До́ктар наву́к — вучоная ступень вышэйшага ўзроўню ў двухступеневай сістэме дзяржаўнай атэстацыі навуковых работнікаў, якая склалася ў СССР і захоўваецца ў шэрагу постсавецкіх дзяржаў, у тым ліку ў Беларусі і Расіі. У Беларусі доктар навук — другая з дзвюх вучоных ступеней пасля кандыдата навук; ступень прысуджае Прэзідыум Вышэйшай атэстацыйнай камісіі Рэспублікі Беларусь (ВАК) на падставе хадайніцтва савета па абароне дысертацый і вынікаў экспертызы доктарскай дысертацыі.
Ступень доктара навук трэба адрозніваць ад вучоных званняў дацэнта і прафесара, якія прысвойваюцца паводле асобнай працэдуры. Яна таксама не тоесная доктару філасофіі (Ph.D.): у беларускай сістэме нацыянальны дыплом доктара філасофіі эквівалентны нацыянальнаму дыплому кандыдата навук, а не доктара навук.
Гісторыя
У Расійскай імперыі іерархічная сістэма вучоных ступеней «кандыдат — магістр — доктар» была заканадаўча сфарміравана ў пачатку XIX стагоддзя. «Папярэднія правілы народнай асветы» 1803 года замацавалі такую сістэму, а Палажэнне аб вытворчасці ў вучоныя ступені ад 20 студзеня 1819 года ўніфікавала патрабаванні і ўстанавіла строгую паслядоўнасць атрымання ступеней. Гэтая імперская сістэма не была тоесная пазнейшай двухступеневай сістэме «кандыдат навук — доктар навук».
Пасля рэвалюцыйных падзей 1917 года дарэвалюцыйная сістэма вучоных ступеней была скасавана. 13 студзеня 1934 года Савет Народных Камісараў СССР прыняў пастанову «Аб вучоных ступенях і званнях», якой былі ўстаноўлены ступені кандыдата навук і доктара навук. Менавіта з гэтай пастановай звязана непасрэднае ўзнікненне сучаснай двухступеневай сістэмы навуковай атэстацыі.
На тэрыторыі БССР ступені кандыдата і доктара навук прысуджаліся ў межах агульнасаюзнай сістэмы. Пасля распаду СССР Беларусь захавала яе асноўную двухступеневую структуру. 18 верасня 1992 года пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь № 564 была створана Вышэйшая атэстацыйная камісія пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь, якая стала асновай нацыянальнай сістэмы дзяржаўнай атэстацыі навуковых работнікаў.
У 2004 годзе Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 560 было зацверджана Палажэнне аб прысуджэнні вучоных ступеней і прысваенні вучоных званняў, якое рэгулюе патрабаванні да кандыдацкіх і доктарскіх дысертацый, парадак іх экспертызы і абароны, прысуджэнне ступеней, прызнанне замежных дакументаў, а таксама пазбаўленне і аднаўленне вучоных ступеней.
У Беларусі
Месца ў сістэме падрыхтоўкі і атэстацыі
Паводле дзейнага Кодэкса Рэспублікі Беларусь аб адукацыі, навукова-арыентаваная адукацыя складае асобны ўзровень адукацыі. Яе адукацыйныя праграмы рэалізуюцца па спецыяльнасцях і галінах навукі, якія адпавядаюць наменклатуры спецыяльнасцей навуковых работнікаў, устаноўленай ВАК.
Падрыхтоўка кандыдацкай дысертацыі звычайна звязана з аспірантурай або ад’юнктурай, а доктарскай — з дактарантурай, саіскальніцтвам або самастойнай навуковай працай. Кодэкс аб адукацыі асобна вызначае аспірантаў, ад’юнктаў, дактарантаў і саіскальнікаў як удзельнікаў навукова-арыентаванай адукацыі; дактарантам лічыцца асоба, залічаная для засваення адукацыйнай праграмы дактарантуры ў дзённай форме. Завяршэнне дактарантуры само па сабе не азначае атрымання ступені доктара навук: прысуджэнне ступені адбываецца ў рамках асобнай працэдуры дзяржаўнай атэстацыі.
У звычайным выпадку саіскальнік ступені доктара навук ужо мае ступень кандыдата навук. Заканадаўства прадугледжвае таксама выключныя выпадкі, калі да абароны доктарскай дысертацыі можа быць дапушчаны саіскальнік без кандыдацкай ступені, калі яго навуковыя вынікі адпавядаюць спецыяльна ўстаноўленым патрабаванням і атрыманая згода ВАК.
Пры падрыхтоўцы доктарскай дысертацыі можа прызначацца навуковы кансультант. У адрозненне ад магістра, які з’яўляецца ступенню вышэйшай адукацыі, кандыдат і доктар навук — вучоныя ступені, што прысуджаюцца ў выніку дзяржаўнай атэстацыі навуковай кваліфікацыі.
Дысертацыя і прысуджэнне ступені
Доктарская дысертацыя павінна адпавядаць больш высокім патрабаванням да навуковай навізны і значнасці вынікаў, чым кандыдацкая. Асноўныя навуковыя вынікі дысертацыі павінны быць апублікаваны да пачатку яе папярэдняй экспертызы; патрабаванні да зместу, афармлення, публікацый і працэдуры разгляду ўстанаўліваюцца заканадаўствам і нарматыўнымі актамі ВАК.
Працэдура ўключае папярэднюю экспертызу дысертацыі ў навуковай арганізацыі або ўстанове адукацыі, яе разгляд у савеце па абароне дысертацый, публічную абарону і наступную дзяржаўную экспертызу ў ВАК. Саветы па абароне дысертацый ствараюцца пры навуковых арганізацыях і ўстановах вышэйшай адукацыі па пэўных навуковых спецыяльнасцях.
Парадак прыняцця канчатковага рашэння адрозніваецца для дзвюх ступеней. Пры абароне кандыдацкай дысертацыі савет прымае рашэнне аб прысуджэнні ступені, якое пасля зацвярджае Прэзідыум ВАК. Пры доктарскай дысертацыі савет хадайнічае аб прысуджэнні ступені, а саму ступень доктара навук пасля экспертызы прысуджае Прэзідыум ВАК.
Асобе, якой прысуджана ступень, выдаецца нацыянальны дыплом доктара навук. Вучонае званне прафесара не ўзнікае аўтаматычна разам з доктарскай ступенню: яго прысвойвае ВАК у рамках асобнай атэстацыйнай працэдуры.
Галіны навукі
Ступені кандыдата і доктара навук у Беларусі прысуджаюцца па галіне навукі ў адпаведнасці з Наменклатурай спецыяльнасцей навуковых работнікаў Рэспублікі Беларусь. Дзейная наменклатура ўстаноўлена пастановай ВАК ад 1 ліпеня 2019 года № 1; апошнія змены ў яе былі ўнесены ў 2024 годзе.
У залежнасці ад галіны прысуджаюцца ступені:
доктар архітэктуры; доктар біялагічных навук; доктар ветэрынарных навук; доктар ваенных навук; доктар геаграфічных навук; доктар геолага-мінералагічных навук; доктар гістарычных навук; доктар культуралогіі; доктар мастацтвазнаўства; доктар медыцынскіх навук; доктар палітычных навук; доктар педагагічных навук; доктар псіхалагічных навук; доктар сацыялагічных навук; доктар сельскагаспадарчых навук; доктар тэхнічных навук; доктар фармацэўтычных навук; доктар фізіка-матэматычных навук; доктар філалагічных навук; доктар філасофскіх навук; доктар хімічных навук; доктар эканамічных навук; доктар юрыдычных навук.
Навуковая спецыяльнасць і галіна навукі не заўсёды маюць адносіны «адна спецыяльнасць — адна галіна». Для некаторых спецыяльнасцей наменклатура дапускае прысуджэнне ступені па розных галінах у залежнасці ад профілю даследавання: напрыклад, па шэрагу спецыяльнасцей механікі ступень можа прысуджацца па фізіка-матэматычных або тэхнічных навуках.
Статыстыка
За 1994—2023 гады ВАК Беларусі прысудзіла ступень доктара навук 1906 саіскальнікам; за той жа перыяд ступень кандыдата навук атрымалі 14 291 чалавек. Колькасць доктарскіх ступеней вырасла з 3 у 1994 годзе да 117 у 2001 годзе, а ў 2007—2018 гадах звычайна складала каля 45—50 за год; у 2023 годзе была прысуджана 51 доктарская ступень.
