Кіта́б Абрага́ма Кары́цкага — помнік татарска-мусульманскай пісьменнасці сярэдзіны XIX стагоддзя, створаны на тэрыторыі Беларусі. Уяўляе сабой аб’ёмны рукапісны зборнік (кітаб), напісаны арабскім пісьмом пераважна на беларускай мове. З’яўляецца важнай крыніцай для даследавання рэлігійнага жыцця, літаратуры і мовы беларуска-літоўскіх татар, а таксама адыгрывае ключавую ролю ў тэксталогіі татарскіх рукапісаў, дапаўняючы больш старажытныя помнікі. Захоўваецца ў аддзеле рукапісаў бібліятэкі Вільнюскага ўніверсітэта пад сігнатурай F 3-391.

Гісторыя стварэння і палеаграфічнае апісанне Рукапіс быў створаны ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Згодна з запісам у самім тэксце, кнігу перапісаў чалавек па імені Абрагам Карыцкі (у тэксце: «...ібн Абрагам Карыцкі пісаў кітаб»). Даследчыкі мяркуюць, што рукапіс мог быць створаны ў горадзе Слонім.

Кніга налічвае 360 старонак тэксту. Яна мае кардонную вокладку, пакрытую цёмна-карычневай скурай. Тэкст напісаны адным пісцом, прыгожым почыркам з выкарыстаннем чорных чарнілаў. Чытаецца тэкст справа налева, адпаведна правілам арабскай каліграфіі. Стан захаванасці кнігі ацэньваецца як добры, тэкст чытаецца лёгка. Цікавай асаблівасцю з’яўляецца наяўнасць на палях старонак (з 249 па 305) розных карандашных паметак. Аналіз гэтых паметак і параўнанне з рэцэнзіямі дазволілі даследчыкам зрабіць выснову, што іх аўтарам быў вядомы ўсходазнавец і муфтый Якуб Шынкевіч, які ў міжваенны час даследаваў і звяраў нумарацыю старонак гэтага кітаба з Кітабам Івана Луцкевіча.

Змест і тэксталогія Кітаб Абрагама Карыцкага ўяўляе сабой своеасаблівую энцыклапедыю рэлігійнага і побытавага жыцця мусульман. У рукапісе змяшчаюцца тэксты, якія тлумачаць асноўныя дагматы ісламу, апісваюць абрады і рытуалы (у тым ліку тэкст пахавальнага абраду), а таксама ўключаюць правілы паводзін, маральна-павучальныя апавяданні і легенды. Таксама ў кітабе прысутнічае пераклад на славянскую мову папулярнага асманскага катэхізіса XVII стагоддзя «Джаўагіру-ль-іслам» (Сутнасці ісламу). На першых старонках змешчана генеалагічная табліца прарокаў, розных біблейскіх персанажаў і імамаў ад Адама да Мухамеда.

Рукапіс мае выключнае значэнне для тэксталогіі беларуска-татарскага пісьменства, паколькі яго змест вельмі блізкі да знакамітага Кітаба Івана Луцкевіча (створанага ў першай палове XVIII стагоддзя). З 98 умоўна выдзеленых тэматычных блокаў у гэтых двух кодэксах супадаюць 46. Асабліва дэталёва супадае кампазіцыя тэкстаў у канцы кнігі. У Кітабе Карыцкага паслядоўна ідуць наступныя легенды і трактаты: гісторыя пра смерць Дзевы Марыі («Аб Мар’яме»), легенда пра ўшэсце прарока («Мірадж-намэ»), паданні «Аб стварэнні свету», «Аб смерці Мухамеда», «Аб спрэчцы Меккі з Медзінай», «Аб стварэнні розуму» і трактат «Аб варажбе».

Значэнне для рэканструкцыі легенды «Мірадж» Адной з самых аб’ёмных частак кітаба з’яўляецца паэма «Мірадж-намэ» (старонкі 249—305), напісаная на стараасманскай мове з падрадковым славянскім перакладам. Гэты тэкст адыграў вырашальную ролю ў сучаснай кітабістыцы. Справа ў тым, што ў больш старажытным Кітабе Івана Луцкевіча легенда пра Мірадж захавалася не цалкам — старонкі з канчаткам твора былі адарваны і згублены.

Дзякуючы таму, што тэксты ў абедзвюх кнігах практычна ідэнтычныя, сучасныя даследчыкі Галіна Мішкінене і Хусейін Дургут змаглі цалкам аднавіць страчаныя фрагменты Кітаба Луцкевіча, абапіраючыся на Кітаб Абрагама Карыцкага. З дапамогай рукапісу Карыцкага былі адноўлены 14 адсутных двухрадкоўяў (бейтаў), у якіх апісваецца вяртанне прарока Мухамада ў Мекку, яго аповяд чатыром халіфам пра начное падарожжа, а таксама называецца імя аўтара самой легенды — Хаджы Махмуд. Таксама параўнанне двух рукапісаў дазволіла выправіць шматлікія памылкі перапісчыкаў і няправільныя транслітарацыі папярэдніх даследчыкаў, напрыклад, Яна Станкевіча.

Графіка і мова Графіка-арфаграфічная сістэма Кітаба Абрагама Карыцкага, нягледзячы на час яго стварэння (XIX стагоддзе), захоўвае многія архаічныя рысы. Як адзначаў філолаг Антон Антановіч, па сваіх моўных асаблівасцях гэты рукапіс нічым не адрозніваецца ад помнікаў XVIII стагоддзя. У прыватнасці, гукі [о] і [у] часта абазначаюцца аднолькава (з дапамогай арабскіх знакаў ваў і дама). Цвёрды гук [з] паслядоўна перадаецца арабскай літарай дад (), у той час як у Кітабе Луцкевіча ён перадаецца літарай за (). Мяккасць зычных перадаецца спецыфічнымі графічнымі прыёмамі, характэрнымі для беларускай арабіцы. У цэлым, мова помніка адлюстроўвае жывое беларускае маўленне з элементамі польскай мовы і значнай колькасцю арыенталізмаў (рэлігійнай ісламскай тэрміналогіі).

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Рукапісы Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары Катэгорыя:Беларуская літаратура XIX стагоддзя Катэгорыя:Літаратурныя творы XIX стагоддзя Катэгорыя:Кітабы Катэгорыя:Віленскі ўніверсітэт