Знаха́рства — вядомыя са старажытных часоў у розных народаў прымітыўныя спосабы лячэння, якія суправаджаліся пэўнымі рытуаламі. Напачатку знахарства не аддзялялася ад народнай медыцыны, пазней ператварылася ў лекарскую магію. У аснове такой магіі — вера ў звышнатуральныя сілы, у тое, што чалавек пры пэўных умовах можа ўздзейнічаць на гэтыя сілы. Звычайна знахары выкарыстоўвалі замовы, магічныя дзеянні, травы. Некаторыя з іх валодалі пэўнымі ведамі народнай медыцыны, самі збіралі зёлкі і па старажытных рэцэптах рыхтавалі лячэбныя настоі, адвары, мазі; лячылі «рожу» (рожыстае запаленне), «вогнік» (высыпка, лішаі на скуры), а таксама такія хваробы, як «пярэпалах», «порча», «сурокі» (хваробы ад ліхога вока), «падвей» (ад скразняку), «прыстрэк», «крыкса-плакса» і іншыя.
Класіфікацыя і спецыялізацыя На тэрыторыі Беларусі, у прыватнасці ў Беларускім Палессі, знахары гістарычна падзяляліся на дзве асноўныя групы ў залежнасці ад іх функцыянальнай спецыялізацыі і меркаванай крыніцы звышнатуральнай сілы: «шаптуноў» і ўласна «знахароў».
Здольнасці «шаптуноў» (ці «шаптух», паколькі гэтую ролю пераважна выконвалі жанчыны) грунтаваліся на веданні замоў і разглядаліся ў народзе як Божы дар. Пры здзяйсненні рытуалаў яны звярталіся да Бога, анёлаў і святых, а іх дзейнасць зводзілася да лячэння хвароб чалавека і свойскай жывёлы, выкліканых сурокамі або натуральнымі прычынамі (аб'ядзенне, бытавыя траўмы). Акрамя таго, шаптухі часта выконвалі ролю баб-павітух і практыкавалі простыя віды варажбы.
У сваю чаргу «знахары» (якіх таксама называлі чараўнікамі, ведзьмарамі або чарнакніжнікамі) лічыліся значна больш магутнымі, бо грамадства меркавала, што яны атрымліваюць сілу ад дэманічных істот і нячыстай сілы. Яны маглі не толькі лячыць, але і ўздзейнічаць на навакольны свет і соцыум як у станоўчым, так і ў адмоўным кірунках («зачараваць» і «адчараваць», «зрабіць» і «адрабіць»), нібыта разумелі мову жывёл і птушак, а таксама маглі змяняць сваё абліччаСержпутоўскі, А. К. Прымхі і забабоны беларусаў-палешукоў / А. К. Сержпутоўскі. — Мінск : Універсітэцкае, 1998. — С. 265..
Знахарства ў сельскай гаспадарцы Знахарская практыка адыгрывала выключна важную ролю ў традыцыйнай сельскай гаспадарцы беларусаў, паколькі неўраджай або падзёж жывёлы з'яўляліся галоўнай пагрозай для фізічнага існавання сялянскай сям'і. Значную частку магічных рытуалаў гаспадары выконвалі самастойна, аднак у складаных сітуацыях звярталіся да прафесійных знахароў.
У галіне земляробства знахары выкарыстоўваліся для абароны пасеваў ад птушак і шкоднікаў, а таксама для «адвядзення хмар» з мэтай прадухілення граду. Найбольшую вядомасць набыла шкоднасная земляробчая магія — стварэнне «завітак» і «абжынаў». Завіткі (скручаныя і завязаныя вузлом на корані каласы) рабіліся на полі з мэтай навесці хваробу або смерць на гаспадара ці яго жывёлу. «Абжыны» рабіліся дзеля магічнага крадзяжу ўраджаю: знахар нібыта зразаў жыта па краях поля голымі рукамі і сярпом, пераносячы такім чынам дабрабыт у свой двор. Лічылася, што дакрананне да завіткі смяротна небяспечнае (асабліва для жней), таму для яе знішчэння («адраблення») абавязкова запрашалі моцнага знахара. Ён са спецыяльнымі малітвамі і святой вадой вырываў завітку і кідаў яе ў ваду або клаў у труну да нябожчыка, што павінна было знішчыць таго, хто навёў псутуШейн, П. В. Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-западного края / П. В. Шейн. — СПб., 1902. — Т. 3. — С. 233..
У жывёлагадоўлі знахарская дзейнасць была сканцэнтравана пераважна вакол абароны кароў і коней. Шаптуны лячылі жывёлу ад «урокаў» (напрыклад, калі карова губляла малако), а таксама праводзілі прафілактычныя ахоўныя абрады падчас першага выгану жывёлы на пашу, які традыцыйна прымяркоўваўся да свята Юр'я веснавога. Каб абараніць статак ад ваўкоў, знахары выконвалі абрад «зацінання», утыкаючы замоўлены нож у сцяну хлява або дрэва, што нібыта рабіла жывёлу нябачнай або недатыкальнай для драпежнікаўГрынблат, М. Я. Некаторыя матар'ялы да вывучэння пастушаства і жывёлагадоўлі Тураўшчыны / М. Я. Грынблат // Наш край. — 1928. — № 8–9. — С. 71.. Асаблівая ўвага надавалася святу Івана Купалы, калі, паводле павер'яў, актывізаваліся ведзьмы. Для абароны ад іх знахары раілі вешаць над варотамі хлява грамнічную свечку або выкарыстоўваць іншыя магічныя абярэгі, такія як крапіва і мак.
Трансфармацыя традыцыі ў XX—XXI стагоддзях Маштабныя сацыяльна-эканамічныя пераўтварэнні 1930—1940-х гадоў, у першую чаргу калектывізацыя сельскай гаспадаркі, прывялі да карэннай трансфармацыі знахарскай практыкі. Абагульненне буйной рагатай жывёлы і зямлі пазбавіла сэнсу магічныя абрады, накіраваныя на абарону прыватнага ўраджаю, што прывяло да хуткага знікнення практыкі стварэння «завітак» і «абжынаў» ужо да сярэдзіны XX стагоддзя. Паступова зніклі і функцыі па адвядзенні хмар або выгнанні шкоднікаў (мышэй, пацукоў, птушак), бо з'явіліся эфектыўныя хімічныя сродкі барацьбы.
У канцы XX — пачатку XXI стагоддзя знахарская дзейнасць у сельскай мясцовасці звузілася выключна да дзейнасці «шаптуноў» і засяродзілася на лячэнні свойскай жывёлы ад хвароб, якія, паводле народных уяўленняў, з'яўляліся вынікам сурокаў і не паддаваліся лячэнню сродкамі навуковай ветэрынарыі. У наш час знахарства як сістэма амаль выцеснена кваліфікаваным медыцынскім абслугоўваннем і захоўваецца пераважна як элемент традыцыйнай народнай культуры і фальклору.
Крыніцы
Літаратура
Катэгорыя:Народная медыцына Катэгорыя:Магія Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі