Марцэ́лій Янушэ́віч (, ; 1805, Ялтушкаў — пасля 1864) — мастак, графік, дэкаратар, рэстаўратар і педагог. Прадстаўнік Віленскай мастацкай школы. У старых крыніцах часам памылкова згадваецца пад імёнамі Марцэлі Якуб Станіслаў або атаясамліваецца са сваім бацькам Марцінам.

Біяграфія Нарадзіўся ў 1805 годзе ў мястэчку Ялтушкаў у Падольскай губерні (цяпер Барская гарадская грамада, Вінніцкая вобласць, Украіна). Быў ахрышчаны 10 ліпеня 1805 года. Яго бацька, Марцін Янушэвіч (каля 1780 — пасля 1842), пераехаў разам з сям'ёй у Вільню ў 1805 годзе, каб вывучаць мастацтва. Марцін быў вучнем Францішка Смуглевіча і Яна Рустэма, стаў вядомым капіістам і рэстаўратарам карцін.

Марцэлі Янушэвіч атрымаў пачатковую адукацыю ў Віленскай гімназіі. З 1820 па 1828 год навучаўся ў Віленскім універсітэце. Вывучаў жывапіс, гісторыю, архітэктуру, геаметрыю, а ў 1825—1826 гадах дадаткова наведваў лекцыі па фізіцы, хіміі, мінералогіі, батаніцы і заалогіі. У 1828 годзе паспяхова скончыў навучанне, атрымаўшы ступень кандыдата мастацтваў.

Большую частку жыцця правёў у Вільні, пастаянна сутыкаючыся з фінансавымі цяжкасцямі. У 1843 годзе савет Пецярбургскай акадэміі мастацтваў прысвоіў яму званне настаўніка малявання павятовых вучылішчаў. У 1848–1857 гадах працаваў дэкаратарам у Віленскім гарадскім тэатры. Ён ствараў дэкарацыі, тэатральныя заслоны і кулісы для такіх опер, як «Цампа», «Муляр і слесар», «Адрыяна», «Фаварытка», «Самнамбула».

Выкладчыцкая праца і пераслед У 1859 годзе Марцэлій Янушэвіч нарэшце атрымаў дзяржаўную пасаду і быў прызначаны настаўнікам малявання і каліграфіі ў Маладзечанскую прагімназію. З 1861 года ён выконваў таксама абавязкі школьнага бібліятэкара.

Восенню 1863 года расійскія ўлады пачалі расследаванне інцыдэнту, які адбыўся ў прагімназіі яшчэ ў 1862 годзе. Высветлілася, што ў канцылярыі ўпаў і быў наскрозь прабіты партрэт імператара Мікалая I. Янушэвіч таемна адрэстаўраваў палатно і схаваў яго ў бібліятэцы. Падчас следства мастак катэгарычна адмаўляў сваю віну і сцвярджаў, што партрэт зваліўся сам з-за іржавага цвіка. Асцерагаючыся за сваё жыццё на фоне жорсткіх рэпрэсій падчас паўстання 1863—1864 гадоў, Янушэвіч некаторы час хаваўся і начаваў у свайго сябра — праваслаўнага святара Сарокі ў суседняй вёсцы Насілава.

Улетку 1863 года прагімназія ў Маладзечне была ліквідавана, а мастака перавялі на працу ў дваранскую школу ў Драгічын на Падляшшы. У чэрвені 1864 года Янушэвіч перайшоў у праваслаўе, спадзеючыся пазбегнуць далейшага пераследу. Аднак у ліпені 1864 года ён усё роўна быў звольнены са службы з фармулёўкай «у маральным сэнсе далёка не без хібаў». Дакладная дата і месца смерці мастака невядомыя (верагодна, ён памёр неўзабаве пасля звальнення).

Супрацоўніцтва з Тышкевічамі і Радзівіламі

У 1857 годзе Марцэлій Янушэвіч прыняў удзел у навуковай экспедыцыі графа Канстанціна Тышкевіча па рацэ Вілія. Мастак выконваў абавязкі рысавальшчыка і фіксаваў у падарожны альбом пейзажы, помнікі прыроды і архітэктуры, а таксама тыпы мясцовых жыхароў. Пазней яго малюнкі сталі асновай для дрэварытаў, якімі была праілюстравана кніга К. Тышкевіча «Вілія і яе берагі» (выдадзена ў Дрэздэне ў 1871 годзе).

