thumb|upright=1.2|Podział administracyjny I Rzeczypospolitej w 1619 thumb|upright=1.2|Gęstość sieci miejskiej w województwach Rzeczypospolitej Obojga Narodów ok. 1650 thumb|upright=1.2|Posiadłości polskich rodzin magnackich thumb|Akt konfederacji warszawskiej 1573 thumb|Potęga Rzeczypospolitej u zenitu. Złota wolność. Elekcja R.P. 1573, obraz Jana Matejki z 1889 thumb|Henryk III Walezy, portret przypisywany François Quesnelowi z 1580-1586 thumb|Ucieczka Henryka Walezego z Polski, obraz Artura Grottgera z 1860 thumb|Stefan Batory, portret pędzla Marcina Kobera po 1583 thumb|Anna Jagiellonka, portret Marcina Kobera z 1595 thumb|upright=1.2|Rzeczpospolita w 1582 roku thumb|Batory pod Pskowem, obraz Jana Matejki z 1872 thumb|Zygmunt III Waza, portret Marcina Kobera z ok. 1590 thumb|Rekonstrukcja chorągwi królewskiej Zygmunta III Wazy, według przedstawienia na rolce sztokholmskiej z XVII wieku thumb|Kazanie Skargi, obraz Jana Matejki z 1864 thumb|upright=1.2|Unia polsko-szwedzka 1592-1599 thumb|Bitwa pod Kircholmem w 1605 roku, obraz Pietera Snayersa z lat 20. XVII wieku thumb|Bitwa pod Kłuszynem w 1610, obraz Szymona Bohuszowicza z ok. 1620 thumb|Carowie Szujscy na Sejmie Warszawskim, obraz Jana Matejki z 1892 thumb|Bitwa pod Cecorą, obraz Witolda Piwnickiego z 1878 thumb|Władysław IV Waza na obrazie Petera Paula Rubensa z 1624 thumb|Medal gdański 12 dukatowy, wybity w 1637 roku dla upamiętnienia zwycięstw Władysława IV Wazy nad Rosją, Szwecją i Turcją thumb|Portret Jana II Kazimierza Wazy pędzla Daniela Schulza przed 1667 thumb|upright=1.2|Rzeczpospolita w 1648 thumb|Bohdan Chmielnicki z Tuhaj-bejem pod Lwowem, obraz Jana Matejki z 1885 thumb|Śluby lwowskie Jana Kazimierza, obraz Jana Matejki thumb|upright=1.2|Rzeczpospolita w 1660 thumb|Michał Korybut Wiśniowiecki, obraz nieznanego malarza polskiego z XVII wieku thumb|Jan III Sobieski, portret z warsztatu Daniela Schultza z ok. 1674 thumb|Jan Sobieski pod Wiedniem, obraz Jana Matejki z 1882-1883 thumb|upright=1.2|Rzeczpospolita w 1686 Historia Polski w latach 1572–1697 – historia Polski w czasie panowania władców elekcyjnych Rzeczypospolitej w latach 1572–1697.
W okresie tym Rzeczpospolita osiągnęła maksymalny w swojej historii zasięg terytorialny, wynoszący w grudniu 1618 roku 990 000 km²Wraz z całymi Inflantami, Historia Polski w liczbach. Ludność. Terytorium, Warszawa 1993, s. 14.. W latach 1592–1599 istniała unia polsko-szwedzka. W 1610 wojska Rzeczypospolitej zdobyły Moskwę, w 1611 w Warszawie miał miejsce hołd zdetronizowanego cara moskiewskiego przed królem Polski Zygmuntem III Wazą. Jego syn Władysław IV Waza był jednocześnie królem Polski, wielkim księciem litewskim, wybranym i tytularnym carem rosyjskim i tytularnym królem Szwecji. W połowie XVII wieku nastąpiło jednak podważenie pozycji międzynarodowej Polski, spowodowane wybuchem powstania Chmielnickiego w 1648 roku, interwencją rosyjską po stronie kozaków i wybuchem wojny polsko-rosyjskiej w 1654 roku oraz najazdem szwedzkim w 1655 roku. Osłabione państwo padło ofiarą najazdu turecko-tatarskiego w 1672 roku. Zakończona zwycięstwem wojsk Jana III Sobieskiego odsiecz wiedeńska 1683 roku okryła międzynarodową sławą oręż polski.
System polityczny Rzeczypospolitej w połowie XVII wieku uległ jednak erozji. Dążenie króla Jana II Kazimierza Wazy i jego żony Ludwiki Marii Gonzagi do wzmocnienia władzy monarszej poprzez wprowadzenie elekcji vivente rege doprowadziło do reakcji magnaterii, która posługiwała się szlachtą, wpadającą w coraz większe od niej uzależnienie typu klienckiego.
W tym czasie rozwój gospodarki polskiej, opartej w dużej mierze na działalności produkcyjnej folwarków szlacheckich, wykorzystujących pracę chłopów pańszczyźnianych, sprawił, że Rzeczpospolita na początku XVII wieku stała się dostawcą do Europy środkowej zbóż, bydła, drewna, konopi itp. Wobec rewolucji cen korzystny terms of trade spowodował wzmocnienie trendu eksportu surowców i importu towarów gotowych. W 1618 roku przez Gdańsk wyeksportowano maksymalną liczbę 200 000 łasztów zbożaAndrzej Jezierski, Cecylia Leszczyńska, Historia gospodarcza Polski, Warszawa 2003, s. 47..
Na okres ten przypada rozwój objętej królewskim mecenatem sztuki barokowej w Polsce. Nastąpił rozwój polskiej literatury barokowej, w Rzeczypospolitej tworzyło wielu wybitnych kompozytorów muzyki baroku. W kraju czynnych było wielu światowej klasy architektów, budowniczych, malarzy, rzeźbiarzy i sztukatorów. Powstało wiele kościelnych fundacji monarszych, duchownych i magnackich.
Wojny w połowie XVII wieku zadały jednak cios urbanizacji kraju, nastąpił spadek liczby ludności miejskiej, widoczny był proces agraryzacji miast, wiele ośrodków w tym m.in. miasta prywatne stało się jedynie zapleczem latyfundiów magnackich.
Był to jednocześnie czas zwycięstwa kontrreformacji w Polsce, wprowadzenia w kraju szkolnictwa jezuickiego. Kościół katolicki po zawarciu unii brzeskiej w 1596 roku stopniowo poszerzał swój stan posiadania przeciągając na swoją stronę ludność prawosławną. Pomimo przypadków nietolerancji wyznaniowej, sytuacja innowierców w Rzeczypospolitej i tak była lepsza od ich położenia w Europie Zachodniej.
Fenomenem w tym okresie była ideologia szlacheckiego sarmatyzmu, który uważany jest za spójny i zaskakująco elastyczny zestaw wartości rodzinnych, społecznych i narodowychRozkwit i upadek I Rzeczypospolitej, pod redakcją Richarda Butterwicka, Warszawa 2010, s. 27..
Elekcja 1573
Zygmunt II August ostatni Jagiellon na tronie polskim zrzekł się w 1569 roku w unii lubelskiej praw dziedzicznych w Wielkiego Księstwa Litewskiego, dlatego po jego śmierci 7 lipca 1572 roku Rzeczpospolita stanęła w obliczu pierwszej wolnej elekcji. Senatorzy byli zwolennikami habsburskiej kandydatury arcyksięcia Ernesta. Przepadła jednak wobec oporu rzesz szlacheckich, które dzięki Janowi Zamoyskiemu uzyskały możliwość elekcji władcy viritim. Ustalono, że jedynie Prymas Polski jako interrex może w czasie bezkrólewia zwoływać zjazdy, mianować i koronować króla, którego ogłaszać będzie marszałek wielki. Dla uniknięcia waśni na tle religijnym, szlachta uchwaliła 28 stycznia 1573 roku na sejmie konwokacyjnym akt konfederacji warszawskiej, gwarantującą pokój religijny. Elekcja zgromadziła we wsi Kamień pod Warszawą około 50 tysięcy szlachty, w tym 10 tysięcy szlachty mazowieckiej. Ostatecznie przeważyły antyniemieckie resentymenty szlachty i królem Polski 11 maja 1573 roku wybrano księcia francuskiego Henryka d’Anjou, brata króla Francji Karola IX Walezjusza. Podpisane zobowiązania elekta ujęto w formę pacta conventa. W artykułach henrykowskich, które potem zaprzysięgał każdy nowo obrany król Polski ustalono główne zasady ustrojowe Rzeczypospolitej: sejmy zwoływać będzie władca co 2 lata na 6 tygodni, żenić się może za zgodą Senatu, zachowa konfederację warszawską, poselstwa odprawiać i traktaty zawierać będzie mógł za radą senatorów przybocznych (rezydentów), wskazanych przez Sejm na 2 lata. Pospolite ruszenie uchwalać mógł tylko Sejm a prowadzić król, wyłącznie w kraju, nie za granicę.
Panowanie Henryka III Walezego
Henryk 10 września 1573 roku wykonał przysięgę w Katedrze Notre-Dame w Paryżu. Po przybyciu władcy do kraju nastąpiła koronacja władcy 21 lutego 1574 roku. W czasie uroczystości ku czci nowego monarchy miał miejsce spór Samuela Zborowskiego i kasztelana wojnickiego Jana Tęczyńskiego zakończony śmiertelnym zranieniem kasztelana przemyskiego Andrzeja Wapowskiego. Henryk III Walezy wydał wyrok, bulwersujący opinię szlachecką, skazując Samuela Zborowskiego jedynie na banicję bez utraty czci. Władca nadal promował rodzinę Zborowskich herbu Jastrzębiec, której w dużej mierze zawdzięczał tron polski. Powagę władcy w kraju osłabiał rozwiązły tryb życia jego dworu i otaczanie się doradcami francuskimi.
W celu objęcia tronu Francji po śmierci brata Karola IX, Henryk w nocy z 18 na 19 czerwca 1574 roku uciekł z Krakowa. Wysłani do Francji posłowie wyznaczyli termin 12 maja 1575 roku, do którego Henryk miał powrócić do Polski, jeżeli chciał zachować swoje prawa do władzy.
