Пушка́рня (, ) — гістарычны раён і прадмесце ў цэнтры Вільні, якое размяшчалася на левым беразе ракі Віліі. Сваю назву мясцовасць атрымала ад вялікай дзяржаўнай пушкарні (людвісарні) — майстэрні па адліўцы гармат і званоў, заснаванай тут вялікім князем літоўскім Жыгімонтам Аўгустам у сярэдзіне XVI стагоддзя. Да нашага часу першапачатковая планіроўка прадмесця практычна не захавалася ў выніку актыўнай гарадской забудовы і пракладкі новых вуліц у XIX—XX стагоддзях.
Тапаграфія і гістарычныя межы Тэрыторыя гістарычнай Пушкарні знаходзілася на захад ад кафедральнага сабора. Яна была абмежавана з поўначы ракой Віліяй, з поўдня — рачулкай Качэргай, гарадскім мурам і вуліцай Кажамяцкай, а на захадзе даходзіла да Віленскай вуліцы. Да з'яўлення тут гарматнай майстэрні і замацавання новай назвы гэты раён здаўна называўся Лукамі або Лукішкамі (не блытаць з суседнім гістарычным прадмесцем Лукішкі). Частка гэтага абшару, якая знаходзілася з боку сабора і непасрэдна прылягала да кляштара кармелітаў, насіла назву АдалідоўшчынаТакую назву мы знаходзім у зборніку копій фундацыйных дакументаў касцёла кармелітаў пад тытулам святога Георгія, які захоўваўся ў кляштары. Цяпер гэта рукапісы Бібліятэкі Акадэміі навук Літвы (MAB RS F 273–3383, k. 1–4). Самы ранні дакумент у гэтым зборніку паходзіць з 1514 года: кароль Жыгімонт Стары пацвярджае фундацыю касцёла кармелітаў «sub Titulo Sanctae Mariae Nivis», размешчанага «super monte versus navigium fluvii Viliae», а таксама надае тэрыторыю пад назвай «Адалідоўшчына», на якой дазваляе пабудаваць чатыры дамы («in primis in eisdem monte iuxta Monasterium usque ad latere officinas Episcopales locum sive spatium Odolidowszczyzna nuncupatum pro construendis quattor aut pluribus domibus»)..
Сам мураваны кармеліцкі касцёл Святога Юр’я (першапачаткова Найсвяцейшай Панны Марыі Снежнай), заснаваны ў 1506 годзе на памяць аб перамозе над татарамі пад Клецкам, быў пабудаваны на ўзвышшы і дамінаваў над усім наваколлемНазва сустракаецца ў некалькіх дакументах, напісаных на рускай (старабеларускай) мове ў першыя дзесяцігоддзі XVI стагоддзя: MAB RS F 273–3843, k. 4: [1524 V 12] List dany zakonnikom wilenskim Swentoho Juria na Łuce na zemlu Pustowskuiu w Wilenskom Powete..
Праз увесь гэты абсяг праходзілі дзве дарогі. Першая з іх вяла ад вялікакняжацкага Ніжняга замка да мураванага (Зялёнага) моста праз Вілію і называлася Замкавай або Маставой. Другая дарога, так званая Татарская, ішла ўпоперак ад Татарскай брамы да кармеліцкага кляштара. З цягам часу абедзве гэтыя дарогі сталі вуліцамі, якія часткова захаваліся да нашых дзён. Была яшчэ і трэцяя дарога, якая цяпер ужо не існуе. Яна вяла ад кляштара да палаца Радзівілаў пры Віленскай браме і называлася завулкам Янушаўскім (у гонар віленскага ваяводы Януша Радзівіла, уладальніка пабудаванага там у 1653 годзе палаца).
Сам тапонім і гістарычныя межы гэтага раёна неаднаразова станавіліся прадметам даследаванняў урбаністаў і гісторыкаў, якія дэталёва вывучалі развіццё гарадской прасторы і тапаграфію палацаўГэтыя даследаванні прадстаўлены ў наступных працах: ; .. Даследчыкі адзначаюць, што Замкавая дарога была цесна звязана са стайнямі, вялікай абозняй і ўласна ліцейняй гармат, з'яўляючыся галоўнай транспартнай артэрыяй гэтага раёна.
Каралеўскія сады і ўладанні На тэрыторыі Пушкарні гістарычна існавалі вялікакняжацкія сады і гаспадарчыя пабудовы, якія адыгрывалі важную ролю ў жыцці Ніжняга замка. Яшчэ ў першай палове XVI стагоддзя тут знаходзіліся ўладанні каралевы Боны Сфорцы. Згодна з дакументамі 1540 года, яна набыла за 100 коп літоўскіх грошаў сад у крайчага Яна Янавіча Радзівіла. Гэты сад размяшчаўся за гарадскімі мурамі насупраць двара Яна Забярэзінскага і знаходзіўся непасрэдна за каралеўскімі стайняміЛітоўская Метрыка. Кніга запісаў 1 (1380–1584), Vilnius 1998, nr 185, 1540 XI 26: «[...] Ян Янавіч Радзівіл прадае каралеве агарод свой дзедзічны за горадам віленскім, насупраць двара пана Забярэзінскага, а за стайнямі караля яго міласці ляжачы, за 100 коп літоўскіх вечным правам» ()..
