«Паалей Цыён» (іўр. ציון "Рабочыя Сіёна"; ідыш: Yidishe Socjalistish-Demokratisze Arbeter Partaj «Poalei Tsion») — палітычныя партыі і міжнародныя таварыствы сацыял-сіянісцкага кірунку, якія дзейнічалі з пачатку ХХ ст. у многіх краінах, у тым ліку на тэрыторыі Беларусі. Іх дзеячы прынялі многія тэарэтычныя прынцыпы марксізму (напрыклад, пра вядучую ролю рабочага класу), але сацыялістычныя ідэі імкнуліся спалучыць з сіянізмам.
Гісторыя
Першыя сіянісцкія гурткі пад назвай «Паалей Цыён» пачалі самастойна ўзнікаць у Расійскай імперыі яшчэ ў канцы XIX стагоддзя. Такія аб’яднанні паўсталі ў Вільні, Віцебску, Дзвінску, Бабруйску, Гомелі, ГроднеСтецкевич, П. Т. Деятельность еврейских политических партий и организаций на территории Западной Беларуси (1918—1926 гг.) : монография. — Гродно; ГГАУ, 2010. — 198 с.. Першапачаткова гэтыя фарміраванні не мелі пэўнай праграмы і арганізацыйных сувязей адна з адной. Некаторыя з гэтых арганізацый аб’яўлялі сябе марксісцкімі, іншыя — народніцкімі; шэраг паалейцыяністаў заявілі, што стаяць на пазіцыях «артадаксальнага марксізму», іншыя — аддавалі перавагу цэнтрызму або выступалі за сацыял-рэфармізм. Значная частка груп выступала за стварэнне самастойнай яўрэйскай дзяржавы ў Палесціне, меншая колькасць лічыла магчымым стварэнне сваёй дзяржавы ў Кеніі ці Месапатаміі і толькі ў апошнюю чаргу ў Палесціне. Лідэры левага крыла ў сіянізме прыкладалі намаганні для выпрацоўкі тэарэтычнай платформы «пралетарскага сіянізму» і стварэння самастойнай сіянісцкай «працоўнай партыі».
Мінскі камітэт «Паалей Цыён» Назва «Паалей Цыён» упершыню была прынята групай у Мінску ў 1899 годзе, якую ўзначальвалі А. Літвін (творчы псеўданім журналіста і пісьменніка Самуэля Гурвіча), Іцхак Бергер і Аўром Аба Рубенчык.
Мінскі камітэт, якім быў вядучай групай «Паалей Цыён» на пачатковым этапе, выступаў за абмежаванне мясцовай дзейнасці эканамічнымі інтарэсамі рабочых і абмяжоўваў сваю палітычную і ідэалагічную барацьбу Сусветнай сіянісцкай арганізацыяй, дзе выстаўляла асаблівыя патрабаванні ад імя яўрэйскіх рабочых.
У праграме мінскага камітэта сцвярджалася: Ад сіянізма мы чакаем поўнага вырашэння яўрэйскага пытання. Сіянізм павінен стварыць верны прытулак для ўсіх здаровых элементаў яўрэйскага народу, якія не могуць і не жадаюць асімілявацца.
Мы лічым, што такія здаровыя элементы ёсць не толькі ў радах яўрэйскага пролетарыята, але і сярод астатніх слаёў яўрэйскага народу.
Руская рэволюцыя не мае ніякіх адносін да барацьбы за нашу будучыню, бо яна не вырашыць яўрэйскага пытання нават для яўрэяў у Расіі і не наблізіць нас да сіянізмаЦытуецца паводле: Агурскі С. Паалей-сіянізм як агентура буржуазіі і англійскага імперыялізма // Бальшавік Беларусі. 1934. № 5. С. 62-63..Першы з’езд сіянісцкіх прафсаюзаў адбыўся ў Мінску 10 лістапада 1901 года. Пасля адкрыцця пасяджэння адбылася першая частка: «Прапаганда, літаратура і арганізацыя». Другая частка была прысвечана «культурнай дзейнасці», трэцяя — «адносінам з іншымі арганізацыямі», чацвёртая — «эканамічнай дзейнасці», пятая — патрабаванням Пятага сіянісцкага кангрэса.
Адзін з прастаўнікоў мінскага камітэта М. Гутман пазней у сваіх успамінах такім чынам характараў прынцыпы мінскага камітэта:Спосаб мыслення мінскага «кірунку» быў наступным: сіянізм — гэта нацыянальны ідэал, які аднолькава закранае ўсе класы яўрэйскай нацыі; ён вырашыць яўрэйскае пытанне радыкальным чынам, стварыўшы яўрэйскую дзяржаву на зямлі Ізраіля, куды імігруе пераважная большасць яўрэяў свету. У яўрэяў няма будучыні на землях дыяспары. Удзел яўрэяў у рэвалюцыі толькі дае рэвалюцыі дрэнную рэпутацыю, бо стварае вобраз неяўрэйскага насельніцтва. Яўрэйскія рабочыя нічога не могуць чакаць ад рэвалюцыі: нават калі правы будуць атрыманы, яны застануцца на паперы. Сацыялізм — гэта сапраўды цудоўны ідэал, але яўрэйскія рабочыя павінны прысвяціць сябе сацыялістычнай прапагандзе толькі на зямлі ізраільскай дыяспары, дзе няма рэзкіх класавых адрозненняў; таму немагчыма весці класавую вайну ў поўным сэнсе гэтага слова. Можна толькі праводзіць эканамічныя забастоўкі, каб палепшыць становішча рабочых.Першы сход усіх аб’яднанняў «Паалей Цыён» у Расійскай імперыі адбыўся ў чэрвені 1903 года ў Вільні. На савеце прысутнічалі прадстаўнікі з Вільні, Дзвінска, Варшавы, Кіева, Бабруйска, Гомеля, Магілёва, Коўна, Гродна, Ліды і Крэславы. Гэта адбылося неўзабаве пасля пагрому ў Кішынёве, які меў жахлівы ўплыў на расійскіх яўрэяў, бо падкрэсліваў ненармальнае становішча яўрэйскай меншасці ў Расіі і тым самым прывёў да ўмацавання сіянісцкай свядомасці. Удзел паліцыі ў арганізацыі пагрому распаліў у яўрэяў варожасць да царызму і жаданне адпомсціць яму і перамагчы яго разам з усімі апазіцыйнымі партыямі ў Расіі. Думка пра палітычную барацьбу пачала пранікаць у апалітычныя шэрагі «Паалей Цыён» у Беларусі і Літве, сярод якіх папулярнай была мінская «версія». Гэтую версію ў Віленскай радзе прадстаўлялі Рубенчык, Бергер і Лапідот.
Дамінавала на сходзе мінская версія «Паалей Цыён», якую падтрымалі прадстаўнікі Вільні, Магілёвеа, Бабруйска, Гродна і Ліды. Супраць «мінскай версіі» выступіў дэлегат з Дзвінска Альтэр Яфэ. Ён заклікаў прызнаць класавыя падзелы і супрацьлеглыя класавыя інтарэсы сярод яўрэяў і выказваў свой энтузіязм адносна расійскай рэвалюцыі, але лічыў, што выратаванне, якое прынясе будучая рэвалюцыя, не будзе настолькі вялікім, каб апраўдаць паўнавартасны ўдзел яўрэйскага пралетарыяту ў барацьбе. Яго пазіцыя адносна палітычнай барацьбы месцамі была слабай. Дзвінскі сацыял-сіянісцкі кірунак таксама падтрымлівала меншасць дэлегатаў з Вільні, Коўна, Гомеля і Краславы.