Elekcja w 1575
12 maja 1575 roku miał miejsce zjazd senatorów i szlachty w Stężycy. Tematem obrad była kwestia uznawania nadal królem Henryka III Walezego i problem nowej elekcji. Zebrani podzielili się na 3 stronnictwa: francuskie z prymasem Jakubem Uchańskim, austriackie (rakuskie) z wojewodą podolskim Mikołajem Mieleckim i szlacheckie ze Stanisławem Górką, Mikołajem Firlejem i Janem Zamoyskim, do którego skłonili się Zborowscy. Zjazd jednak rozszedł się z niczym w obliczu najazdu tatarskiego na Rzeczpospolitą.
W czasie elekcji roku prymas nominował 12 grudnia 1575 roku królem Polski cesarza Maksymiliana II Habsburga. Wywołało to ostry sprzeciw koła rycerskiego, do prymasa 2 razy strzelano. 15 grudnia przywódca szlachty Mikołaj Sienicki ogłosił królem Annę Jagiellonkę, przydając jej za męża księcia siedmiogrodzkiego Stefana Batorego. 18 stycznia 1576 roku miał miejsce zjazd zwolenników Batorego w trybie pospolitego ruszenia pod Jędrzejowem. Jego zwolennicy opanowali Kraków i Wawel.
Panowanie Stefana Batorego
1 maja 1576 roku ukoronował Batorego wraz z Anną biskup kujawski Stanisław Karnkowski. 12 października 1576 roku umarł drugi elekt cesarz Maksymilian II Habsburg.
Wojna Rzeczypospolitej z Gdańskiem
Gdańszczanie, podburzeni przez cesarza, postanowili wykorzystać rozdwojoną elekcję do podważenia praw Rzeczypospolitej w mieście, jakie określały statuty Karnkowskiego. Złupili klasztory katolickie i zburzyli opactwo Cystersów w Oliwie. Rozpoczęli jednocześnie negocjacje z posłami Carstwa Rosyjskiego, które popierało separatyzm gdański. Po stronie Gdańska opowiedziała się Dania. 17 kwietnia 1577 roku hetman nadworny Jan Zborowski rozbił wojska gdańskie w bitwie pod Lubiszewem. Król Stefan Batory rozpoczął oblężenie Gdańska, kierując handel wiślany przez Elbląg. Spowodowało to atak odwetowy połączonej floty gdańsko-duńskiej na to miasto. Walki zakończyły się pojednaniem stron i zapłaceniem okupu królowi 200 000 złotych polskich. Posłowie Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego uzyskali jednocześnie od Batorego zgodę by margrabia Ansbach Jerzy Fryderyk Hohenzollern objął kuratelę nad chorym umysłowo księciem pruskim Albrechtem Fryderykiem Hohenzollernem.
Wojna polsko-rosyjska 1577–1582
Wykorzystując zaangażowanie Rzeczypospolitej pod Gdańskiem, car rosyjski Iwan IV Groźny zaatakował Inflanty, docierając pod Rygę i Rewel. Batory w latach 1578–1581 przeprowadził 3 zwycięskie kampanie: połocką, wielkołucką i pskowską, zmuszając państwo moskiewskie do przyjęcia 10-letniego rozejmu. Rosja oddała Rzeczypospolitej zagarnięty za czasów Zygmunta II Augusta Połock oraz prawie całe Inflanty.
Polityka wewnętrzna
W 1578 roku Batory utworzył Trybunał Główny Koronny, najwyższy sąd apelacyjny dla Korony w sprawach cywilnych, zachowując jednocześnie jurysdykcję monarszą w innych sprawach. W 1581 roku powstał podobny Trybunał Główny Wielkiego Księstwa Litewskiego. Król powołał Sejm Czterech Ziem, centralny organ samorządu Żydów w Koronie. W 1578 roku Sejm uchwalił utworzenie piechoty wybranieckiej, składającej się z rekrutów, wybieranych po jednym z 20 łanów w królewszczyznach. W 1579 roku władca wydał zgodę na utworzenie przez jezuitów Akademii Wileńskiej. W 1582 roku Rzeczpospolita przyjęła zreformowany kalendarz gregoriański.
W polityce wewnętrznej król oparł się na kanclerzu i hetmanie wielkim koronnym Janie Zamoyskim. Złamał prohabsburską opozycję, m.in. doprowadzając do skazania i ścięcia Samuela Zborowskiego w 1584 roku.
Elekcja w 1587
W czasie elekcji 1587 roku stronnicy Jana Zamoyskiego (koło czarneNazwa pochodzi od żałoby po Stefanie Batorym.) wybrali na króla Zygmunta Wazę, siostrzeńca królowej Anny Jagiellonki. Zwolennicy Zborowskich dokonali obioru arcyksięcia Maksymiliana III Habsburga, brata cesarza Rudolfa II Habsburga.
Panowanie Zygmunta III Wazy
Wojna domowa w Rzeczypospolitej 1587-1588