У 2025 годзе ВАК прысудзіла 261 вучоную ступень, у тым ліку 39 ступеней доктара і 222 ступені кандыдата навук. Сярэдні ўзрост саіскальніка ступені доктара навук склаў 54 гады. На 31 снежня 2025 года ў Беларусі дзейнічалі 135 саветаў па абароне дысертацый і 24 экспертныя саветы ВАК.
Суадносіны з іншымі навуковымі кваліфікацыямі
Міжнароднае супастаўленне ступені доктара навук з кваліфікацыямі іншых краін залежыць ад канкрэтнай нацыянальнай сістэмы. У Міжнароднай стандартнай класіфікацыі адукацыі ЮНЕСКА ISCED 2011 doktor nauk разам з габілітацыяй прыводзіцца як прыклад другой даследчай кваліфікацыі вышэйшага ўзроўню (higher doctorate), якая можа адносіцца да ўзроўню ISCED 8. Пры гэтым ISCED не вылучае такія другія даследчыя кваліфікацыі ў асобны ўзровень ад іншых доктарскіх кваліфікацый.
Таму ступень доктара навук не варта механічна прыраўноўваць ні да Ph.D., ні да габілітацыі. У Беларусі нацыянальны дыплом Ph.D. заканадаўча звязаны са ступенню кандыдата навук. Габілітацыя ў шэрагу еўрапейскіх сістэм таксама з’яўляецца кваліфікацыяй, якая атрымліваецца пасля першай доктарскай ступені, аднак яе юрыдычнае значэнне і працэдура атрымання адрозніваюцца ад постсавецкай ступені доктара навук.
Неадназначным з’яўляецца і англійскае найменне Doctor of Science (D.Sc., Sc.D.). У некаторых універсітэцкіх сістэмах гэта вышэйшы доктарат: напрыклад, Оксфардскі ўніверсітэт адносіць Doctor of Science да Higher Doctorates, прызначаных для прызнання высокага ўзроўню і працяглых вынікаў навуковай дзейнасці. Аднак такая ступень не з’яўляецца аўтаматычным юрыдычным адпаведнікам постсавецкага доктара навук.
У іншых краінах
У Расіі захоўваецца двухступеневая сістэма вучоных ступеней кандыдата навук і доктара навук. Парадак іх прысуджэння, патрабаванні да дысертацый і працэдура іх разгляду рэгулююцца Палажэннем аб прысуджэнні вучоных ступеней, зацверджаным пастановай Урада Расійскай Федэрацыі ад 24 верасня 2013 года № 842.
Ва Украіне доктар навук таксама захаваны як другая навуковая ступень. Яна атрымліваецца на аснове ступені доктара філасофіі або раней прысуджанай ступені кандыдата навук і прадугледжвае атрыманне навуковых вынікаў, якія вырашаюць істотную тэарэтычную або прыкладную праблему і маюць агульнанацыянальнае або сусветнае значэнне. У сучаснай украінскай сістэме доктар філасофіі з’яўляецца першай навуковай ступенню, а доктар навук — другой.
У іншых дзяржавах, якія ў XX стагоддзі выкарыстоўвалі савецкую або блізкую да яе мадэль навуковай атэстацыі, сістэмы ступеней пасля 1990-х гадоў развіваліся па-рознаму: частка краін захавала двухступеневую мадэль, іншыя перайшлі да сістэм з Ph.D., габілітацыяй або іншымі паслядыпломнымі даследчымі кваліфікацыямі. Таму пры прызнанні ступені доктара навук за мяжой вызначальнымі з’яўляюцца нормы канкрэтнай краіны і працэдуры прызнання замежных кваліфікацый.
Крыніцы
Гл. таксама
Кандыдат навук Навуковая ступень Аспірантура Дысертацыя Доктар філасофіі Габілітацыя Магістр Дацэнт Прафесар Вышэйшая атэстацыйная камісія Рэспублікі Беларусь
Спасылкі
Вышэйшая атэстацыйная камісія Рэспублікі Беларусь Палажэнне аб прысуджэнні вучоных ступеней і прысваенні вучоных званняў Палажэнне аб падрыхтоўцы навуковых работнікаў вышэйшай кваліфікацыі Наменклатура спецыяльнасцей навуковых работнікаў Рэспублікі Беларусь
Катэгорыя:Навуковыя ступені і званні Катэгорыя:Навука ў Беларусі
Катэгорыя:Навуковыя ступені і званні