Сапраўдны росквіт каралеўскіх садоў на Пушкарні звязаны з дзейнасцю Жыгімонта Аўгуста. Каля 1547 года па яго загадзе быў створаны новы рэнесансны сад, які размяшчаўся паміж новым каралеўскім домам і ракой Віленкай. На стварэнне гэтага саду і добраўпарадкаванне тэрыторыі пайшлі значныя сродкі. Пад кіраўніцтвам майстра земляных работ Пятра Чэха (у дакументах ён фігуруе як майстар сажалак — ) былі выкапаны тры сажалкі, злучаныя каналамі. Іх берагі ўмацавалі, а тэрыторыю ўпрыгожылі газонамі, на стварэнне якіх спатрэбілася прывезці каля 3000 кавалкаў дзірвану. У садзе былі пабудаваны тры альтанкі (вежы) і дэкаратыўныя студні, з якіх вада па канале падавалася да стайняў і сажалакГалоўны архіў старажытных актаў у Варшаве (AGAD), Archiwum Skarbu Koronnego (ASK), RK 120, 137, 140.. Гэты сад быў цесна звязаны з чатырма вялікімі стайнямі, абозняй і ўласна ліцейняй гармат. Транспартная сувязь забяспечвалася праз драўляны, крыты гонтам мост на мураваных апорах цераз Віленку, пабудаваны ў тым жа 1547 годзе цесляром, майстрам МацеемAGAD, ASK, RK 140, k. 166, 187..
Насупраць каралеўскага саду, на іншым беразе Віленкі, стаяў вялікі маёнтак віленскага кашталяна Юрыя Радзівіла — бацькі будучай каралевы Барбары Радзівіл. Менавіта блізкасць гэтых уладанняў да каралеўскіх садоў спарадзіла знакамітую ў гістарыяграфіі легенду пра таемныя сустрэчы маладога караля з Барбарай яшчэ да іх афіцыйнага шлюбу.
Магнацкія юрыдыкі і палацы
Двор і сады Кішкаў Акрамя Радзівілаў і вялікага князя, на Пушкарні мелі свае ўладанні і іншыя прадстаўнікі эліты Вялікага Княства Літоўскага. Вядома, што ў пачатку XVII стагоддзя тут знаходзіўся маёнтак ваяводы полацкага Януша Кішкі. Згодна з інвентаром 1623 года, складзеным пры продажы маёнтка ўдавой віленскага кашталяна Альжбетай Соф'яй з Гагенцолернаў, пры двары існаваў дэкаратыўны барочны сад з лабірынтам, абнесены агароджайAGAD, Archiwum Radziwiłłów, dz. X, nr 681, k. 1: Апісанне агарода ў Вільні, які купіла ад Януша Кішкі ўдава па Янушу Радзівілу, кашталяну віленскім, у 1623 годзе ()..
Гэты сад меў геаметрычную планіроўку і быў падзелены на некалькі кварталаў, абсаджаных глогам і вішнямі. Сярод садовых пабудоў меліся мураваная лядоўня і лазня, побач з якой і знаходзіўся лабірынт. У садзе вырошчваліся рэдкія і экзатычныя для таго часу расліны: ружы, цюльпаны, гіяцынты, розныя гатункі сліў (у тым ліку французскія і іспанскія), а таксама вінаград. Цікава, што сярод пераліку садовых культур асобна згадваецца бульба (у дакуменце названая як «bulbas americanos»), што з'яўляецца адным з найранейшых сведчанняў яе вырошчвання ў ВільніJ. Zawadzki, Siedziby Kiszków i Radziwiłłów na Białorusi w XVI–XVIII w. Opisy z zasobu Archiwum Głównego Akt Dawnych, Warszawa 2002, s. 11..
Палац Радзівілаў Тэрыторыя Пушкарні набыла асаблівую значнасць для роду Радзівілаў біржанскай лініі. У 1653 годзе ваявода віленскі і вялікі гетман літоўскі Януш Радзівіл пабудаваў каля Віленскай брамы мураваны палац у стылі ранняга барока. Аўтарам праекта даследчыкі лічаць каралеўскага архітэктара Канстантэ Тэнкала. Палац складаўся з пяці трохпавярховых павільёнаў, злучаных крыламі, і меў не толькі жылы, але і відавочны абарончы характар (у тым ліку быў абсталяваны бастыёнамі). Адкрытыя лоджыі яго ўсходняга фасада выходзілі на сад, адкуль адкрываўся маляўнічы від на раку і горад.
