Канцыля́рская мо́ва Вялі́кага Кня́ства Літо́ўскага (таксама ру́ская мо́ва, заходнеру́ская дзелава́я, старабелару́ская канцыля́рска-юрыды́чная) — афіцыйна-дзелавы, адміністрацыйны варыянт старабеларускай літаратурна-пісьмовай мовы, які выкарыстоўваўся ў дзяржаўным кіраванні, справаводстве, судаводстве і заканадаўстве Вялікага Княства Літоўскага з XIV да канца XVII стагоддзя.

У сучасным беларускім мовазнаўстве тэрмін «заходнеруская дзелавая мова» падвяргаецца жорсткай крытыцы як імперскі і палітызаваны. Даследчыкі (А. І. Жураўскі, Л. М. Шакун, У. М. Свяжынскі) адзначаюць, што гэты тэрмін штучна адрываў мову канцылярыі ВКЛ ад яе жывой беларускай дыялектнай асновы, маскіруючы самабытнасць беларускага этнасу. Беларуская навука аддае перавагу тэрмінам «старабеларуская літаратурная мова» або «старабеларуская канцылярска-юрыдычная мова».

Канцылярская мова ўяўляла сабой толькі адзін, хоць і найважнейшы, пласт пісьменства дзяржавы. Яна мела выразныя адрозненні ад літаратурна-кніжнай разнавіднасці, якая абслугоўвала рэлігійную і палемічную літаратуру і ў гістарычных крыніцах часцей называлася «простай мовай».

Тэрміналагічныя маніпуляцыі з назвай «канцылярская мова» Тэрмін «канцылярская мова» ў дачыненні да пісьменства ВКЛ быў упершыню ўведзены ў навуковы абарот выбітным нарвежскім славістам Хрысціянам Стангам у манаграфіі 1935 года. Аднак Станг выкарыстоўваў яго з дакладнай этнічнай прывязкай — «заходнеруская канцылярская мова» ().

З 1970-х гадоў частка літоўскіх лінгвістаў, у першую чаргу Зігмас Зінкявічус і Ёнас Палёніс, пераняла гэты канцэпт, але мэтанакіравана яго мадыфікавала. Як адзначае даследчыца Раймонда Рагаўскене, каб пазбегнуць прызнання значнай ролі беларусаў у Вялікім Княстве Літоўскім і максімальна адарваць афіцыйную мову дзяржавы ад яе беларускай дыялектнай асновы, яны свядома адкінулі этнонім «заходнеруская» і пачалі актыўна ўкараняць тэрмін «славянская канцылярская мова» ().

Прыхільнікі тэрміна «славянская канцылярская мова» матывавалі яго выкарыстанне тым, што афіцыйная мова ВКЛ нібыта мела выключна штучны, бюракратычны характар, паходзіла ад царкоўнаславянскай і выконвала ролю пісьмовай lingua franca, падобна да лаціны ў Заходняй Еўропе, якой мясцовая шляхта ў гутарковай практыцы зусім не валодала. Сцвярджалася, што жывыя рысы «старабеларускай» (ці «гудскай») мовы гэты канцылярскі інструмент набыў толькі на вельмі позніх этапах свайго існавання.

Гэтая маніпулятыўная канцэпцыя выклікала рэзкую крытыку не толькі з боку беларускіх мовазнаўцаў, але і сярод некаторых літоўскіх гісторыкаў. Так, прафесар Станісловас Лазутка, абапіраючыся на матэрыялы судовых кніг 1528—1547 гадоў, дзе даслоўна фіксавалася прамая мова сведак, даказаў, што мова Літоўскай Метрыкі і Статутаў была не проста сухім бюракратычным кодам, а жывой, народнай мовай штодзённых зносін шараговых баяраў і нават часткі сялян. З гэтай прычыны ён катэгарычна не прымаў тэзіс пра яе «штучнасць» і настойваў на выкарыстанні менавіта тэрміна «старабеларуская мова».