Трэці кірунак, найбольш левы, ідэалагічна быў цалкам звязаны з палітычнай барацьбой ва ўласна Расіі і таму называўся «пекаісцкім» (П. К. — абрэвіятура ад «Politisher Kampf», палітычная барацьба). Асноўнае сутыкненне на саборы адбылося паміж двума крайнімі крыламі. Рубенчык, лідар «мінчан», сцвярджаў, што няма сэнсу прапаведаваць рэвалюцыйную барацьбу нельга сярод яўрэяў, цяпер неабходна скіраваць усе сілы нацыі на адну-адзіную задачу — рэалізацыю сіянізму. Толькі пасля гэтага можна будзе весці барацьбу за сацыялізм і сапраўдную яўрэйскую рэвалюцыю. Значная частка дэлегатаў лічыла, што калі канцэпцыя палітычнай барацьбы будзе прынята, то паміж імі і «Бундам» не будзе прыкметнай розніцы, і ў галасаванні перамагла пазіцыя мінскага камітэта.
Пасля сходу Рубенчыка і Бергера арыштавалі. І хоць пазней іх вызвалілі, матэрыялы і рашэнні рады, якія ў іх забралі пры арышце, не вярнулі.
Рада ў Вільні выбрала цэнтральны камітэт для ўсёй Расіі, фактычна ён функцыянаваў як цэнтральнае кіраўніцтва толькі для аб’яднанняў «мінскай версіі»: уласна Мінска, Бабруйска, Барысава, Беластока і Гродна.
Сіянісцка-сацыялістычная рабочая партыя Першыя спробы стварэння Сіянісцка-сацыялістычнай рабочай партыі (ССРП) адносяцца да стварэння ў Вільні цэнтральнага камітэта, аднак пазней каардынуючыя функцыі перайшлі да арганізацыі ў Варшаве, якая склікала ў ліпені 1904 г. канферэнцыю. Тэарэтыкамі ССРП былі Нахман Сыркін і Доў Бер Борахаў. Тэарэтычныя перадумовы, на якіх грунтаваліся праграма і тактыка Сіяністска-сацыялістычнай працоўнай партыі, былі адлюстраваны ў партыйнай «Дэкларацыі». У ёй гаварылася аб тым, што «галоўнай задачай яўрэйскага пралетарыяту Сіянісцка-сацыялістычная рабочая партыя лічыць барацьбу за набыццё уласнай тэрыторыі і стварэнне яўрэйскай дзяржавы ў Палестыне ці часова на якой-небудзь іншай тэрыторыі, дзе яўрэі складалі б большасць і жылі б кампактна». У «Дэкларацыі» адзначалася, што «тэрытарыялізм» павінен быць прынцыповым пунктам праграмы-мінімум яўрэйскага пралетарыяту. Характарызуючы дзейнасць Бунда, аўтары «Дэкларацыі» сцвярджалі, што ён «перашкаджае далейшаму развіццю яўрэйскага пралетарыяту, яго вызваленню ад класавага і нацыянальнага прыгнёту». Палітычнымі партнёрамі сацыял-сіяністаў лічыліся сацыялісты-рэвалюцыянеры (эсэры).
Адмова ад ізаляцыянізму ў перыяд расейскай рэвалюцыі 1905—1907 гг. прывяла да ўздыму актыўнасці ССРП. Колькасць яе чальцоў, па сцвярджэнні лідэраў партыі, дасягнула 27 тыс. чалавек, яна стала другім па значэнню яўрэйскім палітычным аб’яднаннем у Расіі (пасля Бунда, кіраўніцтва якога бачыла ў ССРП небяспечнага суперніка). Сябры партыі адыгрывалі прыкметную ролю ў яўрэйскім прафсаюзным руху, у арганізацыі атрадаў самаабароны.
Далейшае развіццё праграма ССРП атрымала ў рэзалюцыях I з’езда партыі, які прайшоў у лютым 1906 г. у Лейпцыгу. У праграме былі адлюстраваны пазіцыі партыі па шэрагу аспектаў: аб Дзяржаўнай Думе, узброеным паўстанні, удзеле ў часовым урадзе, тэроры, пагромах і самаабароне, аўтанамізме, нацыянальных патрабаваннях, «тэрытарыялізму», аб стаўленні да Яўрэйскай тэрытарыялісцкай арганізацыі, аб тактыцы дэлегацыі на VII сіянісцкім кангрэсе, Бундзе, назве партыі. У дачыненні да I Дзяржаўнай думы ССРП прызнавала неабходнасць тактыкі актыўнага знешняга байкоту, паколькі выбарчы закон Вітэ-Дурнова «цалкам выкрадае права выбараў у яўрэйскага пралетарыяту».
