Powstało wiele kościelnych fundacji monarszych, duchownych i magnackich.
Wojny w połowie XVII wieku zadały jednak cios urbanizacji kraju, nastąpił spadek liczby ludności miejskiej, widoczny był proces agraryzacji miast, wiele ośrodków w tym m.in. miasta prywatne stało się jedynie zapleczem latyfundiów magnackich.
Był to jednocześnie czas zwycięstwa kontrreformacji w Polsce, wprowadzenia w kraju szkolnictwa jezuickiego. Kościół katolicki po zawarciu unii brzeskiej w 1596 roku stopniowo poszerzał swój stan posiadania przeciągając na swoją stronę ludność prawosławną. Pomimo przypadków nietolerancji wyznaniowej, sytuacja innowierców w Rzeczypospolitej i tak była lepsza od ich położenia w Europie Zachodniej.
Fenomenem w tym okresie była ideologia szlacheckiego sarmatyzmu, który uważany jest za spójny i zaskakująco elastyczny zestaw wartości rodzinnych, społecznych i narodowychRozkwit i upadek I Rzeczypospolitej, pod redakcją Richarda Butterwicka, Warszawa 2010, s. 27..
Elekcja 1573