Еўрапейскі савет () — вышэйшы палітычны орган Еўрапейскага саюза, які складаецца з кіраўнікоў дзяржаў і ўрадаў краін-членаў ЕС. Членамі Еўрапейскага савета з’яўляюцца таксама яго Старшыня, якога выбіраюць на 2,5 гады, і старшыня ЕўракамісііConsolidated version of the Treaty on European Union. Article 15.2 eur-lex.europa.eu..

Хоць Еўрапейскі савет не мае заканадаўчай улады, ён з’яўляецца стратэгічным (і крызісным) органам, які забяспечвае Саюз агульнымі палітычнымі напрамкамі і прыярытэтамі і дзейнічае як калектыўнае старшынства. Еўрапейская камісія застаецца адзіным ініцыятарам заканадаўства, але Еўрапейскі савет здольны даць імпульс для кіраўніцтва заканадаўчай палітыкай.

Пасяджэнні Еўрапейскага савета, да гэтага часу звычайна званыя самітамі ЕС, праходзяць пад старшынствам яго старшыні і праводзяцца па меншай меры двойчы ў шэсць месяцаў; звычайна ў будынку Europa building ў Бруселі. Рашэнні Еўрапейскага савета прымаюцца кансэнсусам, за выключэннем выпадкаў, калі дамовамі прадугледжана іншае.

Гісторыя стварэння У аснове стварэння Еўрапейскага савета ляжала ідэя прэзідэнта Францыі Шарля дэ Голя пра правядзенне нефармальных сустрэч лідараў дзяржаў Еўрапейскага саюза, што павінна было перашкаджаць зніжэнню ролі нацыянальных дзяржаў у рамках інтэграцыйнага ўтварэння. Нефармальныя саміты праводзіліся з 1961 года. У 1974 годзе на саміце ў Парыжы гэта практыка была фармалізавана па прапанове Валеры Жыскар д’Эстэна, які займаў у той час пасаду прэзідэнта Францыі.

Пасля Лісабонскай дамовы ў 2007 годзе Еўрапейскі савет афіцыйна атрымаў статус інстытута ЕС, адрознага ад Савета Еўрапейскага Саюза (Савета Міністраў). Да гэтага першыя саміты кіраўнікоў дзяржаў і ўрадаў ЕС адбыліся ў лютым і ліпені 1961 года (у Парыжы і Боне адпаведна). Гэта былі нефармальныя саміты лідараў Еўрапейскай супольнасці, якія пачаліся з-за незадаволенасці тагачаснага прэзідэнта Францыі Шарля дэ Голя дамінаваннем наднацыянальных інстытутаў (у прыватнасці, Еўрапейскай камісіі) над інтэграцыйным працэсам, але спыніліся. Першым уплывовым самітам, які адбыўся пасля сыходу дэ Голя, быў Гаагскі саміт 1969 года, на якім было дасягнута пагадненне аб прыняцці Злучанага Каралеўства ў супольнасць і пачата знешнепалітычнае супрацоўніцтва (еўрапейскае палітычнае супрацоўніцтва), якое выводзіць інтэграцыю за рамкі эканомікі.

Саміты былі фармалізаваны толькі ў перыяд паміж 1974 і 1988 гадамі. На снежаньскім саміце ў Парыжы ў 1974 годзе па прапанове тагачаснага прэзідэнта Францыі Валеры Жыскара д’Эстэна было вырашана, што пасля «крызісу пустых крэслаў» і эканамічных праблем неабходны больш высокі палітычны ўклад. Першы Еўрапейскі савет, як стала вядома, адбыўся ў Дубліне 10 і 11 сакавіка 1975 года падчас першага старшынства Ірландыі ў Савеце Міністраў. У 1987 годзе гэты орган быў упершыню ўключаны ў дагаворы (адзіны еўрапейскі акт) і ўпершыню атрымаў пэўную ролю ў Маастрыхцкім дагаворы. Спачатку патрабавалася не менш за два пасяджэнні ў год, у выніку чаго ў перыяд 1975—1995 гадоў праводзілася ў сярэднім тры пасяджэнні ў год. Пачынаючы з 1996 года колькасць нарад павінна было складаць не менш за чатыры ў год. За апошні перыяд 2008—2014 гадоў гэты мінімум быў значна перавышаны — у сярэднім праводзілася сем нарад у год. Месца знаходжання Савета было афіцыйна аформлена ў 2002 годзе, грунтуючыся ў Бруселі. Існуюць тры тыпы пасяджэнняў Еўрапейскага савета: неафіцыйныя, планавыя і надзвычайныя. Хоць неафіцыйныя пасяджэнні таксама запланаваны на 1½ года наперад, яны адрозніваюцца ад запланаваных звычайных пасяджэнняў тым, што не сканчаюцца афіцыйнымі высновамі Савета, а сканчаюцца больш шырокімі палітычнымі заявамі па некаторых важных палітычных пытаннях. Пазачарговыя пасяджэнні заўсёды сканчаюцца афіцыйнымі высновамі Савета, але адрозніваюцца ад запланаваных пасяджэнняў тым, што яны не плануюцца больш чым на год наперад, як, напрыклад, у 2001 годзе, калі Еўрапейскі савет сабраўся, каб узначаліць рэакцыю Еўрапейскага Саюза на напады 11 верасня.

