Беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі — сукупнасць даследаванняў Беларусі і беларусаў, іх мовы, літаратуры, гісторыі, рэлігіі, этнаграфіі, фальклору і культуры, якія развіваліся і развіваюцца ў навуковым і культурным асяроддзі Вялікабрытаніі. Да брытанскага беларусазнаўства належаць таксама даследаванні беларуска-брытанскіх культурных сувязей і беларускай дыяспары, пераклады беларускай літаратуры на англійскую мову, збіранне і вывучэнне беларускай кніжнай і рукапіснай спадчыны.Дудзько А. Фарміраванне ведаў пра беларускую культуру ў Вялікабрытаніі ў другой палове ХХ — пачатку ХХІ ст.: гістарыяграфічныя аспекты праблемы // Роднае слова. — 2018. — № 9.Гардзіенка Н. С. Беларусы ў Вялікабрытаніі / пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мінск : Медысонт, 2010. — 620 с. — ISBN 978-985-6887-63-8.
Асаблівасцю беларусазнаўства ў Вялікабрытаніі стала цеснае ўзаемадзеянне прафесійнай брытанскай славістыкі з асяроддзем пасляваеннай беларускай эміграцыі. У другой палове XX стагоддзя ў Лондане склалася ўстойлівая беларусазнаўчая інфраструктура, у якую ўвайшлі Англа-беларускае таварыства, Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны, The Journal of Belarusian Studies, а таксама кола брытанскіх і беларускіх даследчыкаў, перакладчыкаў і выдаўцоў.About Us // Francis Skaryna Belarusian Library and Museum (дата звароту: 10 верасня 2026).History // Anglo-Belarusian Society (дата звароту: 10 верасня 2026).
Гісторыя
XIX — пачатак XX стагоддзя
Першапачатковая цікавасць да беларускай мовы і культуры ў Вялікабрытаніі развівалася ў межах агульнай славістыкі. У кнізе Slavonic Literature (Лондан, 1883) брытанскі славіст Уільям Рычард Морфіл асобна разглядаў мову беларусаў, у тагачаснай англамоўнай тэрміналогіі White Russian, і адзначаў яе гістарычную ролю як мовы пісьменства Вялікага Княства Літоўскага.Morfill W. R. Slavonic Literature. — London : Society for Promoting Christian Knowledge, 1883. — P. 113—114.
Адным з ранніх спосабаў знаёмства брытанскіх чытачоў з беларускай культурай былі пераклады фальклору. У выдадзенай у Лондане ў 1889 годзе кнізе А. Г. Уратыслава Sixty Folk-Tales from Exclusively Slavonic Sources быў змешчаны асобны раздзел White Russian Stories з беларускімі народнымі казкамі; ва ўводзінах аўтар таксама спасылаўся на апісанне беларускай мовы ў працы Морфіла.Wratislaw A. H. Sixty Folk-Tales from Exclusively Slavonic Sources. — London : Elliot Stock, 1889. — P. 131—141. Гэтыя раннія публікацыі яшчэ не ўтваралі асобнага беларусазнаўчага кірунку, але ўводзілі беларускі матэрыял у брытанскую славістычную і фалькларыстычную літаратуру.Skomorokhova S. «Arising from the depths» (Kupala): a study of Belarusian literature in English translation. — PhD thesis, University of Warwick, 2012. — 347 leaves.
У пачатку XX стагоддзя асобнае асяроддзе цікавасці да Беларусі ўзнікла ў Кембрыджы. Алена Іваноўская і Гуя Онслаў падрыхтавалі серыю англійскіх перакладаў і апісанняў беларускіх народных песень пад назвай Some White Russian Folksongs, апублікаваную ў часопісе Folk-lore у 1914 годзе і пазней працягнутую.Iwanowska H., Onslow H. Some White Russian Folksongs // Folk-lore. — 1914. — Vol. 25. — P. 91—109, 212—226; гл. таксама: Пікарда Г. Раньняя англа-беларуская вясна (1915): Гуя Онслаў, Алена Іваноўская і Кембрыдзкая «хеўра» // Беларус. — 2005. — № 511. Пазней Гай Пікарда спецыяльна даследаваў гісторыю гэтага ранняга кембрыджскага кола і яго кантактаў з беларускай культурай.
У 1915 годзе пры Каралеўскім каледжы Лондана была заснавана Школа славянскіх даследаванняў, пазней пераўтвораная ў Школу славянскіх і ўсходнееўрапейскіх даследаванняў Лонданскага ўніверсітэта; з 1999 года яна ўваходзіць у склад Універсітэцкага каледжа Лондана як UCL School of Slavonic and East European Studies (SSEES). Яе стварэнне заклала інстытуцыянальную базу для сістэматычнага вывучэння Усходняй Еўропы ў брытанскай вышэйшай школе, хоць беларусазнаўства ў першай палове XX стагоддзя яшчэ не было там самастойнай спецыялізацыяй.Provost’s View: 100 glorious years of SSEES // University College London. — 19 лютага 2015.
У 1919—1922 гадах у Лондане дзейнічала дыпламатычнае прадстаўніцтва Беларускай Народнай Рэспублікі. Яго дзейнасць належала перадусім да палітычнай гісторыі беларуска-брытанскіх адносін, але садзейнічала пашырэнню інфармацыі пра Беларусь у брытанскім грамадскім асяроддзі; пазней гісторыю місіі даследаваў Гай Пікарда.Picarda G. Diplomatic Missions of The Belarusian National Republic in London (1919—1922) // Belarusian Chronicle. — 2001. — № 15. — P. 9—14.
Фарміраванне пасляваеннага асяродка
Новы этап пачаўся пасля Другой сусветнай вайны, калі ў Вялікабрытаніі сфарміравалася арганізаваная беларуская эміграцыйная супольнасць. 22 верасня 1946 года ў Лондане было заснавана Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі, а ў 1947 годзе — Беларуская каталіцкая місія; гэтыя арганізацыі стварылі культурнае, выдавецкае і адукацыйнае асяроддзе, у якім пазней развіваліся спецыялізаваныя даследаванні Беларусі.
У 1947 годзе Часлаў Сіповіч прывёз у Лондан невялікі збор беларускіх кніг. Калекцыя, якая знаходзілася пры Беларускай каталіцкай місіі, паступова павялічвалася; у 1958 годзе да яе быў далучаны значны прыватны кнігазбор Льва Гарошкі, пасля чаго яна стала найбуйнейшым беларускім кнігазборам у Заходняй Еўропе. Бібліятэкай карысталіся беларускія студэнцкія арганізацыі і даследчыкі, што стварыла матэрыяльную базу для будучага лонданскага беларусазнаўчага цэнтра.Баринов И. И. Библиотека-музей Франциска Скорины в Лондоне: центр британской белорусистики // Славянский альманах. — 2020. — № 1—2. — С. 508—510. — DOI 10.31168/2073-5731.2020.1-2.6.05.
У 1954 годзе было створана Англа-беларускае таварыства, мэтай якога вызначаліся распаўсюджванне, абмен і публікацыя ведаў пра беларускі народ, Беларусь, яе гісторыю і культуру. У склад таварыства ўвайшлі як прадстаўнікі беларускай эміграцыі, так і брытанскія грамадскія дзеячы і навукоўцы. Такое супрацоўніцтва стала адной з характэрных рыс брытанскага беларусазнаўства наступных дзесяцігоддзяў.
Інстытуцыяналізацыя ў 1960—1980-я гады
У 1960-я гады ў Вялікабрытаніі сфарміравалася сталае кола прафесійных даследчыкаў Беларусі. Сярод яго прадстаўнікоў былі Арнольд Мак-Мілін, Гай Пікарда, Джым Дынглі, Вера Рыч, Пітэр Мэё, Шырын Акінэр, а з беларускага эміграцыйнага асяроддзя — Часлаў Сіповіч, Леў Гарошка і Аляксандр Надсан. Іх дзейнасць ахоплівала мовазнаўства, літаратуразнаўства, гісторыю кнігі, царкоўную гісторыю, музыку, фалькларыстыку, пераклад і бібліяграфію.
У 1965 годзе Англа-беларускае таварыства пачало выдаваць англамоўны навуковы штогадовік The Journal of Byelorussian Studies. У ім друкаваліся даследаванні беларускай мовы, літаратуры, гісторыі, мастацтва і культуры, рэцэнзіі і штогадовая бібліяграфія; часопіс распаўсюджваўся сярод універсітэтаў і бібліятэк Вялікабрытаніі, ЗША, СССР і іншых краін.About The Journal of Belarusian Studies // The Journal of Belarusian Studies (дата звароту: 10 верасня 2026). У розныя гады яго рэдагавалі Арнольд Мак-Мілін, Джым Дынглі і Пітэр Мэё.Archives // The Journal of Belarusian Studies (дата звароту: 10 верасня 2026).
З 1966 года Англа-беларускае таварыства арганізоўвала штогадовыя курсы з шасці лекцый па беларускай культуры, гісторыі і мастацтве. Першы курс адбыўся ў Французскім інстытуце ў Лондане; пазней лекцыі праводзіліся ў Брытанскай акадэміі, Таварыстве антыквараў Лондана, Лонданскім універсітэце і іншых установах. Такія курсы зрабілі беларусазнаўчую тэматыку даступнай не толькі прафесійным славістам, але і шырэйшай брытанскай аўдыторыі.
