetskog Saveza ili Narodne Republike Kine, SSSR se zalagao za snažne antiimperijalističke stavove i otvoreno je kritizirao Sjedinjene Države i njenu podršku Portugalu. To mu je omogućilo da osvoji važno mjesto na diplomatskom frontu, tražeći podršku nesvrstanih vlada u: Maroku, Gani, Gvineji, Maliju i Ujedinjenoj Arapskoj Republici.
MPLA je pokušala svoje sjedište iz Conakryja premjestiti u Léopoldville u oktobru 1961. obnovivši napore za stvaranje zajedničkog fronta s FNLA, tada poznatim kao Savez angolskih naroda (UPA) i njegovim vođom Holdenom Robertom. Roberto je odbio ponudu. Kad je MPLA prvi put pokušala ubaciti svoje pobunjenike u Angolu, kadrovi su postavili zasjede i uništili partizane UPA po nalogu Roberta - postavivši presedan za gorke frakcijske sukobe koji će kasnije uzrokovati angolski građanski rat.
Građanski rat u Angoli
thumb|lijevo|upright|Agostinho Neto, prvi predsjednik Angole. Tokom rata za nezavisnost, tri suparnička nacionalistička pokreta bila su ozbiljno otežana političkim i vojnim frakcionaštvom, kao i njihovom nesposobnošću da ujedine gerilske napore protiv Portugalaca. Između 1961. i 1975. MPLA, UNITA i FNLA natjecali su se za utjecaj kod stanovništva Angole i međunarodne zajednice. Sovjetski Savez i Kuba postali su posebno naklonjeni MPLA i opskrbljivali su ovu organizaciju oružjem, municijom, novcem i vojnom obukom. Oni su također podržali militante UNITA dok nije postalo jasno da su potonji nepomirljivo sukobljeni s MPLA.
Kolaps portugalske vlade Estado Novo nakon revolucije karanfila 1974. obustavio je sve portugalske vojne aktivnosti u Africi i posredovanje o prekidu vatre do pregovora o nezavisnosti Angole. Ohrabreni iz Organizacije afričkog jedinstva, Holden Roberto, Jonas Savimbi i predsjedavajući MPLA Agostinho Neto sastali su se u Mombasi početkom januara 1975. i složili se da osnuju koalicijsku vladu. To je ratifikovano Alvorskim sporazumom kasnije tog mjeseca, kojim su zahtijevani opći izbori i određen datum nezavisnosti zemlje 11. novembar 1975. Sve tri frakcije su, međutim, nastavile primirje iskorištavajući postupno povlačenje Portugala kako bi preuzele različite strateške položaje, stekle više oružja i povećale svoje vojne snage. Brz priliv oružja iz brojnih vanjskih izvora, posebno Sovjetskog Saveza i Sjedinjenih Država, kao i povećanja napetosti između nacionalističkih stranaka podstakli su novo izbijanje neprijateljstava.Weigert, Stephen (2011). Angola: A Modern Military History. Basingstoke: Palgrave-Macmillan. pp. 56–65. ISBN 978-0230117778. Uz prešutnu američku i zairsku podršku, FNLA je započela razmještanje velikog broja svojih vojnika u sjevernoj Angoli u pokušaju da stekne vojnu nadmoćnost. U međuvremenu, MPLA je započela kontrolu Luande, tradicionalnog uporišta Ambundu naroda. Sporadično nasilje je izbilo u Luandi u narednih nekoliko mjeseci nakon što je FNLA napala snage MPLA u martu 1975. Borbe su se pojačale uličnim sukobima u aprilu i maju, a UNITA se uključila nakon što je u junu više od dvije stotina njenih pripadnika masakrirali vojnici MPLA. Povećanje sovjetske isporuke oružja MPLA utjecalo je na odluku Centralne obavještajne agencije da također pruži značajnu prikrivenu pomoć FNLA i UNITA. thumb|desno|Kubanski tenk na ulicama Luande, 1976.