Гісторыя фарміравання і развіцця

Ранні перыяд (XIV — канец XV стагоддзя) Канцылярская мова ўзнікла ў XIV стагоддзі і была выклікана да жыцця патрэбамі дзяржавы ў стварэнні стандартызаванага сродку для вядзення справаводства на велікакняжацкіх землях. Паводле меркавання польскага даследчыка С. Пташыцкага, ужо ў часы кіравання вялікага князя Гедзіміна гэтая мова пачынае панаваць, а пры Альгердзе набывае трывалы статус мовы дзяржаўных устаноў. Некаторыя даследчыкі (напрыклад, А. А. Целунова) звязваюць канчатковае афармленне гэтага статусу з 1392 годам, калі вялікім князем стаў Вітаўт.

У ранні перыяд свайго развіцця, з сярэдзіны XIV стагоддзя да канца княжання Казіміра Ягелончыка ў 1492 годзе, афіцыйная мова ВКЛ выкарыстоўвалася амаль выключна ў княжацкіх дагаворах, граматах і іншых дзяржаўных актах. Як сцвярджаў нарвежскі славіст Хр. Станг, у гэты час у дакументах пераважалі дыялектныя рысы ўкраінскага тыпу. Такое становішча ён тлумачыў тым, што велікакняжацкая канцылярыя першапачаткова фарміравалася з арыентацыяй на традыцыі «рускай» канцылярыі пры польскім каралеўскім двары, якая, у сілу гістарычных абставін, карысталася моўным варыянтам, заснаваным на галіцкім дыялекце.

Аднак беларускія мовазнаўцы пераканаўча абвяргаюць гіпотэзу Хр. Станга аб вызначальным уплыве паўднёва-заходніх (украінскіх) гаворак на раннюю канцылярскую мову ВКЛ. Паводле даследаванняў А. І. Жураўскага і Л. М. Шакуна, ужо з самага пачатку свайго функцыянавання канцылярыя ВКЛ абапіралася менавіта на мясцовыя беларускія гаворкі (цэнтральныя і заходнія). Наяўнасць жа асобных паўднёварускіх рыс у ранніх граматах тлумачыцца агульнай традыцыяй усходнеславянскага пісьменства і міграцыяй асобных пісараў, а не сістэмнай украінскай асновай мовы.

Перыяд росквіту (канец XV—XVI стагоддзе) З часоў кіравання вялікіх князёў Аляксандра (1492—1506), Жыгімонта I (1506—1548) і Жыгімонта Аўгуста (1548—1572) цэнтр адміністрацыйнага і грамадскага жыцця трывала замацаваўся ў Вільні. Цэнтралізацыя ўлады на «беларускамоўных» тэрыторыях, змяненне дэмаграфічных суадносін і межаў дзяржавы прывялі да таго, што ў дзелавым пісьменстве велікакняжацкай канцылярыі ўзяў верх беларускі дыялектны тып, які развіўся на аснове гаворак ваколіц сталіцы.

Менавіта на гэтай, ужо беларускай па сваёй аснове, канцылярскай мове былі напісаны дзяржаўныя акты Літоўскай Метрыкі, Судзебнік 1468 года і ўсе тры рэдакцыі Літоўскага Статута (1529, 1566 і 1588 гадоў). У гэты перыяд пісьмовая мова дасягнула свайго найвышэйшага ўзроўню, стаўшы ўзорам і эталонам для ўсёй сістэмы тагачаснага пісьма.

Сфера выкарыстання і характарыстыка Канцылярская мова мела строга акрэсленыя функцыі: яна абслугоўвала адміністрацыйна-дзелавую сферу і спрыяла дзяржаўнаму кіраванню. На ёй вялося ўсё афіцыйнае справаводства цэнтральных і мясцовых органаў улады, складаліся шматлікія дзяржаўныя акты і граматы, найважнейшыя зборы законаў, у тым ліку тры Літоўскія Статуты, а таксама вяліся шматтомныя актавыя кнігі гродскіх і земскіх судоў.