У час вайны з Маскоўскай дзяржавай (1655—1661) і акупацыі Вільні будынак моцна пацярпеў. Яго аднаўленнем займаўся Багуслаў Радзівіл, які значна пашырыў комплекс, дадаў мезанін і ўпарадкаваў паркавую зону. У садзе Багуслава Радзівіла знаходзіліся тры сажалкі, паміж якімі размяшчаўся павільён-лазня і лабірынт. Згодна з інвентарным апісаннем 1667 года, непасрэдна перад вокнамі палаца размяшчаліся кветнікі, дзе з дапамогай гізопу былі высаджаны шляхецкія гербы: радзівілаўскі Арол, Пагоня, Грыф і герб Ангальта (Шпалерная штука)AGAD, Archiwum Radziwiłłów, dz. XVIII, nr 275, k. 117-118: Агарод у палацы князя яго міласці пры Браме Віленскай ().. Гэты палац вызначаўся вялікай раскошай: у калекцыі Багуслава Радзівіла налічвалася 2602 карціны (у тым ліку шэсць палотнаў Лукаса Кранаха), а таксама мноства гравюр і архітэктурных чарцяжоў.
Пасля смерці Багуслава Радзівіла маёмасць перайшла да яго малалетняй дачкі Людвікі Караліны. Рэзідэнцыя стала прадметам вострых маёмасных спрэчак з Сапегамі і іншымі прадстаўнікамі ўласнага роду. У 1694 годзе ардынат нясвіжскі Караль Станіслаў Радзівіл з дапамогай ваеннай сілы захапіў палац, загадаўшы сарваць гербы законнай уладальніцы і замяніць іх на свае. На працягу XVIII стагоддзя комплекс паступова прыйшоў у заняпад. Канчаткова ён быў знішчаны ў пачатку XIX стагоддзя. У 1828 годзе пракуратура Радзівілаўскай эканоміі прадала руіны палаца за 500 рублёў у якасці будаўнічага матэрыялу. Гэтая цэгла была выкарыстана для пабудовы прыватнага мураванага дома на Вострабрамскай вуліцыVladas Drėma. Dingęs Vilnius. Vilnius: Vaga, 1991, s. 158. У Рэгістры культурных каштоўнасцей пазначаны адрас дома, пабудаванага з рэшткаў палаца Радзівілаў — вул. Варотаў Зары (Aušros Vartų), 29..
Кармеліцкая юрыдыка (Юрыдыка Святога Георгія) Важнай часткай гістарычнай Пушкарні была юрыдыка, якая належала кляштару кармелітаў старых правілаў (асервантаў). Цэнтрам юрыдыкі з'яўляўся касцёл Святога Юр’я (і Маці Божай Снежнай), заснаваны каля 1506 года віленскім ваяводам Мікалаем Радзівілам у гонар перамогі над татарамі ў бітве пад КлецкамPolski Słownik Biograficzny (1987), s. 316–319; E. Kotlubajus, Radvilos. Nesvyžiaus galerijos portretai, Vilnius 1995, s. 32–34.. Тэрыторыя юрыдыкі распасціралася вакол касцёла ўшчыльную да Татарскай і Віленскай брам.
Жыццё на тэрыторыі юрыдыкі строга рэгламентавалася манастырскімі правіламі. У Нацыянальнай бібліятэцы Літвы імя Марцінаса Мажвідаса захаваўся рукапісны зборнік дакументаў «Збор дакументаў Віленскага канвента Святой Марыі Снежнай...» (), які быў складзены ў 1745 годзе кусташам рускай правінцыі кармелітаў Вацлавам ГіглеўскімШыфр: Нацыянальная бібліятэка Літвы імя Марцінаса Мажвідаса, Аддзел рэдкіх кніг і рукапісаў (LNB RKRS) F 203-104.. Сярод іншага, там утрымліваюцца падрабязныя правілы і спісы павіннасцей жыхароў юрыдыкі ад 1667 і 1670 гадоў. Згодна з дакументам 1667 года, жыхары былі абавязаны выказваць паслухмянасць прыёру кляштара і іншым духоўным асобам, выплачваць зямельны падатак (паземнае) і падатак на алкаголь (капчызну). Строга забаранялася без ведама кляштара прадаваць дамы ерэтыкам, схізматыкам або шляхце. Падчас жніва кожны дом быў абавязаны прыслаць работніка на кляштарны фальварак або наняць яго за свой кошт. Асаблівая ўвага звярталася на пажарную бяспеку: коміны павінны былі рэгулярна чысціцца, і кожны квартал гэта правяраўся кіраўніцтвам юрыдыкі пад пагрозай штрафу. Акрамя таго, кожны мешчанін мусіў мець у сваім доме сродкі для тушэння пажару. Дакумент асабліва падкрэсліваў важнасць правасуддзя і парадку, цытуючы вядомы лацінскі выраз: «няхай загіне свет, але здзейсніцца правасуддзе» ().
У дакуменце 1670 года пералічваюцца 25 жыхароў (гаспадароў) юрыдыкі. Адміністрацыю ўзначальваў войт Павел Дундуль. Таксама згадваюцца лаўнікі Пётр Шыманоўскі і Шыман Бурба, пісар Шыман Брут, урадавы слуга Павел Крыніцкі, каваль Казімір Пагеровіч, цясляр Пётр Машкевіч, рамеснікі і фурманы.
Забудова ў XIX—XX стагоддзях