Пачаткова слова абазначала вайсковага пасяленца, землеўласніка, жыхара рымскай калоніі. У Позняй Рымскай імперыі і раннім Сярэднявеччы калон (лац. адз. colonus, мн.: coloni) стаў арандатарам-земляробам. Вядомыя пад агульнай назвай каланата, гэтыя земляробы працавалі як арандатары, плацячы землеўладальнікам (прыватным ці дзяржаве) частку свайго ўраджаю ў абмен на карыстанне іх сельскагаспадарчымі землямі.

Пад уплывам розных фактараў, пачаткова дамоўныя, адносіны паміж арандатарам і землеўладальнікам у рэшце рэшт дэградавалі да ўзроўню вечнай запазычанасці і залежнасці. У выніку сістэма каланату (colona, colonatus) стала новым тыпам землеўладання, паставіўшы ўладальнікаў у сярэдні стан паміж свабодай і рабствам. Гэтую сістэму можна лічыць папярэдніцай еўрапейскага феадальнага прыгону

Гісторыя У Рымскай Італіі значная частка сельскагаспадарчых зямель здавалася ў арэнду арандатарам. Існавала канцэпцыя, якая дазваляла арандатарам валодаць зямлёй, нават калі яны не былі яе ўладальнікамі. Падатковыя абавязкі ўзнікалі пры продажы зямельнага ўчастка, але большая частка абкладаемых падаткам дзяржаўных зямель у Італіі здавалася ў арэнду, а не была ва ўласнасці. Такім чынам, многія падаткі спаганяліся з арандатараў, а не з уладальнікаў зямлі. Гэтыя арандатары таксама маглі прадаваць і купляць дамовы арэнды, што сведчыць пра даволі гнуткую і справядлівую сістэму ўласнасці. Паводле рымскіх судоў, сельскагаспадарчыя арандатары таксама мелі правы супраць землеўладальнікаў, якія спрабавалі несправядліва парушыць іх кантракты. Гэты перыяд часу сведчыў пра пэўную ступень справядлівасці і справядлівасці ў адносінах да калоній.

Першапачаткова калон знаходзіўся ва ўзаемных адносінах, у якіх землеўладальнік дазваляў арандатару карыстацца сваёй зямлёй у абмен на частку вырошчваемых культур. Аднак падчас праўлення Дыяклетыяна (284–305) адбылася рэформа падатковай сістэмы, якую многія гісторыкі лічаць прычынай змены ў адносінах паміж арандатарам і землеўладальнікам. Некалькі ўказаў прывязвалі калонаў да зямлі, каб павялічыць зямельныя падаткі і падушныя падаткі . Дыяклетыян стварыў складаную падатковую сістэму, заснаваную на колькасці асоб, а таксама рэгулярны перапіс насельніцтва дзеля кантролю за насельніцтвам і ўзбагачэння імперыі. Падатковыя стаўкі разлічваліся па складанай матэматычнай формуле. Сістэма была размеркавальнай, г.зн. яна не ўлічвала плацежаздольнасць, як гэта было б у выпадку з кантрыбутыўнай сістэмай (прынятай Усходняй імперыяй у канцы VII стагоддзя). Ператварыўшы спецыяльныя рэквізіцыі і рэгулярныя падатковыя патрабаванні ў рэгулярную сістэму падатковых калектываў, Дыяклетыян упершыню даў імперыі бюджэт.

Класічныя рымскія юрысты згадваюць аб калонах у главе аб здачы і аб найманні, і каланат ставіўся, такім чынам, тады яшчэ да вобласці прыватнага права. Калі канчаўся тэрмін дамовы, землеўладальнік мог выдаліць калона, а калон - ці пакінуць зямлю, ці, па дамове з землеўладальнікам, працягнуць дамову. Пры Канстанціне Вялікім калоны былі ўжо людзьмі, прымацаванымі да зямлі, якую яны апрацоўвалі і за карыстанне якой неслі на карысць землеўладальніка пэўныя павіннасці. Статус калонаў як сельскагаспадарчых працаўнікоў зніжаўся паступова, пакуль не дасягнуў рэкордна нізкага ўзроўню падчас праўлення Юстыніяна (527–565). Галоўнай мэтай гэтага імператара было ліквідаваць карупцыю ў зборы падаткаў, надаўшы губернатарам больш простага кантролю. У 11-й кнізе сваёй кадыфікацыі рымскага права, Corpus juris civilis, Юстыніян абнавіў законы, заснаваныя на падаткаабкладанні, размеркаванні зямлі і тыпах калоній . Апісваючы agricolae censiti, Юстыніян выразна згадвае тып , , якія лічыліся несвабоднымі і параўнальнымі па статусе і абавязках з рабамі. Але гаспадар зямлі ня меў улады рабіць што заўгодна з жыццем і душой калона, у адрозненні ад раба.