Галоўнай уласцівасцю гэтай мовы была яе наддыялектнасць і ў пэўнай ступені штучнасць. Каб быць зразумелай на ўсёй велізарнай тэрыторыі ВКЛ, канцылярская мова строга пазбягала вузкарэгіянальных, лакальных дыялектных рыс. Яна прапускала праз фільтры ўзуснай нормы толькі тыя моўныя з’явы, што былі агульнымі для беларускіх і ўкраінскіх тэрыторый.

Як адзначае нямецкі славіст Даніэль Бунчыч, уражлівая ўніфікаванасць пісьмовай нормы на велізарнай тэрыторыі ад Вільні да Брацлава была дасягнута не праз свядомы адбор нейкага аднаго мясцовага дыялекту (напрыклад, палескага), а дзякуючы так званай «адмоўнай норме». Пісары і літаратары кіраваліся двума асноўнымі правіламі: па-першае, яны пазбягалі «крайніх», вузкіх асаблівасцей свайго хатняга дыялекту, якія маглі б быць незразумелымі жыхарам іншых рэгіёнаў (напрыклад, на пісьме ігнараваліся аканне, яканне або ўканне, нават калі аўтар так вымаўляў словы ў жыцці); па-другое, у выпадку сумненняў яны трымаліся традыцыйнага напісання, знаёмага з царкоўнаславянскіх ці больш даўніх помнікаў.

У той жа час беларускія лінгвісты катэгарычна не згодныя з пазбаўленнем канцылярскай мовы нацыянальнай прывязкі. Як даказвае А. І. Жураўскі, нягледзячы на стандартызацыю і пэўную наддыялектнасць, сістэмаўтваральнай асновай канцылярскай мовы ВКЛ з’яўляліся менавіта фанетычныя, марфалагічныя і лексічныя рысы беларускай мовы (аканне, дзеканне і цеканне, зацвярдзелыя зычныя, спецыфічная беларуская лексіка), якія складалі яе жывы падмурак і дамінавалі над іншымі элементамі. Як адзначаў вядомы лінгвіст Б. А. Успенскі, статус дзяржаўнай мовы спрыяў яе стандартызацыі і кадыфікацыі, у той час як мова мясцовых і прыватных актаў, наадварот, магла даходзіць амаль да транскрыпцыі жывога вымаўлення і жывых форм маўлення.

Норма канцылярскай мовы абапіралася не на афіцыйныя граматыкі ці слоўнікі, якіх тады практычна не існавала для гэтага стылю, а на ўзус — традыцыю і практыку саміх пісараў і служачых канцылярыі, якія належалі да інтэлектуальнай эліты дзяржавы. У адрозненне ад літаратурна-кніжнай мовы, у адміністрацыйнай практыцы амаль цалкам адсутнічаў уплыў царкоўнаславянскай мовы.

Суадносіны з «простай мовай» У гістарычнай лінгвістыцы часта ўзнікае праблема размежавання канцылярскай мовы і літаратурна-кніжнай мовы. Даследчыкі, сярод якіх П. П. Плюшч, Л. Л. Гумецкая і У. П. Мякішаў, даказваюць, што ў межах адной усходнеславянскай моўнай сістэмы існавалі дзве розныя разнавіднасці, якія адрозніваліся паводле сваіх функцый, паходжання і ўнутранай структуры.

Аднак беларуская лінгвістычная школа аспрэчвае такі жорсткі падзел. Паводле А. І. Жураўскага і А. М. Булыкі, канцылярская і літаратурна-кніжная («простая») мовы з’яўляюцца не дзвюма рознымі мовамі, а функцыянальна-стылістычнымі разнавіднасцямі (стылямі) адной і той жа старабеларускай літаратурнай мовы. Яны арганічна ўзаемадзейнічалі: канцылярская мова ўзбагачала кніжную жывой народнай лексікай, а «простая мова» давала ўзоры высокага стылю і абстрактных паняццяў.