Мастак таксама актыўна супрацоўнічаў з Яўстахам Тышкевічам і Віленскім музеем старажытнасцей. Нягледзячы на тое, што ён не быў афіцыйным членам Віленскай археалагічнай камісіі, Янушэвіч перадаў у дар музею шматлікія каштоўныя экспанаты. Сярод іх: старажытныя манеты (1856), археалагічныя знаходкі з курганоў на берагах Віліі (1863), а таксама калекцыю са 175 свінцовых пломбаў, знойдзеных у Драгічыне, шкляныя і бурштынавыя пацеркі (1864).

У гістарыяграфіі часта ўзнікае блытаніна паміж Марцэліем Янушэвічам і яго бацькам Марцінам. З-за супадзення ініцыялаў (бацька ў некаторых дакументах таксама фігуруе як Марцэлій) аўтарства шэрагу рэстаўрацыйных прац і копій, у тым ліку з калекцыі Радзівілаў, часам прыпісваецца аднаму ці другому мастаку. Дакументальна вядома, што ў 1834—1835 гадах па ініцыятыве Льва Пятровіча Вітгенштэйна ў Вільню была вывезена вялікая колькасць фамільных партрэтаў князёў Радзівілаў з Нясвіжскага і Алыцкага замкаў. 28 лютага 1835 года быў заключаны дагавор з мастаком «М. Янушэвічам» для «прыстойнага аднаўлення» карцін. Мастаку перадалі дзясяткі партрэтаў, сярод якіх былі выявы Юрыя, Януша, Крыштафа Радзівілаў. Акрамя рэстаўрацыі, былі выкананы шматлікія копіі гэтых партрэтаў, якія пазней склалі аснову калекцыі Вітгенштэйнаў у Веркаўскім палацы (сёння захоўваюцца ў палацы Шылінгсфюрст у Германіі і часткова ў Мірскім замку). У 1839 годзе па асабістым загадзе Л. Вітгенштэйна мастаку перадалі на рэстаўрацыю яшчэ 7 твораў, за што было абяцана 200 рублёў.

Творчая спадчына

Мастак спецыялізаваўся на архітэктурным пейзажы, маляваў акварэллю, алейнымі фарбамі і тушшу. Найбольшую значнасць яго творы маюць з іканаграфічнага і гістарычнага пункту гледжання, паколькі фіксуюць помнікі віленскай архітэктуры, многія з якіх не захаваліся да нашага часу. Сярод яго вядомых прац — «Касцёл Святога Мікалая ў Вільні» (1830), «Палац езуітаў у Закрэце» (1836), «Руіны Ніжняга замка ў Вільні з Кафедральным саборам» (копія з працы П'етра дэ Росі).

У 1837 годзе Марцэлій Янушэвіч абвясціў падпіску на выданне маштабнага цыкла літаграфій «Старажытнасці горада Вільні» (). Гэты праект павінен быў уключаць каля 40 відаў касцёлаў, палацаў, барэльефаў і гістарычных помнікаў. Ён лічыцца папярэднікам знакамітага «Віленскага альбома» Яна Казіміра Вільчынскага. Па малюнках Янушэвіча ствараў свае літаграфіі вядомы гравёр Юзаф Азямблоўскі. Асобнымі працамі захаваліся выявы магілы Андрэя Снядэцкага ў Гародніках, а таксама магілы Агюста Бекю на могілках Росы.

Сям'я Быў тройчы жанаты. У 1828 годзе ажаніўся з Яаннай Белазор, якая неўзабаве памерла. Будучы ўдаўцом, 5 жніўня 1834 года ўзяў шлюб з Марыяй Буржынскай (каля 1814—1842). Ад яе нарадзіўся сын Станіслаў (1834 — пасля 1864), які таксама стаў мастаком і ў юнацтве капіяваў працы бацькі, у прыватнасці маляваў Віленскую абсерваторыю і іншыя гарадскія краявіды. Пасля смерці другой жонкі, у 1842 годзе Янушэвіч ажаніўся ў трэці раз з васямнаццацігадовай Юліяй Глямбоцкай. З вялікай колькасці дзяцей большасць памерла ў маленстве, паўналецця дасягнулі сыны Уладзіслаў Гуган (1843—1879), Генрых Нікадзім (1844—1874) і дачка Юлія (1858—1898).

Крыніцы

Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1805 годзе Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вінніцкай вобласці Катэгорыя:Мастакі Беларусі Катэгорыя:Мастакі Літвы Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта Катэгорыя:Віленская мастацкая школа Катэгорыя:Рэстаўратары Катэгорыя:Дэкаратары