Некаторыя пасяджэнні Еўрапейскага савета — і, перш чым Еўрапейскі савет быў афіцыйна аформлены, сустрэчы кіраўнікоў урадаў — разглядаюцца некаторымі як паваротныя моманты ў гісторыі Еўрапейскага Саюза. Напрыклад:

1969, Гаага: знешняя палітыка і пашырэнне. 1974, Парыж: стварэнне Савета. 1985, Мілан: ініцыявана міжурадавая канферэнцыя, вынікам якой стаў Адзіны еўрапейскі акт. 1991, Маастрыхт: пагадненне па Маастрыхцкім дагаворы. 1992, Эдынбург: пагадненне (у адпаведнасці з дагаворным становішчам) аб захаванні ў Страсбургу месца пленарнага пасяджэння Еўрапейскага парламента. 1993, Капенгаген: вынікам стала вызначэнне капенгагенскіх крытэрыяў. 1997, Амстэрдам: пагадненне па Амстэрдамскаму дагавору. 1998, Брусель: выбраныя дзяржавы-члены прынялі еўра. 1999; Кёльн: Дэкларацыя аб узброеных сілах. 1999, Тампэрэ: інстытуцыянальная рэформа. 2000, Лісабон: Лісабонская Стратэгія. 2002, Капенгаген: пагадненне аб пашырэнні членскага складу ў траўні 2004 года. 2007, Лісабон: пагадненне па Лісабонскай дамове. 2009, Брусель: прызначэнне першага прэзідэнта і Аб’яднанага Высокага прадстаўніка. 2010: Еўрапейскі Фонд Фінансавай Стабільнасці.

Фактычна Еўрапейскі савет ужо існаваў да таго, як ён атрымаў статус інстытута Еўрапейскага Саюза з уступленнем у сілу Лісабонскай дамовы, але нават пасля таго, як ён быў згаданы ў дагаворах (пачынаючы з Адзінага еўрапейскага акта), ён мог прымаць толькі палітычныя рашэнні, а не фармальныя прававыя акты. Аднак, калі гэта неабходна, кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў могуць таксама збірацца ў якасці Савета Міністраў і прымаць афіцыйныя рашэнні ў гэтай ролі. Часам гэта было нават абавязковым: напрыклад, артыкул 214 (2) Дамовы аб заснаванні Еўрапейскай Супольнасці прадугледжваў (да ўнясення ў яго паправак Лісабонскай дамовай), што «Савет, сабраўшыся ў складзе кіраўнікоў дзяржаў або ўрадаў і дзейнічаючы кваліфікаванай большасцю галасоў, прызначае асобу, якую ён мае намер прызначыць старшынёй камісіі»; тое ж правіла ўжываецца ў некаторых палажэннях грашова-крэдытнай палітыкі, уведзеных Маастрыхцкім дагаворам (напрыклад, артыкул 109j TEC). У гэтым выпадку тое, што было палітычна часткай пасяджэння Еўрапейскага савета, юрыдычна з’яўлялася пасяджэннем Савета Міністраў. Калі Еўрапейскі савет, ужо ўведзены ў дагаворы адзіным еўрапейскім актам, стаў установай у сілу Лісабонскай дамовы, у гэтым больш не было неабходнасці, і «Савет [Еўрапейскага Саюза], які засядае ў складзе кіраўнікоў дзяржаў або ўрадаў», быў заменены ў гэтых выпадках Еўрапейскім саветам, які прымае цяпер афіцыйныя юрыдычна абавязковыя рашэнні ў гэтых выпадках (Артыкул 15 Дамовы аб Еўрапейскім Саюзе).

