Odmiany standardowe, które są rozwijane w procesie planowania językowego, mogą mieć różne pochodzenie – czasem w charakterze standardu i odmiany jednoczącej społeczność przyjmuje się istniejący dialekt prestiżowy, a czasem dochodzi do wypracowania odmiany pandialektalnej, łączącej cechy różnych odmian lokalnych.
Poszczególne dialekty można często dzielić na mniejsze formy, odzwierciedlające ich wewnętrzne zróżnicowanie: warianty lub poddialekty (subdialekty), w polskiej tradycji językoznawczej nazywane gwarami. Terminy „dialekt” i „gwara” są jednak często traktowane jako równoznaczne, zarówno w języku codziennym, jak i w użyciu językoznawczym. Jeszcze inny termin – „narzecze” – to stosunkowo rzadki synonim odmiany dialektalnej, tradycyjnie określający jednostkę większą niż dialekt czy gwara; w dialektologii polskiej bywa używany sporadycznie, częściej występuje w opisach języków egzotycznych. W tradycji francuskiej poza określeniem znany jest termin , który odnosi się do dialektów lokalnych uważanych za nieprestiżowe.
W kontekście badań literaturoznawczych pojęciem w praktyce tożsamym z szerzej ujmowanym dialektem jest rejestr. W skrajnej definicji pojęcie dialektu odnosi się również do idiolektów, tj.