Беларусіза́цыя ў Бра́нскай губерні — комплекс захадаў у межах савецкай нацыянальнай палітыкі карэнізацыі, накіраваны на стварэнне беларускамоўных устаноў адукацыі і перавод справаводства на беларускую мову на тэрыторыі Бранскай губерні РСФСР у 1920-я гады.

Спецыфікай Бранскай губерні з’яўлялася яе геаграфічнае становішча на стыку з УССР і БССР, што ператварыла яе ў «двайны беларуска-ўкраінскі францір». Мясцовым уладам даводзілася адначасова рэагаваць на патрабаванні Масквы па правядзенні як ўкраінізацыі, так і беларусізацыі. Аднак з-за выразнага індустрыяльнага характару рэгіёна, працэсаў імклівай русіфікацыі насельніцтва і сабатажу мясцовай адміністрацыі палітыка беларусізацыі тут мела выключна дэкларатыўны і фармальны характар.

Перадумовы і тэрытарыяльныя змены Бранская губерня была ўтворана ў красавіку 1920 года пераважна з паветаў Арлоўскай і Калужскай губерняў. Першапачаткова пытанне аб нацыянальных меншасцях (беларусах і ўкраінцах) тут не стаяла наогул. Сітуацыя змянілася пасля таго, як 6 снежня 1926 года Прэзідыум УЦВК РСФСР прыняў пастанову аб ліквідацыі Гомельскай губерні. Гомельскі і Рэчыцкі паветы былі перададзены ў склад БССР, а тры паўночныя паветы — Клінцоўскі, Навазыбкаўскі і Старадубскі — былі далучаны да Бранскай губерні.

Менавіта ў гэтых новых тэрыторыях пражывала значная колькасць беларускага і ўкраінскага насельніцтва, што вымусіла цэнтральныя савецкія органы, Наркампрас і УЦВК, патрабаваць ад Бранска пачатку працы па іх нацыянальным абслугоўванні.

Дэмаграфічная сітуацыя і русіфікацыя Паводле даных Усесаюзнага перапісу насельніцтва 1926 года, у абноўленых межах Бранскай губерні пражывала крыху больш за 2 мільёны чалавек. Губерня афіцыйна была цалкам рускай: рускія складалі 90,02 % насельніцтва (паводле нацыянальнасці) і 97,49 % (паводле роднай мовы).

Беларусы з’яўляліся трэцяй па колькасці нацыянальнай групай (пасля рускіх і ўкраінцаў). Да беларусаў па нацыянальнасці сябе аднеслі 21 060 чалавек (1,05 % ад усяго насельніцтва губерні). Аднак роднай беларускую мову назвалі толькі 4 716 чалавек (0,24 %). Найбольш «беларускімі» паветамі з’яўляліся Навазыбкаўскі (2,87 % беларусаў) і Клінцоўскі (1,83 %).

Такі каласальны разрыў паміж нацыянальнай і моўнай самаідэнтыфікацыяй сведчыў пра інтэнсіўны працэс русіфікацыі. Сяляне, якія пераязджалі ў прамысловыя цэнтры Браншчыны, такія як Бежыца або Клінцы, свядома адмаўляліся ад роднай мовы на карысць рускай, якая давала магчымасць працаўладкавання на фабрыкі і заводы і забяспечвала сацыяльнае прасоўванне.

«Двайны францір» і стаўленне ўлад Бранская губерня з’яўлялася буйным прамысловым рэгіёнам, напрыклад, завод «Прафінтэрн» у Бежыцкім павеце налічваў 14 тысяч рабочых, а Клінцоўскі тэкстыльны трэст — больш за 4 тысячы. Гэты «індустрыяльны парасон» дазваляў мясцовым уладам ігнараваць патрабаванні Масквы па правядзенні карэнізацыі, спасылаючыся на неабходнасць вырашэння ў першую чаргу сацыяльна-эканамічных праблем рабочых пасёлкаў.

Акрамя таго, мясцовае партыйнае і савецкае кіраўніцтва ўвогуле не ўспрымала беларусаў і ўкраінцаў як асобныя нацыянальнасці, лічачы іх часткай велікарускага народа з асаблівым мясцовым говарам. У афіцыйных справаздачах губернскага камітэта партыі за 1924—1925 гады ў спісе нацыянальных меншасцей (дзе значыліся латышы, эстонцы, яўрэі і немцы) беларусы і ўкраінцы проста адсутнічалі. Чыноўнікі адзначалі, што яны «часткова асіміляваліся, часткова раскіданы сярод асноўнай масы насельніцтва і сярод іх асобнай працы не вядзецца».