ССРП займалася актыўнай агітацыяй. Папулярнымі былі перыядычныя выданні партыі — «Хроніка сіянісцка-сацыялістычнай рабочай партыі» (1905), «Наперад» («Forwerts») (1905—1906), «Наш шлях» («Unser Weg») (1906—1907) і інш. Па агентурным звесткам, у горадзе Вільні найбольш актыўнымі агітатарамі ССРП у 1907 г. былі Хая Эйдус, Гірш Рабіновіч, Абрам Коган; у Мінскай губерні — Сара Шамоўская, Янкель Гольцман, Абрам Рэзнік.
Яўрэйская тэрытарыялістычная рабочая партыя Яўрэйская тэрытарыялістычная рабочая партыя ўтварылася ў 1904—1906 гадах на базе гурткоў «Паалей Цыён». Аб’яднала прыхільнікаў стварэння нацыянальнага яўрэйскага ачага на любой прадстаўленай яўрэям тэрыторыі не абавязкова ў Палестыне (напрыклад, ва Угандзе). Гэтым тэрытарыялісты адрозніваліся ад сіяністаў-палестынафілаў.
У 1907 годзе тэрытарыялісты аб’ядналіся з чальцамі «мінскага камітэта».
Сацыялістычная яўрэйская рабочая партыя У красавіку 1906 г. у Кіеве ў выніку аб’яднання групы, якая выйшла са складу ССРП, і настроенага праэсэроўскі крыла палітычнай арганізацыі «Адраджэньне» узнікла Сацыялістычная яўрэйская рабочая партыя (СЯРП). Тэарэтыкамі новай партыі былі Хаім Жытлоўскі і Марк Ратнер.
Праграму СЯРП вызначалі тры галоўныя прынцыпы: сацыялізм як канчатковая мэта габрэйскага працоўнага руху, рэвалюцыйная барацьба супраць самадзяржаўя і тэрытарыялізм. Крытыкавалася нацыянальная праграма і кадэтаў, і расійскіх сацыял-дэмакратаў, падтрымліваўся федэралізм у адносінах паміж нацыянальнасцямі. Па пытанні дзяржаўнага ладу СЯРП патрабавала склікання нацыянальных устаноўчых сходаў і фарміравання экстэрытарыяльных нацыянальных соймаў, якія будуць задавальняць культурна-гаспадарчыя запатрабаванні той ці іншай нацыі. Яўрэйскі нацыянальны сойм павінен быў стаць таксама інструментам рэгулявання яўрэйскай эміграцыі і спрыяць яе канцэнтрацыі на свабоднай тэрыторыі. Паводле канцэпцыі СЯРП, Расійская павінна была ператварыцца ў федэратыўную дзяржаву з тым, каб кожная нацыя ў ёй магла стварыць уласны прадстаўнічы орган, які б вырашаў усе яе ўнутраныя пытанні.
У перыяд рэвалюцыі 1905—1907 гг. серпаўцы правялі шэраг эканамічных стачак. Па дадзеных справаздачы ЦК партыі Штутгарцкаму кангрэсу II Інтэрнацыяналу, колькасць партыі да восені 1906 г. складала 15-16 тыс. чалавек (па іншых падліках каля 7 тыс. чалавек). У гэты перыяд каля паловы сяброў партыі (3 тыс. чалавек) уваходзіла ў склад абарончых саюзаў. З іх каля 100 чалавек было забіта ў час сутычак, 300 паранена, каля 1 тыс. арыштавана і саслана.
У 1907 г. партыя мела сваё выдавецтва ў Вільні «Барацьба» («Kampf»), дзе друкавала літаратуру на ідыш, рускамоўныя выданні выходзілі ў Кіеве ў выдавецтве «СЕРП». Партыя выпускала часопісы «Новае жыццё» («Dos Naje Leben») і «Адраджэнне». Акрамя таго, у Вільні выдаваўся партыйны часопіс «Народны Голас».