Палажэнні кодэкса Юстыніяна, якія датычацца калонаў, канчаткова сцвярджаюць: калон не можа пакінуць надзел, які апрацоўвае. Ён па выразе закона, "раб зямлі". Але, абмяжоўваючы свабоду калонаў, заканадаўства адначасова абмяжоўвала і свабоду распараджэння землеўладальніка, які не меў права сагнаць сваіх калонаў з займаемых імі надзелаў або прадаць зямлю без калонаў, якія сядзелі на ёй. У вядомых выпадках, зрэшты, землеўладальнікам дазвалялася, у інтарэсах земляробства, пераводзіць калонаў з аднаго маёнтка на іншы, але пры гэтым забаронена было раздрабляць сем'і. Даючы гаспадару ўладу караць калонаў за спробу збегчы, імператары забаранялі землеўладальнікам прымаць чужых калонаў. Які прыняў збеглага калона абавязаны быў вярнуць яго, пакрыць ранейшаму ўладальніку панесеныя ім страты, заплаціць падаткі калона за ўвесь час яго знаходжання ў сябе, і яшчэ падвяргаўся штрафу па прысудзе суддзі. Кожны калон меў увесь час адзін і той жа адмысловы ўчастак зямлі, які ён перадаваў у спадчыну сваім дзецям і апрацоўваў, як жадаў і ўмеў. Гэтым становішча калонаў істотна адрознівалася ад становішча рабоў, якія працавалі ў розных частках маёнтка, у агульнай масе, па ўказаннях і пад наглядам кіраўнікоў. Гаспадар калона не мог патрабаваць ад яго ніякіх асабістых паслуг. Але паколькі калон амаль цалкам залежаў ад зямлі якая належыць гаспадару, то фактычна меў такую ​​магчымасць.

Адскрыпцыі

Уладальнік маёнтка мог прэтэндаваць на працаўніка ў якасці з намерам, каб гэтая асоба аказала яму паслугі. Гаспадар зямлі таксама павінен быў прад'явіць доказы з дапамогай двух дакументаў, такіх як або conductio ( працоўны дагавор ), або копія (пацверджанне аб яго рэгістрацыі ў дзяржаўным падатковым рэестры). Гэтыя дакументы прадухілілі б ненаўмыснае ўцягванне людзей у , бо такія кантракты часта нельга было ануляваць. Падпісваючы кантракт, мужчына замацоўваў сваю сям'ю, дзяцей і сябе ў дагаворы. Паходжанне або статус , гэтай сям'і і нашчадкаў, такім чынам, станавіліся статусам адскрыпцыяў .

Згодна з нормамі тагачаснага міжнароднага прыватнага права (ius gentium), паходжанне чалавека вызначаў яго родны горад і сям'я, адпаведна з якімі на яго распаўсюджвалася сістэма публічнага і прыватнага права, а таксама задачы ў грамадстве , якія ён павінен выконваць (munera і honores). У выпадках іх родны горад замяняўся маёнткам землеўладальніка. Такім чынам, землеўладальнік мог выклікаць сваіх сялян-калонаў выконваць павіннасці, напрыклад, як горад мог заклікаць сваіх грамадзян да выканання грамадскіх абавязкаў. Калі землеўладальнік маёнтка прадаваў сваю маёмасць, прывязаныя да маёнтка былі вымушаныя працаваць на новага ўладальніка. Такім чынам, яны былі вымушаныя выконваць загады землеўладальніка, прымацаваныя да пэўнага ўчастка зямлі і звязаныя кантрактам на нявызначаны тэрмін.

Адрозненне паміж і рабамі была ў тым, што калоны былі прымацаваны да пэўнага ўчастка зямлі і не маглі быць прададзеныя або аддзеленыя ад яго.

Адскрыпцыі мелі шмат абавязкаў перад маёнткам. Яны павінны былі выконваць заданні ў маёнтку, апрацоўваць зямлю і выконваць іншыя віды працы па гаспадарцы. Яны таксама не маглі судзіцца або падаваць скаргі супраць уладальніка маёнтка. Тых адскрыпцыяў, хто спрабаваў пакінуць маёнтак без дазволу, каралі, прычым метады пакарання вар'іравалія ад прымусовага нашэння ланцугоў да цялесных пакаранняў. Вольныя калоны, хоць і падпарадкоўваліся ўладальніку маёнтка, з якім у іх быў дагавор, маглі пакінуць маёнтак. Найважнейшымі былі адрозненні, якія тычыліся іх права на валоданне (peculium) былі вымушаныя падпарадкаваць сваю маёмасць уладальніку маёнтка і ім забаранялася выносіць яе з дому без дазволу. Свабодныя калоны маглі перамяшчаць сваю маёмасць па сваім жаданні і не падпарадкоўваліся загадам уладальнікаў маёнтка.

Adscriptus glebae Калі працаўніка называлі «адскрыптам глебы» () - яго маглі прадаць або перадаць толькі разам з зямлёй, як смерды і халопы - большасць феадальназалежных сялян пры прыгонным праве ВКЛ. У Расійскай імперыі да 1861 года, не гледзячы на аднолькавыя назвы, больш было распаўсюджана аналагічнае адскрыпцыі чалядніцтва,калі сялян маглі разлучаць з ся'мёй і прадаваць паасобна - "душамі" без зямлі і гаспадаркі.

Падаткаабкладанне Свабодныя адказвалі за падаткі з арэндаванай зямлі, на якой яны вырошчвалі ўраджай і жылі. У іх было два варыянты аплаты: альбо плаціць падатак непасрэдна імперскім чыноўнікам, альбо яны маглі перадаць землеўладальніку аднаразовую суму раз у год. Калі калон вырашаў даць уладальніку аднаразовую суму ці , гаспадар маёнтка перадаваў адпаведную суму збіральніку падаткаў, а астатнюю частку пакідаў сабе ў якасці даходу. Калі калон адскрыптыцый падпісваў кантракт на працу на землеўладальніка на нявызначаны тэрмін, землеўладальнік быў вымушаны ўзяць на сябе адказнасць за падаткі, якія фермер плаціў бы, калі б ён быў проста арандатарам зямлі. Свабодныя арандатары плацілі свае ўласныя падаткі ўраду. Чалавек, які размяшчаў адскрыптыцыя, карыстаўся яго працай, таму ён быў адказны за яго падаткі.

У чацвёртым і пятым стагоддзях арэндныя дагаворы былі вельмі фармалізаванымі і складаліся паводле строгіх патрабаванняў. Дамовы арэнды павінны былі быць зарэгістраваны ў муніцыпальных падатковых спісах і павінны былі ўключаць імя арандатара, канкрэтны зямельны надзел і імя землеўладальніка. Затым арандатар дадаваўся ў падатковы спіс для гэтага канкрэтнага поля і, такім чынам, мог быць ідэнтыфікаваны як частка ланцужка адказнасці за гэты ўчастак зямлі. Рэгістрацыя ў імперскіх або муніцыпальных падатковых спісах таксама давала дадатковыя перавагі. Арандатары, якія былі зарэгістраванымі падаткаплацельшчыкамі, былі законна абаронены ад высялення і павышэння арэнднай платы.

Латыфундыі і маёнткі Латыфундыі — гэта вялікія па плошчы зямельныя надзелы, якія спецыялізаваліся на вырабе сельска гаспадарчай прадукцыі ў вялікіх аб'емах дзеля буйноага гуртовага гандлю і экспарта, напрыклад, збожжа, аліўкавага алея і быдла. Латыфундыі абапіраліся на працу рабоў для вытворчасці вялікай колькасці ўраджаю. Як масава з'ява яны распаўсюдзіліся ў II стагоддзі да н.э. У некаторых выпадках утвараліся маёнткі, у якіх многія надзелы зямлі, якія належалі аднаму землеўладальніку, здаваліся ў арэнду вяскоўцам, якія валодалі ўласнымі дамамі, але не мелі зямлі.

Буйныя маёнткі пашыраліся за кошт аб'яднання суседніх, меншых ферм. Яны былі вымушаныя прадаваць сваю зямлю маёнтку, бо не маглі канкураваць з пункту гледжання прадукцыйнасці і коштаў працы. Па меры таго, як дробныя фермы скупляліся заможымі землеўладальнікамі, латыфундыі пашыраліся. Са спыненнем заваеваў, пачаўся рост кошту куплі рабоў і каля 200 г. н. э.латыфундыі, у асноўным, выйшлі з моды і пачалі банкрутаваць.

Маёнткі, massa, сталі пераемнікамі латыфундый. Багатыя рымскія землеўладальнікі аддавалі перавагу арэнднай плаце, якая збіралася з свабодных або звязаных арандатараў, якія ў шмат разоў перавышалі колькасць рабоў-сельскагаспадарчых рабочых, адсюль і з'яўляліся і Дзяржава і багатыя мецэнаты атрымлівалі выгаду ад працы знясіленых арандатараў. У першыя стагоддзі н.э. асноўную масу калонаў складалі палонныя варвары і рабы-вольнаадпушчаніннікі.

Найбольшае распаўсюджванне калоны як сацыяльна-эканамічны клас грамадзян атрымалі ў позняй Заходняй Рымскай імперыі, у першую чаргу ў паўночнай палове Рымскай Галіі, дзе калоны фактычна сталі папярэднікамі залежных сялян часоў класічнага феадалізму. Формы рымскага каланата перажылі падзенне імперыі і працягваліся ў тым жа выглядзе існаваць у варварскіх каралеўствах. У эпоху канчатковага ўсталявання феадалізму (у падрыхтоўцы якога каланат гуляў бачную ролю) калоны паступова перайшлі ў клас прыгонных (віланаў). Калі землеўладальнікі набылі на сваіх землях правы дзяржаўнай улады, абмежаванні іх улады над калонамі, створаныя заканадаўствам рымскіх імператараў, гублялі сілу, і калонаў стаў тады абараняць ужо не закон, а звычай і цікавасць самога землеўладальніка, які падахвочваў яго не патрабаваць са сваіх сялян празмернага.

Бібліяграфія

Battistella, Florian (2024). Kaisertum und Kolonat. Untersuchungen zur Agrargesetzgebung Justinians und zu ihrem Kontext [Empire and colonate. Studies on Justinian's agrarian legislation and its context]. Stuttgart: Franz Steiner, .