Хуршыдбану (літаратурны псеўданім Натаван, ; ), вядомая таксама як «Хан кызы» (дачка хана) — азербайджанская паэтэса, дачка апошняга карабахскага хана Мехці Кулі-хана, унучка Ібрагім Халіл-хана.

Жыццё Хуршыдбану Натаван нарадзілася ў 1832 годзе ў Шушы ў сям’і апошняга карабахскага хана, генерал-маёра Мехці Кулі Хана Карабахскага і ўнучкі апошняга гянджынскага хана Джавад-хана — Бедырджахан-беім (1802—1863). Пра яе дзяцінства і юнацтва вядома мала. Сярод яе блізкіх сваякоў паэтамі з бацькоўскага боку былі цётка Агабаджы і дзядзька Нава, а з матчынага — дзядзька Мусахібі і Халі. Яе выгадавала і выхавала іншая цётка — Гоўхар-ханум. Яна ж і абудзіла ў Натаван любоў да музыкі, паэзіі і малявання.

Натаван атрымала хатнюю адукацыю, вывучыла ўсходнія мовы, прачытала класічныя творы Фірдаўсі, Нізамі, Саадзі, Наваі, Фізулі і інш. Падарожнічала па Дагестану, была ў Тыфлісе, у Баку. У 1858 годзе сустрэлася ў Баку з Аляксандрам Дзюма, падарыла яму свае ручныя работы. Дзюма ж падарыў паэтэсе шахматы з вытанчанымі фігурамі. Пра гэту сустрэчу Дзюма пісаў:

У 1872 годзе яна арганізавала ў Шушы і ўзначальвала літаратурны гурток «Меджлісі-Унс» («Збор сяброў»), які меў творчыя сувязі з аналагічнымі гурткамі ў іншых гарадах Азербайджана.

Захаваліся цікавыя звесткі пра меджліс, створаны ў Шушы знаўцам класічнай усходняй музыкі Харатам Кулі (1823—1883). Меджліс гэты меў канфесійныя мэты, але, разам з рэлігійнымі спевамі, якія суправаджаюць абрадавыя дзеянні ў месяц «мухарам», тут навучаліся мастацтву мугамата. Пасля завяршэння жалобных імпрэз, да якіх рыхтаваліся некалькі месяцаў, ханендэ выконвалі тыя ж мугамы ўжо ў свецкай абстаноўцы — на вяселлях і падчас іншых свят.

Натаван была паважана і шанавана ў народзе. Пры ёй у Шушы былі пабудаваныя палац, мячэць, гандлёвыя дамы, тэатр, будынкі летняга і зімовага клубаў, рэальнага вучылішча і шмат іншага. У 1872 годзе Хуршыдбану з мэтай забеспячэння гарадскога насельніцтва вадой і добраўпарадкавання Шушы праведзена з крыніцы Іса у мясцовасці Сарыбаба, якая знаходзіцца на адлегласці 10 кіламетраў ад Шушы, вадаправодная лінія. На гэты праект Натаван ахвяравала сто тысяч рублёў. Гэты вадаправод дагэтуль вядомы як «Хан гызы сую». Натаван была добра адукавана, ведала ўсходнія мовы, была знаёмая з творчасцю паэтаў Усходу. Вялікую ролю ў развіцці духоўнага свету Натаван сыграў Мірза Фаталі Ахундаў, які злучыў у сваёй творчасці гуманістычныя ідэі папярэдняй Азербайджанскай літаратуры з новымі павевамі свайго часу, з пошукамі шляхоў барацьбы за народнае шчасце. Асабістае знаёмства з Ахундавым спрыяла шырокай цікавасці Хуршыдбану да грамадскіх пытанняў і карыснай дзейнасці.

Хуршыдбану Натаван памерла ў верасні — 8 кастрычніка 1897 года (рабі вус-сані 1314 года) у Шушы. Пахавана ў Агдаме, на могілках «Імарэт».

Асабістае жыццё

Натаван належала да былой кіруючай сям’і Карабахскага ханства — джэваншырам, якія з’яўляліся мусульманамі-шыітамі.

На пачатку 1870-х гадоў ёй належалі землі 53 паселішчаў (1,778 дымаў) Варандынскага, Джэваншырскага, Зангезурскага, Кебірлінскага і Челябюрдскага ўчасткаў Шушынскага павета, а пасля смерці маці ў 1861 годзе Натаван адышлі зямлі яшчэ 9 паселішчаў (186 дыма).