Асноўным інфраструктурным цэнтрам стала Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны. У 1971 годзе кнігазбор атрымаў асобны будынак у Паўночным Лондане і быў аформлены як самастойная ўстанова; 15 мая 1971 года бібліятэку афіцыйна адкрыў прафесар параўнальнай славянскай філалогіі Оксфардскага ўніверсітэта Роберт Оці.How the Francis Skaryna Belarusian Library Was Established // Francis Skaryna Belarusian Library and Museum. — 30 кастрычніка 2016. Яе задачай быў збор друкаваных і рукапісных матэрыялаў, звязаных з Беларуссю, і забеспячэнне доступу да іх даследчыкам; бібліятэка стала адным з асноўных рэсурсных цэнтраў беларусазнаўства за межамі Беларусі.
З бібліятэкай цесна была звязана навуковая дзейнасць Аляксандра Надсана. Ён даследаваў гісторыю беларускага кнігадрукавання, спадчыну Францыска Скарыны, беларускія тэксты, запісаныя арабскім пісьмом, рэлігійную гісторыю Беларусі і беларускую бібліяграфію; яго навуковая бібліяграфія налічвае больш за 200 публікацый.On the Centenary of the Birth of Father Alexander Nadson // Francis Skaryna Belarusian Library and Museum. — 8 жніўня 2026. У 1971 годзе Надсан вызначыў 1522 год як дату выдання Скарынам Малой падарожнай кніжкі, абгрунтаваўшы датаванне ў спецыяльным даследаванні.Nadson A. Skaryna’s Prayer Book // The Journal of Byelorussian Studies. — 1972. — Vol. 2, No. 4. — P. 339—350.
Важным кірункам стала вывучэнне і перакладанне беларускай літаратуры. У 1971 годзе ў Лондане выйшла падрыхтаваная Верай Рыч анталогія Like Water, Like Fire, якая стала першай асобнай анталогіяй беларускай паэзіі ў англійскім перакладзе. Рыч перакладала Янку Купалу, Якуба Коласа, Максіма Багдановіча, Наталлю Арсенневу, Ларысу Геніюш і іншых беларускіх аўтараў, а таксама публікавала даследаванні беларускай літаратуры.Dingley J. Vera Rich and Guy Picarda — the Centipede’s Dilemma // Francis Skaryna Belarusian Library and Museum. — 2016.
Арнольд Мак-Мілін пачаў спецыяльнае вывучэнне беларускай літаратуры і мовы ў 1960-я гады. Яго першая манаграфія была прысвечана лексіцы беларускай літаратурнай мовы XIX стагоддзя, а ў 1977 годзе выйшла A History of Byelorussian Literature from its Origins to the Present Day — першая англамоўная гісторыя беларускай літаратуры.Арнольд Мак-Мілін // Вікіпедыя; гл. таксама: Ivanoŭ I. Arnold McMillin: «When Belarusians came, they started with the library» // Francis Skaryna Belarusian Library and Museum. — 16 чэрвеня 2016. У 1991—1992 гадах ён чытаў у Лонданскім універсітэце курс «Уводзіны ў беларускую культуру: мова, літаратура, гісторыя».
Беларуская мова стала і асобным прадметам апісання ў брытанскай славістыцы. Пітэр Мэё, які працаваў у Шэфілдскім універсітэце, у 1976 годзе выдаў A Grammar of Byelorussian, падрыхтаваную сумесна кафедрай рускай мовы і славістыкі ўніверсітэта і Англа-беларускім таварыствам.Mayo P. J. A Grammar of Byelorussian. — Sheffield : Anglo-Byelorussian Society in association with the Department of Russian and Slavonic Studies, University of Sheffield, 1976. — 66 p. Пазней ён напісаў раздзел Belorussian для калектыўнай манаграфіі The Slavonic Languages (1993) і ўдзельнічаў у працы над англійска-беларускай лексікаграфіяй.Mayo P. Belorussian // The Slavonic Languages / ed. B. Comrie, G. G. Corbett. — London ; New York : Routledge, 1993. — P. 887—946.
Асобны кірунак склаў аналіз беларускамоўнай рукапіснай спадчыны літоўскіх татар. Шырын Акінэр даследавала беларускі кітаб, які захоўваўся ў Брытанскім музеі, пазней Брытанскай бібліятэцы; у 1973 годзе ў The Journal of Byelorussian Studies выйшаў яе артыкул The Vocabulary of a Byelorussian K’it’ab in the British Museum.Akiner S. The Vocabulary of a Byelorussian K’it’ab in the British Museum // The Journal of Byelorussian Studies. — 1973. — Vol. 3, No. 1. — P. 55—84. Гэта даследаванне пазней стала асновай шырэйшай працы пра рэлігійную мову беларуска-татарскіх кітабаў.Akiner S. Religious Language of a Belarusian Tatar Kitab: A Cultural Monument of Islam in Europe. — Wiesbaden : Harrassowitz Verlag, 2009. — 457 p. — ISBN 978-3-447-03027-4.