Дэкрэт № 8 «Аб развіцці лічбавай эканомікі — дэкрэт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Аляксандра Лукашэнкі, які ўключае меры па лібералізацыі ўмоў вядзення прадпрымальніцкай дзейнасці ў сферы інфармацыйных тэхналогій, у прыватнасці, лічбавай эканоміцы. Праект быў ініцыяваны беларускім IT-прадпрымальнікам Віктарам Пракапеня і ў далейшым сумесна распрацаваны Паркам высокіх тэхналогій і прадстаўнікамі беларускага рынку інфармацыйных тэхналогій. Ключавым аўтарам тэксту Дэкрэта называецца беларускі юрыст Дзяніс Алейнікаў, які распрацаваў юрыдычную канцэпцыю смарт-кантракту. Дэкрэт № 8 падпісаны 21 снежня 2017 года. У выніку яго прыняцця Беларусь стала першай у свеце краінай, якая ўзаконіла смарт-кантракты.
У ІТ-сферы дакумент быў неафіцыйна празваны «Дэкрэтам аб ПВТ 2.0».
Гісторыя У пачатку 2017 года беларуская IT-супольнасць актыўна абмяркоўвала перспектывы развіцця галіны і магчымасці падтрымкі тэхналагічных кампаній праз Парк высокіх тэхналогій. Прызнаючы ўклад гэтага інстытута, крытыкі адзначалі, што існая мадэль стварала ўмовы для росту распрацоўкі праграмнага забеспячэння на заказ і ІТ-аўтсорсінгу, але не спрыяла развіццю кампаній, якія займаюцца распрацоўкай уласных праграмных прадуктаў. Распрацоўка для замежных кампаній, на думку ўдзельнікаў рынку, не стварала перспектывы імклівага росту, а для развіцця беларускіх стартапаў не хапала сістэмы і нарматыўна-прававой базы венчурнага фінансавання.
Паралельна з абмеркаваннямі ў прафесійнай супольнасці ў студзені 2017 года на закрытай нарадзе ў Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь было прынята рашэнне аб распрацоўцы новага плана развіцця IT-галіны, які ўключае новыя меры падтрымкі беларускіх IT-кампаній і ўкараненне інфармацыйных тэхналогій на дзяржаўных прадпрыемствах. Работа над планам была даручана Усеваладу Янчэўскаму, вядомаму ліберальнымі поглядамі памочніку беларускага прэзідэнта, кіраўніку галоўнага ідэалагічнага ўпраўлення прэзідэнцкай адміністрацыі і куратару забеспячэння дзяржаўнай палітыкі ў сферах інфарматызацыі і высокіх тэхналогій.
Нечаканасцю для галіны стала адстаўка нязменнага кіраўніка Парку высокіх тэхналогій Валерыя Цапкалы, якая адбылася 2 сакавіка 2017 года. 13 сакавіка 2017 года ў рамках наведвання IT-кампаній Беларусі «Бануба Дэвелапмент» і «І-Экс-Пі капітал» (якія па выніках 2016 года забяспечылі выручку на супрацоўніка ў 5,6 і 4,3 разы адпаведна вышэй за іншых рэзідэнтаў Парку высокіх тэхналогій), Лукашэнка абмеркаваў з тэхналагічнымі прадпрымальнікамі і інвестарамі Віктарам Пракапенем і Міхаілам Гуцэрыевым ідэю стварэння Савета па развіцці інфармацыйных тэхналогій, які аб’яднаў б прадстаўнікоў профільных ведамстваў, бізнесменаў і інвестараў.
15 сакавіка 2017 года Прэзідэнт Беларусі прызначыў Усевалада Янчэўскага новым кіраўніком Парка высокіх тэхналогій. Праз крыху больш за месяц, 21 красавіка, у штогадовым Пасланні да парламента і беларускага народа Аляксандр Лукашэнка даў даручэнне распрацаваць новы дэкрэт аб Парку высокіх тэхналогій, які дазволіў бы прыцягнуць у краіну міжнародныя кампаніі, занятыя ў найбольш перспектыўных галінах — распрацоўцы беспілотнага транспарту, штучнага інтэлекту, блокчэйна, лічбавых валют.
Для распрацоўкі дакумента адміністрацыя Парка высокіх тэхналогій прыцягнула прадстаўнікоў IT-галіны і экспертнай супольнасці. Ключавым распрацоўшчыкам тэксту дэкрэта выступіў беларускі юрыст Дзяніс Алейнікаў. Алейнікавым была сфармулявана юрыдычная канцэпцыя смарт-кантракту як новага спосабу заключэння дагавораў, а таксама былі прапанаваны беларускія аналагі папулярных інстытутаў «англійскага права» для развіцця сферы венчурнага фінансавання. Упершыню канцэпцыя дэкрэта, названага ў IT-супольнасці «Дэкрэтам аб ПВТ 2.0», была апублікавана шэрагам выданняў у ліпені 2017 года і шырока абмяркоўвалася ўдзельнікамі рынку і эканамістамі цягам лета. У верасні праект быў вынесены на разгляд Аляксандра Лукашэнкі ў складзе пакета ліберальных рэформаў заканадаўства аб прадпрымальніцкай дзейнасці. У ходзе абмеркавання, прэзідэнт прапанаваў змяніць назву дакумента, паколькі яго палажэнні закраналі не толькі дзейнасць Парка высокіх тэхналогій, але і беларускую эканоміку ў цэлым. Да пачатку снежня дакумент, названы дэкрэтам № 8 «Аб развіцці лічбавай эканомікі», быў узгоднены ўсімі ўпаўнаважанымі дзяржаўнымі органамі і зноў унесены на разгляд прэзідэнта. Дэкрэт № 8 быў падпісаны 21 снежня 2017 года, уступіў у сілу 28 сакавіка 2018 года.
Асноўныя палажэнні Палажэнні дэкрэта № 8 «Аб развіцці лічбавай эканомікі» ўключаюць: Падаўжэнне тэрміну дзеяння спецыяльнага прававога рэжыму Парка высокіх тэхналогій да 1 студзеня 2049 года і пашырэнне спісу напрамкаў дзейнасці кампаній-рэзідэнтаў. Па новых правілах рэзідэнтамі змогуць стаць кампаніі-распрацоўшчыкі рашэнняў на аснове блокчэйна, распрацоўшчыкі сістэм машыннага навучання на аснове штучных нейронавых сетак, кампаніі з медыцынскай і біятэхналагічнай галін, распрацоўшчыкі беспілотнага транспарту, а таксама распрацоўшчыкі і выдаўцы праграмнага забеспячэння. Пералік перспектыўных абласцей неабмежаваны і можа быць пашыраны па рашэнні назіральнага савета. Захаванне існуючых ільгот для кампаній-рэзідэнтаў Парку высокіх тэхналогій, уключаючы адмену падатку на прыбытак (замест якога прымяняецца ўзнос у 1 % ад валавай выручкі на карысць адміністрацыі парку), зніжанай да 9 % стаўкі падаходнага падатку і разліку ўзносаў у Фонд сацыяльнай абароны насельніцтва па сярэднім па краіне, а не фактычнаму паказчыку заработнай платы. Вызваленне замежных кампаній, якія аказваюць маркетынгавыя, рэкламныя, кансультацыйныя і іншыя паслугі рэзідэнтам Парку высокіх тэхналогій ад выплаты падатку на дабаўленую вартасць, а таксама ад выплаты падатку на даходы, што дазваляе прасоўваць IT-прадукты беларускіх кампаній на замежных рынках. Для стымулявання інвестыцый дэкрэт таксама вызваляе замежныя кампаніі ад падатку на даходы ад адчужэння акцый, доляй у статутным капітале і паёў у маёмасці рэзідэнтаў Парку высокіх тэхналогій (пры ўмове бесперапыннага валодання імі не менш за 365 дзён). Увядзенне для рэзідэнтаў Парку высокіх тэхналогій асобных інстытутаў АП, што дазволіць заключаць апцыённыя дагаворы, дагаворы канверсоўнай пазыкі, пагаднення аб неканкурэнцыі з работнікамі, пагаднення з адказнасцю за перавабленні супрацоўнікаў, безадзыўныя даверанасці і іншыя распаўсюджаныя ў міжнароднай практыцы дакументы. Спрашчэнне рэжыму правядзення валютных аперацый для рэзідэнтаў Парку высокіх тэхналогій, уключаючы ўвядзенне паведамляльнага парадку правядзення валютных аперацый, адмену абавязковай пісьмовай формы знешнегандлёвых здзелак, увядзенне пацверджання праведзеных аперацый першаснымі дакументамі, складзенымі ў аднабаковым парадку. Таксама Дэкрэт № 8 здымае для кампаній-рэзідэнтаў абмежаванні на аперацыі з электроннымі грашыма і дазваляе адкрыццё рахункаў у замежных банках і крэдытна-фінансавых арганізацыях без атрымання дазволу Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь. Спрашчэнне працэдуры найму кваліфікаваных замежных спецыялістаў кампаніямі-рэзідэнтамі Парку высокіх тэхналогій, якое ўключае адмену дазволу на наём, спрошчаны парадак атрымання дазволу на працу, а таксама бязвізавы рэжым для заснавальнікаў і работнікаў кампаній-рэзідэнтаў з тэрмінам бесперапыннага знаходжання да 180 дзён. Стварэнне прававой асновы для абароту крыптавалют, каб кампаніі-рэзідэнты Парку высокіх тэхналогій маглі аказваць паслугі па абмене крыптавалют і прыцягваць фінансаванне з дапамогай ICO. За юрыдычнымі асобамі дэкрэт замацоўвае правы ствараць і размяшчаць уласныя токены, ажыццяўляць аперацыі праз біржы і аператараў абмену, фізічным асобам дае права займацца майнінгам, валодаць токенамі, набываць і адчужаць іх за беларускія рублі, замежную валюту і электронныя грошы, а таксама завяшчаць. На тэрмін да 1 студзеня 2023 года дэкрэт выключае выручку і прыбытак ад аперацый з токенаў з падаткаабкладальнай базы. У дачыненні да фізічных асоб набыццё і продаж токенаў не лічыцца прадпрымальніцкай дзейнасцю, а самі токены і даходы ад аперацый з імі не падлягаюць дэклараванню. Асаблівасцю ўводзімага рэгулявання з’яўляецца тое, што ўсе аперацыі павінны будуць ажыццяўляцца праз кампаніі-рэзідэнты Парка высокіх тэхналогій.
Абмеркаванне Публікацыя тэзісаў з праекта «Дэкрэта аб ПВТ 2.0» у чэрвені 2017 года была цёпла сустрэта ўдзельнікамі IT-галіны, але сустрэла крытыку з боку аднаго з беларускіх эканамістаў. Характэрным эпізодам сталі завочныя дэбаты эканаміста і вядучага аўтарскай праграмы «Эканоміка на пальцах» Сяргея Чалага і Мікалая Маркоўніка, генеральнага менеджара інвестыцыйнай кампаніі «VP Capital Беларусь» Віктара Пракапені. Свой пункт гледжання Чалы выказаў у выпуску перадачы на TUT.BY, дзе ён з’яўляецца вядучым, і інтэрв’ю Еўрапейскаму радыё для Беларусі, а Маркоўнік — у калонках на інтэрнэт-рэсурсах Dev.by, KYKY і TUT.BY.
На думку эканаміста, аўтарам праекта дэкрэта № 8 варта было засяродзіцца на распрацоўцы рэформы грамадзянскага заканадаўства, карыснае дзеянне якой адбілася б на ўсіх галінах эканомікі. Маркоўнік адказаў Чаламу, што не ведае як рэфармаваць ўсе галіны, і рэформа грамадзянскага кодэкса не можа быць эксперыментальнай. Таму аўтары гэтага дакумента засяродзіліся толькі на зразумелай ім IT-сферы і перашкодах для яе росту. Ён таксама дакараў апанента ў неразуменні сучасных тэхналогій (беспілотных аўтамабіляў, блокчэйна) і адзначыў, што пашыраны пералік напрамкаў работы Парку высокіх тэхналогій складзены з улікам асноўных трэндаў сучаснай сусветнай эканомікі ведаў, а дэкрэт стварае прававую аснову, неабходную для развіцця прарыўных тэхналогій.
Чалы выказаў здагадку, што створаныя прапанаваным дэкрэтам прэферэнцыі для IT-рынку ў рамках Парку высокіх тэхналогій будуць прадастаўлены за кошт іншых галін беларускай эканомікі. На думку Маркоўніка, зніжэнне бюракратычнай нагрузкі на IT-кампаніі ў перспектыве паслужыць прэцэдэнтам для змен у іншых галінах эканомікі (як гэта раней здарылася з увядзеннем плоскай шкалы падаходнага падатку і сум узносаў у Фонд сацыяльнай абароны насельніцтва, спачатку ажыццёўленых у Парку высокіх тэхналогій у 2005 годзе, а затым паўсюдна ў 2009 годзе).
Чалы адзначыў, што напрамкі дзейнасці кампаній-рэзідэнтаў Парку малаперспектыўны, паколькі рынак IT-стартапаў кантралюецца буйнымі міжнароднымі карпарацыямі. На гэта Маркоўнік адказаў, што арыентацыя беларускіх IT-кампаній на замежныя рынкі азначае, што іх падтрымка можа нашкодзіць толькі іх замежным канкурэнтам, а беларуская эканоміка толькі выйграе ад падатковых паступленняў, якія будуць павялічаны.
Вынікі дзейнасці Дэкрэта У 2018 годзе да ПВТ у якасці рэзідэнтаў далучыліся амаль 200 кампаній (больш, чым за ўсю папярэднюю 12-гадовую гісторыю Парку высокіх тэхналогій): пры адкрыцці ў 2006 годзе ў ім зарэгістравалася 15 рэзідэнтаў, на лістапад 2017-га іх колькасць была 192, на лістапад 2018 у ПВТ — 388 рэзідэнтаў, у снежні 2018-га — 454 рэзідэнты, у красавіку 2019-га — ужо 505. На студзень 2020 года рэзідэнтамі ПВТ лічылася 758 кампаній з агульнай колькасцю супрацоўнікаў больш за 58 тысяч чалавек. У красавіку 2020 года колькасць рэзідэнтаў Парку дасягнула 818 кампаній з агульнай колькасцю працуючых у іх больш за 61 тысячу чалавек. У ліпені 2020 года агульная колькасць рэзідэнтаў вырасла да 886 кампаній з колькасцю супрацоўнікаў каля 63 тысяч чалавек. У кастрычніку 2020 колькасць рэзідэнтаў Парку дасягнула 969 кампаній.
Экспарт ІТ-паслуг за 2017—2019 гады года вырас у 2,4 разы. Экспарт ІТ-галіны ў першым паўгоддзі 2018 года павялічыўся больш чым на 40% у параўнанні з гэтым жа перыядам 2017 года. У 2019-м доля ІТ-сектара забяспечыла палову прыросту ВУП. Рост аб’ёму вытворчасці за першае паўгоддзе 2019 года склаў 166%, агульны экспарт паслуг рэзідэнтаў ПВТ за 2019 год перавысіў $2 млрд.
Крытыка