Кананічнае права (ад — правіла, стандарт) — рэлігійна-прававая сістэма, якая рэгулюе грамадскія адносіны ўнутры супольнасці, якая вызнае хрысціянства. Назва гэтай прававой сістэмы паходзіць ад грэчаскага тэрміна «канон», які першапачаткова азначаў любы інструмент для правядзення прамых ліній або для выраўноўвання плоскасцей, але пазней яго сэнс змяніўся і ім сталі называць правілы хрысціянскай веры і жыцця. У вузкім — прававое значэнне — гэтым тэрмінам пачалі абазначаць правілы паводзін (нормы), прынятыя царквой для рэгулявання сацыяльных адносін унутры хрысціянскай супольнасці.
Характэрныя рысы кананічнага права
непарыўная сувязь з рэлігіяй — па хрысціянству: хрысціянства ўзнікла ў другой палове I ст. у Палесціне, у IV ст. яно становіцца дзяржаўнай рэлігіяй Рымскай імперыі; да XII ст. тэрмін «кананічнае права» практычна не ўжываўся, бо не існавала асобнай сістэмы прававых норм, якія рэгулявалі б пытанні веры і культу, а нормы права і нормы рэлігіі цесна перапляталіся; у хрысціянстве заўсёды прысутнічала ідэя богаўгоднасці права, таму парушэнне прававых норм лічылася грахом; сістэматызаваны характар кананічнага права — падчас так званай папскай рэвалюцыі пачалося выдзяленне царкоўных законаў у асобную рэлігійную сістэму нормаў і іх сістэматызацыя; кананічнае права ў Еўропе развівалася ва ўмовах фарміравання асаблівага палітыка-прававога статусу Рымскай царквы — у выніку Папскай рэвалюцыі царква стала асобай палітыка-прававой асобай у Еўропе; уплыў рымскага права на працэс развіцця сістэмы кананічнага права — Рымскае права разглядалася як ідэальны закон, як пісьмовае ўвасабленне розуму, прынцыпамі якога павінны кіравацца ўсе, у тым ліку і царква, таму кананічнае права запазычыла многія паняцці і нормы рымскага права, асабліва ў пытаннях уласнасці, спадчыны і дагавораў; наяўнасць складанай унутранай структуры ў кананічным праве — на аснове царкоўнай юрысдыкцыі над асобнымі класамі асоб і катэгорыямі спраў узніклі такія галіны кананічнага права, як карпаратыўнае, крымінальнае, шлюбна-сямейнае, працэсуальнае; стварэнне дзвюх сістэм кананічнага права пасля расколу хрысціянскай царквы — Заходняя Царква прызнае вярхоўную ўладу Папы, а значыць, і яго акты; Усходні Царквы — Праваслаўны — распазнаваць перш за ўсё крыніцы, якія склаліся ў перыяд сусветных сабораў; кананічнае права ніколі не лічылася вечным і нязменным — кананічнае права змянялася ў адпаведнасці з патрэбамі часу і тым самым адрозніваецца ад, напрыклад, сістэмы мусульманскага права, якое было настолькі прывязана да аўтарытэту Карана, што проста не заставалася месца для праватворчасці; у кананічным праве таксама ніколі не адмаўляўся аўтарытэт Бібліі, але разам з тым прызнавалася, што царква можа прыняць зусім новыя нормы права, калі яны не супярэчаць агульным прынцыпам веры.
Прадмет кананічнага права Прадмет кананічнага права (як галіны права) — гэта грамадскія адносіны ў сферы жыцця Царквы, а таксама ў сферы ўзаемадзеяння вернікаў з Царквой, паміж сабой і з навакольным светам.
Адрозніваюць унутранае і знешняе царкоўнае (кананічнае) права. Унутранае права рэгламентуе жыццядзейнасць самой царквы, першакрыніцай гэтага права з’яўляецца Святое Пісанне. Знешняе царкоўнае права — гэта сукупнасць прававых норм, якія рэгулююць адносіны царквы і дзяржавы, а таксама царквы і іншых сацыяльных суб’ектаў. Аснову знешняга царкоўнага права ў значнай ступені складаюць нормы «свецкага права», гэта значыць нормы права дадзенай дзяржавы, але з патрабаваннем, каб гэтыя нормы не супярэчылі дагматам (асноў) веры.
Суб’екты кананічнага права Суб’екты кананічнага права гэта асобы, якія могуць быць удзельнікамі ўнутранага жыцця царквы або знешніх царкоўных адносін і арганізацыі асоб.
Да такіх суб’ектаў адносяцца:
Бог — Вышэйшы і Адзіны Суб’ект, Творца, Суб’ект суб’ектаў; асоба чалавека; анёлы; касцёл; дзяржава; розныя чалавечыя арганізацыйныя аб’яднання — сям’я, грамадскія арганізацыі (рэлігійныя і нерэлігійныя).
Прынцыпы кананічнага права Кананічнае права — асаблівая галіна права, спецыфіка якой выяўляецца ў яе прадмеце, метадзе, месцы ў сістэме галін права. Такім чынам, прынцыпы кананічнага права таксама маюць свае асаблівасці.
Прынцыпы кананічнага права ўяўляюць сабой сукупнасць фундаментальных прынцыпаў, павучальных ісцін, якія можна падзяліць на тры самастойныя групы:
Боскія прынцыпы — прынцыпы, якія паказваюць нам адносіны Бога да свету, гэтыя прынцыпы з’яўляюцца асновай дагматычнага хрысціянскага вучэння. Гэтыя прынцыпы ўключаюць: Бог з’яўляецца стваральнікам усяго зямнога жыцця; Дзеянні Бога ўсемагутныя; Дзеянні Бога апраўданыя; Бог стварыў свет свабодным, ураўняўшы яго ў правах з Сябе; Бог ставіцца да свету з бацькоўскім клопатам і ўвагай; Бог справядліва ставіцца да створанага свету; Бог бязмежна міласэрны і г. д. Універсальныя прынцыпы кананічнага права — гэта прынцыпы, на якіх грунтуюцца законы, створаныя царквой на аснове аўтарытэту, дадзенага ёй Богам. Да такіх прынцыпаў адносяцца: вяршэнства волі, законы Адзінага Бога ў Тройцы як Творцы; блаславёны характар Божай волі для чалавека як Святога; свабодная воля чалавека; Адкупленне Богам віны людзей; асаблівасць царкоўнага прымусу; нязменнасць дагматаў веры і асноўных правіл царкоўнай арганізацыі; праведнасць Божага суда як справядлівага і г. д. Царкоўныя прынцыпы — гэта прынцыпы, якімі царква кіруецца ў сваім знешнім праве. Да такіх прынцыпаў адносяцца: неўмяшанне ў палітычнае жыццё дзяржавы; лаяльнасць да ўлады і супрацоўніцтва з ёй; удзел у грамадскім жыцці; ажыццяўленне рэлігійнага навучання; ахова чысціні праваслаўнай веры; даступнасць; адкрытасць, адкрытасць; верацярпімасць.
Крыніцы кананічнага права З кананічнага права з’яўляецца рэлігійна-прававой сістэмай, то яе першакрыніцай з’яўляецца Боская воля, якая знаходзіць сваё ўвасабленне ў кнігах Святога Пісання — Бібліі. Хрысціянская царква прызнае святымі толькі кнігі Новага Запавету.
У эпоху прызнання хрысціянства ў Рымскай імперыі існавала правіла, паводле якога мясцовыя біскупы ў кожнай царкоўнай вобласці збіраліся прынамсі раз у год на сабор для абмеркавання агульных спраў і вырашэння пытанняў, якія ўзнікаюць з мясцовага царкоўнага жыцця і практыкі. Пастановы рэгіянальных (мясцовых) сабораў, якія вырашаюць праблемы і ўстанаўліваюць правілы паводзін хрысціянскай супольнасці, сталі адной з крыніц кананічнага права. Першапачаткова яны мелі абласны характар, бо былі абавязковымі толькі для цэркваў таго краю, дзе сабор з’яўляўся вышэйшай царкоўнай уладай. Але ў сувязі з тым, што ў розных губернях асновы царкоўнага жыцця былі аднолькавымі, пастановы адных абласных сабораў сталі прымяняцца ў іншых царкоўных рэгіёнах, становячыся крыніцамі права для ўсёй царквы. У прыватнасці, аналагічнае значэнне набылі пастановы сямі абласных сабораў, якія адбыліся ў IV і V ст.: Анкірскі (314), Неаказарыйскі (314), Антыяхійскі (341), Сардзінскі (344), Гангрыйскі (362—370), Лаадыкійскі (343—381) і Карфагенскі (419).
Для прыняцця рашэнняў, абавязковых для ўсёй хрысціянскай царквы, склікаліся надзвычайныя саборы, на якія запрашаліся прадстаўнікі ўсіх патрыярхатаў. Яны атрымалі назву Сусветныя саборы, а іх рашэнні — Важнейшымі крыніцамі кананічнага права сталі пастановы Сусветных сабораў. Агульнае прызнанне атрымалі сем Сусветных сабораў — Першы Нікейскі (325), Першы Канстанцінопальскі (381), Эфескі (431), Халкідонскі (451), Другі Канстанцінопальскі (553), Трэці Канстанцінопальскі (680), Другі Нікейскі (787). Менавіта на гэтым этапе станаўлення кананічнага права ўзніклі рознагалоссі паміж Усходняй і Заходняй цэрквамі адносна рашэнняў Сусветных сабораў, таму Усходняя і Заходняя цэрквы не прызнаюць асобных правілаў гэтых сабораў.
Пасля расколу цэркваў на Усходзе перыядычныя саборы перасталі склікацца. Іх месца заняў пастаянны сабор (сінод) пры Канстанцінопальскім патрыярху. Паступова ён стаў асноўным зводам царкоўнага заканадаўства, яго актаў — Пастановы сінода — стала неад’емнай крыніцай кананічнага права Усходняй Царквы.
Адной з найважнейшых крыніц кананічнага права на Захадзе з’яўляліся папскія дэкрэты (пастановы). У V ст. гэтыя акты мелі не меншае значэнне, чым пастановы сабораў, і ўваходзілі ва ўсе зборы кананічнага права. Пазней папскія пастановы сталі лічыцца вышэй саборных канонаў. Папскія дэкрэты сталі асновай для кадыфікацыі кананічнага права, якую можна падзяліць на два перыяды. На першым этапе яна мела несістэматызаваны і дэцэнтралізаваны характар. З самага пачатку хрысціянства царква прыняла многія каноны царкоўных сабораў і сінодаў, пастановы і пастановы асобных епіскапаў. Аднак да XI ст. не было спробы сістэматызаваць назапашаны за тысячагоддзі звод кананічнага права. Другі этап сістэматызацыі кананічнага права пачаўся з таго, што ўжо ў 90-я гады XI ст. Іван Шартрскі зрабіў першую спробу сістэматызаваць і растлумачыць усё царкоўнае права. Рух за абагульненне законаў царквы дасягнуў апагею ў 1140 г. калі Ян Грацыян апублікаваў твор «Дэкрэты», які паўплываў на далейшае развіццё ўсяго кананічнага права Заходняй Царквы. Грацыяна пачалі лічыць стваральнікам кананістыкі (гэта значыць навукі аб кананічным праве). Варта адзначыць, што гэтая праца была не толькі сістэматычным зборам крыніц царкоўнага права, але і каментарыем да іх. У сваёй працы Грацыян на аснове схаластычнага метаду выяўляў адрозненні паміж супярэчлівымі або не зусім зразумелымі палажэннямі і ставіў пытанні, якія патрабавалі свайго рашэння як у тэорыі, так і на практыцы. Праца «Указаў» падзялялася на тры часткі: першая ахоплівала 101 адметнасць, 20 з якіх былі прысвечаны агульным пытанням і крыніцам, іншыя — аб царкоўнай арганізацыі; другая частка была падзелена на 36 спраў, у якіх Грацыян вылучаў шматлікія «пытанні», звязаныя з маёмасным, працэсуальным, парадкавым і шлюбна-сямейным правам царквы, а таксама сістэмай пакаяння; трэцяя частка падзялялася на 5 «адрозненняў» і тлумачыла царкоўныя таінства. Трактат Грацыяна выкарыстоўваўся і спасылаўся на папы, царкоўныя саборы і царкоўныя суды.
Пры папе Рыгору IX у 1234 г. быў апублікаваны поўны збор дэкрэталяў, які складаўся прыкладна з дзвюх тысяч раздзелаў і ў якім была абагулена і сістэматызавана амаль стогадовая праца. У 1298 г. быў апублікаваны збор дэкрэтаў папы Баніфацыя VIII, а ў 1317 г. — збор дэкрэтаў Папы Клімента V. З 1583 г. чатыры вышэйзгаданыя зборнікі атрымалі афіцыйную назву «Кампендыум кананічнага права». Яшчэ два тэксты, складзеныя неўзабаве пасля праўлення папы Яна XXII, лічацца часткай зборніка (хоць яны афіцыйна ў яго не ўключаны). У дадатак да гэтых асноўных тэкстаў класічнага кананічнага права існуюць аўтарытэтныя інтэрпрэтацыі і каментарыі, найбольш важнымі з якіх былі працы Гугуччо і Яна Немца.
Далей сістэматызацыя кананічнага права была працягнута ў 1904 годзе калі Папа Пій Х стварыў камісію для распрацоўкі новага Кодэкса кананічнага права. Да 1914 г. праца была завершана, і ў тым жа годзе Папа Бэнэдыкт XV выдаў новы Кодэкс кананічнага права, які ўступіў у сілу ў 1918 г. З 1984 г. уступіў у сілу новы Кодэкс кананічнага права.
У навуковых трактатах аўтарытэтных тэолагаў, афіцыйна прызнаных царквой, аналізаваліся і тлумачыліся існуючыя нормы кананічнага права. На Захадзе да іх адносяцца творы Грацыяна, Гугуччо і Яна Немца, на Усходзе — творы Аляксея Арысціна, Іаана Зонара і Фёдара Вальсамона.
Іншай крыніцай кананічнага права з’яўляецца звычай. Касцёл не толькі не адмаўляе звычаі як крыніцу права, але і ў некаторых выпадках прызнае іх дзеянне ў канонах Паўсюдных Сабораў. Аднак для прызнання звычаю патрабуецца, па-першае, каб ён не супярэчыў духу ўсяго Касцёла і характару інстытута, да якога адносіцца; па-другое, каб можна было даказаць яго існаванне і дзеянне на больш-менш працяглы час.
Прававыя адносіны ў кананічным праве Прававыя адносіны ў кананічным праве — гэта прававыя адносіны паміж суб’ектамі кананічнага права, заснаваныя як на нормах унутранага царкоўнага права (у т.л — дагматы веры), а таксама на нормы знешняга царкоўнага права.