Гэты падыход падтрымліваецца і сучаснымі заходнімі даследчыкамі. Згодна з Д. Бунчычам, адміністрацыйная канцылярская мова і «простая мова» літаратурных тэкстаў не былі рознымі моўнымі сістэмамі або штучнымі кодамі. Гэта былі розныя функцыянальныя разнавіднасці адной і той жа літаратурнай мовы. Адрозненні паміж імі мелі выключна стылёвы характар, падобна таму, як функцыянуюць розныя стылі ў межах любой сучаснай мовы (напрыклад, як у гісторыі польскай мовы, якая таксама мела розныя дыялектныя базы ў розныя часы, але заўсёды ўспрымалася як адзіная мова).

Канцылярска-актавая разнавіднасць гістарычна называлася «рускай мовай» (у Статуце 1566 года нават было спецыяльна замацавана патрабаванне: «па руску маець літарамі і словы рускімі ўсе лісты і позвы пісаці»). Гэты варыянт сфарміраваўся раней, грунтаваўся пераважна на беларускай дыялектнай аснове і абслугоўваў патрэбы дзяржаўнага кіравання, захоўваючы кансерватызм і строгасць норм.

У сваю чаргу, літаратурна-кніжная разнавіднасць, якая ў гістарычных крыніцах называлася «простай мовай», узнікла пазней — толькі ў сярэдзіне XVI стагоддзя ў сувязі з ідэямі Рэфармацыі. Яна служыла сродкам перакладу і тлумачэння біблейскіх тэкстаў для «простых людзей», як гэта рабілі Францыск Скарына ці Васіль Цяпінскі. Выдавец «Учыцельнага Евангелля» Рыгор Хадкевіч у 1569 годзе адзначаў, што вырашыў перакласці кнігу на «простую мову» «выразумення дзеля простых людзей». У яе аснове ляжала больш шырокая беларуска-ўкраінская база, яна дапускала значны ўплыў царкоўнаславянскай традыцыі і польскай мовы, абслугоўваючы рэлігійную і палемічную літаратуру.

Заняпад і выцясненне польскай мовай Працэс заняпаду канцылярскай мовы ВКЛ быў цесна звязаны з палітычнымі зменамі. Пасля ўтварэння Рэчы Паспалітай у выніку Люблінскай уніі (1569) пачаўся актыўны працэс паланізацыі вышэйшых саслоўяў і інтэлігенцыі ВКЛ. Як адзначаў гісторык І. Первольф, гэта адбылося з-за моцы польскай дзяржаўнасці і прыцягальнасці яе культуры.

Найбольш навочна выцясненне старабеларускай мовы польскай прасочваецца па актавых кнігах гродскіх і земскіх судоў. З канца XVI стагоддзя і на працягу ўсяго XVII стагоддзя «руская мова» незваротна губляла пазіцыі. Спачатку павялічвалася колькасць польскамоўных уставак і тэрмінаў, пазней цэлыя фрагменты актаў пачалі пісацца па-польску, і, нарэшце, кірыліца амаль цалкам саступіла месца лацініцы. У гэты перыяд канцылярская мова ўяўляла сабой макаранічную руска-польскую сумесь.

Канчатковы юрыдычны канец афіцыйнага выкарыстання канцылярскай мовы быў аформлены пастановай Варшаўскага сейма 1697 года. На падставе канстытуцыі Coaequatio jurium (Ураўненне правоў Літвы з Каронай) было ўстаноўлена, што адгэтуль пісар павінен пісаць па-польску, а не па-руску («pisarz po Polsku, a nie po Rusku pisać powinien będzie»). Пасля гэтага дакументы на «рускай мове» сустракаліся толькі як рэдкі перажытак мінулага.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Старабеларуская мова Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы Катэгорыя:Мовы Вялікага Княства Літоўскага