Лісабонскі дагавор зрабіў Еўрапейскі савет афіцыйным інстытутам, адрозным ад (звычайнага) Савета ЕС, і стварыў цяперашняе доўгатэрміновае і пастаяннае старшынства. Як вынік дзейнасці Савета ЕС, Еўрапейскі савет раней выконваў функцыі аднаго і таго ж старшыні, ажыццяўляючы ратацыю паміж кожнай дзяржавай-членам. У той час як Савет ЕС захоўвае гэтую сістэму, Еўрапейскі савет устанавіў, без змены паўнамоцтваў, сістэму прызначэння асобы (не абавязкова нацыянальнага лідара) на тэрмін у два з паловай гады, які можа быць прадоўжаны для той жа самай асобы толькі адзін раз. Пасля ратыфікацыі Дамовы ў снежні 2009 года Еўрапейскі савет выбраў тагачаснага прэм’ер-міністра Бельгіі Хермана ван Рампея сваім першым пастаянным старшынёй (адпаведна, той сышоў у адстаўку з пасады прэм’ер-міністра Бельгіі).

Паўнамоцтвы і функцыі

Еўрапейскі савет з’яўляецца афіцыйным інстытутам ЕС, згаданым у Лісабонскай дамове як орган, які «павінен надаць Саюзу неабходны імпульс для яго развіцця». Па сутнасці, ён вызначае палітычны парадак дня ЕС і, такім чынам, лічыцца рухавіком еўрапейскай інтэграцыі. Акрамя неабходнасці надаваць «імпульс», Савет развіў і іншыя функцыі: «вырашаць пытанні, якія застаюцца нявырашанымі падчас абмеркаванняў на больш нізкім узроўні», кіраваць знешняй палітыкай — дзейнічаючы звонку ў якасці «калектыўнага кіраўніка дзяржавы», «афіцыйна ратыфікаваць важныя дакументы» і «ўдзельнічаць у перамовах па змяненні дагавора».

Паколькі гэты інстытут складаецца з нацыянальных лідараў, ён збірае выканаўчую ўладу дзяржаў-членаў і, такім чынам, мае вялікі ўплыў у такіх важных галінах палітыкі, як, напрыклад, знешняя палітыка. Ён таксама ажыццяўляе паўнамоцтвы па прызначэнні, такія як прызначэнне свайго ўласнага прэзідэнта, Высокага прадстаўніка Саюза па замежных справах і палітыцы бяспекі і прэзідэнта Еўрапейскага цэнтральнага банка. Ён прапануе Еўрапейскаму парламенту кандыдатуру на пасаду старшыні Еўрапейскай камісіі. Акрамя таго, Еўрапейскі савет уплывае на планаванне паліцыі і правасуддзя, склад камісіі, пытанні, якія тычацца арганізацыі ратацыі старшынства ў Савеце, прыпынення членскіх правоў і змены сістэм галасавання з дапамогай агаворкі Passerelle. Хоць Еўрапейскі савет не мае прамых заканадаўчых паўнамоцтваў, у адпаведнасці з працэдурай «экстранага тармажэння» дзяржава, якая атрымала большасць галасоў у Савеце Міністраў, можа перадаць спрэчнае заканадаўства ў Еўрапейскі савет. Аднак гэта дзяржава ўсё яшчэ можа апынуцца ў меншасці ў Еўрапейскім савеце. Такім чынам, валодаючы паўнамоцтвамі над наднацыянальнай выканаўчай уладай ЕС, у дадатак да іншых сваіх паўнамоцтваў, Еўрапейскі савет быў апісаны некаторымі як «вышэйшы палітычны орган Саюза».

Склад

Еўрапейскі савет складаецца з кіраўнікоў дзяржаў або ўрадаў дзяржаў-членаў, а таксама яго ўласнага старшыні і старшыні камісіі (абодва без права голасу). На гэтых пасяджэннях рэгулярна прысутнічаў таксама міністр замежных спраў краіны, а старшыня камісіі таксама суправаджаўся іншым чальцом камісіі. Аднак пасля Лісабонскай дамовы гэтая дзейнасць была спыненая, паколькі пасля паслядоўнага далучэння да Саюза новых дзяржаў-членаў памер гэтага органа стаў даволі вялікім.

Пры неабходнасці на пасяджэнні могуць запрашацца і іншыя запрошаныя асобы, напрыклад, прэзідэнт Еўрапейскага цэнтральнага банка. Генеральны сакратар Савета прымае ўдзел і адказвае за арганізацыйныя пытанні, уключаючы пратаколы пасяджэнняў. Старшыня Еўрапейскага парламента таксама прысутнічае, каб выступіць з уступнай прамовай, выклаўшы пазіцыю Еўрапейскага парламента да пачатку перамоваў.