Да 1927 года ніякіх размоў аб беларусізацыі ці ўкраінізацыі ў Бранскай губерні фактычна не вялося. Толькі пад моцным ціскам Народнага камісарыята асветы РСФСР і УЦВК РСФСР бранскія ўлады пачалі імітаваць дзейнасць у гэтым кірунку.

Спробы практычнай рэалізацыі У сакавіку 1928 года Прэзідыум УЦВК РСФСР выдаў жорсткую пастанову, якая абавязвала Бранскі губвыканкам перавесці справаводства ў сельсаветах з пераважна беларускім і ўкраінскім насельніцтвам на родныя мовы, а таксама адкрыць нацыянальныя школы.

Бранскі аддзел народнай асветы адрэагаваў на гэта стварэннем спецыяльнай экспедыцыі ў Клінцоўскі і Старадубскі паветы для «вывучэння гаворкі, побыту і абрадаў», каб толькі пасля гэтага вырашыць пытанне аб мэтазгоднасці пераводу школ. Гэта была відавочная спроба зацягнуць час і апраўдаць бяздзейнасць.

Беларускія школы Школьная сетка Браншчыны ў пачатку 1920-х гадоў знаходзілася ў стане выжывання з-за пераходу на мясцовае фінансаванне ў эпоху НЭПа. Толькі бліжэй да канца дзесяцігоддзя пачалося аднаўленне. У справаздачах за 1928 год з’явіліся звесткі аб пераводзе 2 школ на беларускую мову ў Клінцоўскім павеце, адначасова з пераводам 9 школ на ўкраінскую ў Старадубскім павеце.

Аднак гэтыя школы былі такімі толькі на паперы: з-за поўнай адсутнасці настаўнікаў, якія валодалі б літаратурнай беларускай мовай, навучанне працягвала весціся па-руску. Калі ж улады паспрабавалі скасаваць пасаду беларускага інспектара, тыя адзінкавыя школы, якія фармальна лічыліся беларускімі, неадкладна вярнуліся да статусу рускіх.

Нацыянальныя сельсаветы Яшчэ горш ішлі справы з пераводам дзяржаўнага апарату. У студзені 1929 года Прэзідыум Бранскага губвыканкама загадаў «у выглядзе вопыту» вылучыць адзін беларускі сельсавет і ўвесці ў ім справаводства на роднай мове. Такім быў вызначаны Мікалаеўскі сельсавет Заборскай воласці.

Аднак гэтая ідэя правалілася адразу ж. Валасных і ўездных работнікаў, здольных весці дакументацыю па-беларуску, не было, а сяляне абсалютна не мелі патрэбы ў атрыманні даведак на мове, якая не выкарыстоўвалася нідзе ў дзяржаўным жыцці РСФСР.

Згортванне палітыкі Прыняты ў 1926 годзе генеральны план па народнай адукацыі Бранскай губерні паставіў галоўнай задачай увядзенне ўсеагульнага пачатковага навучання (усенавуча). Усе фінансавыя і арганізацыйныя сілы былі кінуты на будаўніцтва сотняў новых звычайных школ. На гэтым фоне задачы беларусізацыі канчаткова згубіліся.

Восенню 1929 года Бранская губерня была ліквідавана і ўвайшла ў склад Заходняй вобласці з цэнтрам у Смаленску. У пачатку 1930-х гадоў, калі савецкае кіраўніцтва пачало бачыць у трансгранічных этнічных сувязях пагрозу, а ў БССР пачалося змаганне з «нацыянал-дэмакратызмам», палітыка карэнізацыі ў расійскіх рэгіёнах была афіцыйна і канчаткова згорнута. Усе «папяровыя» беларускія і ўкраінскія школы на Браншчыне былі афіцыйна пераведзены на рускую мову.

Гл. таксама Беларусізацыя ў расійскіх рэгіёнах Беларусізацыя ў Смаленскай губерні Беларусізацыя ў Пскоўскай губерні Літвіны Севершчыны

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Беларусізацыя Катэгорыя:Гісторыя Бранскай вобласці Катэгорыя:Беларусы ў Расіі