У першы раз яна выйшла замуж за кумыкскага князя, генерал-маёра Хасай-хана Уцміева, ад шлюбу з якім нарадзілася двое дзяцей-сын Мехцікулі-хан (1855—1900) і дачка Ханбіка Ханум (1856—1921). Па звестках Салмана Мумтаза, гэты шлюб стаў палітычным ходам Каўказскага намесніка Міхаіла Сямёнавіча Варанцова:У другі раз яна выйшла замуж за жыхара Шушы, «простага чалавека» Сейіда Гусейна Агамірава. Ад гэтага шлюбу ў яе было пяцёра дзяцей — трое сыноў: Мір Абас-ага (1868—1885), Мір Гасан-ага (1870—1903) і Мір Джафар-ага (?—1914?), а таксама дзве дачкі Сара-бегум і Хаджар-біке.

Творчасць Поўны дыван Натаван не захаваўся, але ў асноўным маецца яе мастацка аформлены альбом з 13 вершамі на азербайджанскай мове. Аўтографы Натаван напісаны каліграфічным змяшаным почыркам насталік-шыкастэ. Яна таксама напісала некалькі газэляў на персідскай мове.

Першы зборнік вершаў паэтэсы быў выдадзены Салманам Мумтазам у 1928 годзе.

Натаван пачала свой творчы шлях у 1850-х гадах. Напісаныя раннія вершы пад подпісам «Xurşid» яна страціла, толькі вельмі малая частка захавалася да нашых часоў. З 1870 года ўзяла псеўданім «Natəvan». Яшчэ пры Натаван яе вершы перадаваліся з вуснаў у вусны і распаўсюдзілася ў выглядзе жывапісу. Па змесце вершы Хуршыдбану дзяліліся на 4 часткі: любоўныя вершы, вершы, прысвечаныя прыроднай прыгажосці, рыфмы, якія напісала сучаснікам, і сумныя вершы.

Натаван — аўтар лірычных вершаў, у большасці навеяных сумам па рана памерламу сыну («Я плачу», «Сышоў», «Сыну майму» і інш.), у якіх, аднак, праслізгваюць і сацыяльныя матывы, — галоўным чынам скаргі на бяспраўе жанчын у грамадстве. Асноўныя матывы паэзіі Хуршыдбану Натаван — любоў да жыцця, мары пра шчасце, гора маці, якая страціла любімага сына. Акрамя вершаванай творчасці, Натаван таксама займалася жывапісам. Яна стварала пейзажы, выявы кветак і ўзоры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва.

Памяць У Агдаме, дзе была пахавана паэтэса, быў усталяваны надмагільны помнік. Пасля вяртання Агдама і Агдамскага раёна ў Азербайджан, было выяўлена, што надмагільны помнік разбураны армянамі, а магіла апаганена і выкапана, астанкі вынесеныя. Вядомы французскі фотажурналіст Рэза Дэгаці былі апублікаваныя фота і відэаматэрыялы, факт таксама быў пацверджаны Міністэрствам культуры Азербайджана. У 1960 годзе ў цэнтры Баку ўсталяваны помнік (скульптар Амар Эльдараў). На радзіме, у Шушы, у 1982 годзе ў рамках «Дзён паэзіі Вагіфа» быў усталяваны бюст Хуршыдбану Натаван (скульптар Хаят Абдулаева). Пасля заняцця Шушы армянамі ў маі 1992 года бронзавыя бюсты Натаван, Узеіра Гаджыбекава і бюст Бюль-Бюля былі дэмантаваны і вывезены ў Грузію на металалом, дзе былі выкупленыя азербайджанскімі ўладамі. Да 2021 года бюст са слядамі куль і адбітым вялікім пальцам знаходзіўся ў экспазіцыі пад адкрытым небам Музея мастацтваў у Баку. 14 студзеня 2021 года бюст быў зноў усталяваны ў Шушы. У лютым 2016 года помнік Натаван быў усталяваны ў цэнтральным парку горада Ватэрлоа (Бельгія) скульптарам Імранам Мехдзіевым пад кіраўніцтвам Таіра Салахава. У сакавіку 2020 года невядомыя аблілі помнік белай фарбай і пашкодзілі пастамент. У 2017 годзе ў французскім горадзе Эвіян-ле-Бэн быў адкрыты помнік паэтэсе. 21 верасня 2022 года ў Шушы стартаваў міжнародны шахматных турнір, прысвечаны памяці Натаван.

Крыніцы

Спасылкі Хуршыдбану Натаван у БСЭ Натаван Хуршыд Бану

Літаратура

Катэгорыя:Азербайджанская арыстакратыя Катэгорыя:Азербайджанскамоўныя паэты Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта