Дняпро́ (, ) — рака ў Расіі, Беларусі (у тым ліку ў Віцебскай, Магілёўскай і Гомельскай абл.) і Украіне. Даўжыня 2201 км (да пабудовы вадасховішчаў 2285 км), у Беларусі — 690 км (найбольш працяглая з усіх рэк Беларусі). Вадазбор 504 тыс. км², на тэрыторыі Беларусі — 63,7 тыс. км² (без басейна Прыпяці). Сярэднегадавы расход вады ў вусці 1670 м³/с, каля Оршы 123 м³/с, каля Рэчыцы 364 м³/с. Агульнае падзенне ракі ў Беларусі 54 м. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,08 ‰.
Пачынаецца з невялікага балота на Валдайскім узвышшы (Смаленская вобл.) на вышыні 236 м над узроўнем мора, упадае ў Дняпроўскі ліман Чорнага мора.
Назва Большасць даследчыкаў лічыць паходжанне назвы сармацкім і выводзяць яе ад выразу дану апара, што азначае задняя рака (адносна Днястра). Іншыя лічаць, што назва ракі паходзіць ад каранёў дан (дон), што значыць вада, рака і пр (прс), што значыць прыкладна пырскі, якія ўтвараюцца парогамі ў ніжнім цячэнні ракі.
Іншыя вядомыя назвы Дняпра: Барысфе́н ( — паўночная рака), згадваецца ў працах старажытнагрэчаскіх гісторыкаў Герадота, Страбона і ў некаторых старажытнарымскіх (Плінія Старэйшага), хаця ў рымскіх працах пераважае назва Данапрыс. Славу́тыч, т.б. Славянская (?), метафарычная назва часоў Русі. Вар (верагодна, ад імя індаеўрапейскага бога вады Варуна), гунская назва ракі, ад яе паходзіць печанежская назва Варух або Варуч. Буры-Чай (ад імя бога вайны Барын-Буры, які, па паданні, адпачываў на гэтай ракі), старажытнабулгарская назва. Узу́ (тур. — доўгая), турэцкая назва. Элтэкс, назва, якая ўжывалася ў сярэднявечнай Італіі.
Фізічная геаграфія Дняпро — тыповая для Усходне-Еўрапейскай раўніны буйная рака з павольным і спакойным цячэннем.
Рака падзяляецца на тры часткі: верхняе цячэнне (Верхні Дняпро) — ад вытоку да Кіева (1320 км), сярэдняе (Сярэдні Дняпро) — ад Кіева да Запарожжа (555 км) і ніжняе (Ніжні Дняпро) — ад Запарожжа да вусця (326 км). Агульная плошча дэльты складае .
Палеагеаграфія Паводле геалагічных рэканструкцый М. Векліча, басейн Дняпра пачаў фарміравацца каля 10 млн гадоў таму, у Берагаўскі час, пасля адступлення палеаген-неагенавага мора. Першапачаткова сувязь з Чорным морам існавала толькі ў нізоўях, дзе рэкі Самара, Арэль, Кільчэнь і Конская ўтваралі аўтаномны басейн. У раннім антрапагене гідрасетка ўжо ўключала ўсе сучасныя элементы, за выключэннем басейна Прыпяці.
У сярэднім антрапагене пачалася «азёрная стадыя» — утварэнне вялізных пасляледавіковых азёр на значнай частцы басейна. Як абгрунтавалі даследчыкі В. Дакучаеў і пазней Д. Квасаў, сучасны Дняпро сфарміраваўся менавіта ў выніку маштабных прарываў гэтых вадаёмаў. Азёрны перыяд завяршыўся катаклізмамі. Найбольш катастрафічнымі сталі апошнія 23 тысячы гадоў: гіганцкая паводка прарвала даліну сярэдняга Дняпра. Наступныя, менш моцныя паводкі 13–12 тысяч гадоў таму канчаткова сфарміравалі сучасную будову дняпроўскага басейна.
Рэльеф
Рэльеф басейна пераважна раўнінна-пагорысты. Вярхоўі вадазбору знаходзяцца ў межах Смаленскага, Аршанскага і Мінскага ўзвышшаў. Гэта найбольш узнёслая частка, якая ўяўляе сабой складаную сістэму буйнаўзгорыстых марэнавых узвышшаў з адноснымі вышынямі асобных грудоў ад да . Яны чаргуюцца са слабаўвагнутымі, часта забалочанымі нізінамі і моцна падзеленымі плятопадобнымі ўчасткамі.
Цэнтральная частка (ахоплівае вадазборы рэк Бярэзіна і Сож) пераважна раўнінная: правабярэжжа ляжыць на Цэнтральнабярэзінскай раўніне, а левабярэжжа — на Аршанска-Магілёўскай раўніне. Тут сустракаюцца хвалістыя ўчасткі доннай марэны з меншымі перападамі вышынь (). Пры гэтым левабярэжжа да Жлобіна прыўзнятае адносна правага берага на і моцна парэзана далінамі, ярамі і балкамі.
На поўдні, дзе раўніна пераходзіць у нізіну Беларускага Палесся (на поўдзень ад Рагачова цягнецца Прыдняпроўская нізіна), рэльеф змяняецца. Тут сустракаюцца пясчаныя дзюнава-грудкаватыя ўтварэнні (вышынёй ) і асобныя размытыя марэнавыя ўзгоркі.
У межах Беларусі шырыня рачной даліны складае да 18 км, яна мае пераважна трапецападобную форму. Схілы даліны ўмерана стромкія і спадзістыя, вышынёй , парэзаныя ярамі і лагамі. Шырыня даліны змяняецца: да Магілёва яна складае , ніжэй (да вусця Сожа) пашыраецца да , а ў межах Палескай нізіны робіцца невыразнай і зліваецца з прылеглай мясцовасцю.
Пойма ракі шырынёй да 12 км на значным працягу ўяўляе сабой двухбаковую тэрасу, якая ўзвышаецца над межанным узроўнем вады на . Яе шырыня вагаецца: ад каля Магілёва да 6 км каля Жлобіна і да 10 км у межах Гомельскага Палесся. Паверхня поймы перасечана старыцамі, рукавамі, пратокамі і азёрамі, большай часткай адкрытая і разараная. Сустракаюцца павышаныя грывістыя ўчасткі і прырэчышчавыя валы.
Рэчышча Дняпра на вялікім працягу моцназвілістае, багатае на рукавы, выспы і мелі (асабліва паміж вусцямі Друці і Сожа). За 9 км вышэй Оршы, каля вёскі Прыдняпроўе, рака праразае граду дэвонскіх вапнякоў, утвараючы так званыя Кабяляцкія парогі. Шырыня ракі , паміж вусцямі Бярэзіны і Сожа , ніжэй , а ў зоне падпору ад Кіеўскага вадасховішча . Дно пераважна роўнае, пясчанае, часам пясчана-жвіровае. Берагі вышынёй ад 0,5 да 10 м вар’іруюцца ад спадзістых да стромкіх, на лукавінах яны часта разбураюцца, таму ў асобных месцах праведзена іхняе штучнае замацаванне.
Траекторыя Рака Дняпро ўваходзіць у Беларусь з паўночнага ўсходу. Першыя дзве траціны свайго шляху па краіне рака цячэ пераважна паралельна мяжы з Расійскай Федэрацыяй, праходзячы на сярэдняй адлегласці каля 80 кіламетраў ад яе. У сваёй паўднёвай траціне Дняпро ўтварае дзяржаўную мяжу з Украінай. Па ўсходнім беразе ракі тут знаходзіцца Чарнігаўская вобласць Украіны.
Ва Украіну Дняпро ўваходзіць строга на поўначы (на стыку Кіеўскай і Чарнігаўскай абласцей) і цячэ на самы поўдзень, умоўна падзяляючы краіну амаль напалову на Правабярэжжа і Левабярэжжа, аж да ўпадзення ў Дняпроўска-Бугскі ліман Чорнага мора. Напрамак цячэння некалькі разоў змяняецца: ад вытокаў да Оршы Дняпро цячэ на паўднёвы захад, далей да Кіева — прама на поўдзень, ад Кіева да горада Дніпра — на паўднёвы ўсход. Да Запарожжа ідзе больш кароткі адрэзак ракі даўжынёй , накіраваны на поўдзень. Далей, да свайго лімана, яна цячэ ў паўднёва-заходнім напрамку. Такім чынам, Дняпро ў шырыню займае 9° 18' і ўтварае на тэрыторыі Украіны падабенства вялікага лука, звернутага на ўсход, што ўдвая павялічвае шлях па Дняпры з Цэнтральнай Украіны да Чорнага мора: адлегласць ад Кіева да вусця Дняпра па прамой лініі — , па рацэ — .
Верхняе і сярэдняе цячэнні
Дняпро бярэ пачатак у невялікім балоце Аксёнінскі мох на паўднёвым схіле Валдайскага ўзвышша каля вёскі Бачарава, што ў Сычоўскім раёне Смаленскай вобласці Расіі. Ад самага вытоку, дзе рака пачынаецца як невялікі ручай, мясцовыя жыхары называюць яе Дняпрэц (). З гэтых жа схілаў выцякаюць і іншыя буйныя рэкі, такія як Волга, Заходняя Дзвіна, Ловаць, Сясь і Малога
У верхняй частцы, да горада Дарагабуж, Дняпро яшчэ малаводны і цячэ сярод лясістай раўніны. Ягоная шырыня тут не перавышае . Ніжэй за Дарагабуж, да Оршы, напрамак ракі змяняецца на заходні, і яна пашыраецца да . Ужо адсюль Дняпро робіцца сплаўным, а падчас высокага вадастая — нават суднаходным. Вышэй за Оршу рака праразае дэвонскія вапнякі, утвараючы невялікія Кабяляцкія парогі. Ад Оршы да Кіева Дняпро цячэ проста на поўдзень і каля Рагачова выходзіць на Палескую нізіну. Ад Лоева рака пачынае працякаць па тэрыторыі Украіны.
На ўкраінскім участку Дняпро цячэ на поўдзень, дзе далей ад Кіева да горада Дніпро праходзіць па мяжы Прыдняпроўскага ўзвышша і Прыдняпроўскай нізіны. Даліна ракі тут выразна асіметрычная: Правы бераг — круты і высокі, месцамі ўзвышаецца на . Ён зрэзаны глыбокімі ярамі ды залесены, утварае маляўнічы краявід «дняпроўскіх гор». На іх размяшчаецца Кіеў, а ніжэй па цячэнні, на Чарнечай (цяпер Тарасавай) гары каля Канева, знаходзіцца магіла выбітнага ўкраінскага паэта Тараса Шаўчэнкі. Левы бераг — нізкі, спадзісты, пясчаны і часта пакрыты хваёвым лесам, узвышаецца на ўсход шырокімі тэрасамі.
Шырыня даліны тут складае , а каля Пераяслава і Чаркас дасягае . Шырыня самога рэчышча вагаецца ад 200 да 1200 метраў. Ніжэй за Чаркасы, да будаўніцтва Крамянчугскага вадасховішча ў 1959 годзе, Дняпро падзяляўся на рукавы і ўтвараў шматлікія выспы.
Паміж Дніпром і Запарожжам рака перасякае Украінскі шчыт. У мінулым тут былі парогі, цяпер яны пакрытыя водамі Дняпроўскага вадасховішча.
Ніжняе цячэнне
Ніжэй за Запарожжа Дняпро ўваходзіць у межы стэпавай, сухой ( ападкаў у год) Прычарнаморскай нізіны і павольна нясе свае воды на паўднёвы захад, да мора. Мінуўшы звужэнне рэчышча на паўночнай ускраіне Запарожжа (у гістарычнай мясцовасці Кічкас), рака падзяляецца на два рукавы. Яны абцякаюць вялікі скалісты востраў Хорціца — гранітны масіў, дзе раней месцілася Запарожская Сеч. Шырыня рачной даліны ў гэтым месцы складае , а далей пашыраецца да .
За Хорціцай рака разбіваецца на мноства рукавоў і цячэ па балоцістай раўніне. Вясной і падчас летніх паводак гэтая мясцовасць поўнасцю заліваецца вадой, утвараючы плаўні, пакрытыя лісцевым лесам, трыснягом, рагозам, пойменнымі лугамі, азёрамі і балотамі. Найбуйнейшыя плаўні, вядомыя як Вялікі Луг (шырынёй да і даўжынёй да ), цягнуцца паміж Дняпром і ягоным левым прытокам Конкай. Ад другога буйнога прыроднага комплексу — Базаўлуцкіх плаўняў — іх аддзяляе вузкая паласа забалочаных зямель паблізу Нікапаля.
Пасля ўзвядзення другой вялікай плаціны на Дняпры і стварэння Кахоўскага вадасховішча (якое таксама называлі Кахоўскім морам) даліна ракі істотна змянілася. Амаль уся тэрыторыя Вялікага Луга апынулася пад вадой, за выключэннем некалькіх сотняў гектараў на паўднёвым усходзе вострава Хорціца і на левым беразе. Аднак у выніку падрыву Кахоўскай ГЭС 6 чэрвеня 2023 года воды сышлі, і Вялікі Луг зноў агаліўся.
Ніжэй за ўпадзенне правага прытока — ракі Базаўлук — даліна Дняпра зноў звужаецца: шырыня поймы тут складае , павялічваючыся да толькі каля лімана. Да Кахоўкі абодва берагі ракі высокія (каля Нікапаля — да ), а ніжэй за Кахоўку левы бераг становіцца нізкім.
Ад Кахоўкі пачынаецца вусцевая частка Дняпра. Ніжэй за Херсон рака падзяляецца на рукавы, утвараючы вялікую дэльту плошчай з мноствам выспаў і азёр. Каля дзвюх трацін дэльты займаюць плаўні, а адну траціну — водная паверхня.
Дняпро ўліваецца ў Дняпроўска-Бугскі ліман некалькімі мелкаводнымі рукавамі (вусцямі). Найважнейшыя з іх — Збур’еўскае, Кізілмыцкае і Бакач (альбо Рвач). Дзякуючы штучнаму паглыбленню рукава Рвач марскія судны маюць магчымасць даходзіць да Херсонскага порта.
Вадазборная плошча
Плошча вадазбору Дняпра складае . З іх знаходзіцца ў межах Украіны, што складае амаль 60 % ад агульнай плошчы. Басейн ракі ахоплівае большасць гістарычных украінскіх зямель, за выключэннем Галічыны, заходняй часткі Валыні і Закарпацця.
У межах Беларусі плошча вадазбору складае прыкладна (каля ад агульнай плошчы), што адпавядае усёй тэрыторыі краіны і фарміруе яе Чарнаморскі басейн. Гэтая велічыня ахоплівае ўсю рачную сістэму, уключаючы басейны найбуйнейшых прытокаў — Прыпяці, Бярэзіны і Сожа. Варта адзначыць, што ў некаторых гідралагічных крыніцах прыводзіцца меншая плошча (), паколькі басейн Прыпяці (які займае ў Беларусі каля ) праз сваі значныя памеры часта ўлічваецца статыстыкай асобна.
Прытокі і гідраграфічная сетка
Размеркаванне прытокаў па цячэнні Дняпра вельмі нераўнамернае. Асноўная частка рачной сеткі засяроджана ў верхняй плыні, дзе рака прымае свае самыя магутныя прытокі. Ніжэй за Кіеў і да самага вусця колькасць і воднасць прытокаў значна змяншаюцца.
Усяго ў басейне Дняпра працякае малых рэк (каля ад іхняй агульнай колькасці ва Украіне). Іхняя сумарная даўжыня складае . З гэтага ліку маюць даўжыню больш за (сукупная працягласць — ).
Прытокі вярхоўя