Edukacja w Polsce – całokształt działań w historii Polski służących kształceniu i wychowaniu. Współcześnie realizuje powszechne prawo do nauki oraz obowiązek nauki i szkolny poprzez kształcenie, wychowanie i opiekę w ramach struktur systemu oświaty oraz szkolnictwa wyższego.
Współczesna struktura i etapy edukacji w Polsce System oświaty w Polsce
Cechy polskiego systemu oświaty: podział szkół na publiczne, prywatne i społeczne; współfinansowanie szkół podstawowych przez samorządy gminne; obowiązek nauki do 18. roku życia; ustalenie ram czasowych obowiązku szkolnego; prymat szkolnictwa publicznego nad prywatnym; obowiązywanie Karty Nauczyciela wyznaczającej pozycję zawodową nauczycieli; decentralizacja administrowania jednostkami edukacyjnymi.
Wychowanie przedszkolne Wychowanie przedszkolne – obejmuje dzieci w wieku od 3–6 lat i może być realizowane w publicznych i niepublicznych przedszkolach, oddziałach przedszkolnych w szkołach podstawowych oraz w innych formach wychowania przedszkolnego: zespołach wychowania przedszkolnego, punktach przedszkolnych oraz punktach przedszkolnych dla dzieci starszych (odroczonych z obowiązku szkolnego). Edukacja w tych placówkach jest obligatoryjna dla dzieci w wieku 6 lat. Przedszkola stanowią część systemu oświaty i podlegają nadzorowi MEiNRozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 lutego 2019 r. w sprawie szczegółowej organizacji publicznych szkół i publicznych przedszkoli ().Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe ()..
Szkoła podstawowa
Po reformie systemu oświaty z 2017 roku obowiązkowe kształcenie w szkole podstawowej polega na uczęszczaniu uczniów do 8-letniej szkoły podstawowej. Podstawowym kryterium jest wiek ucznia – dzieci, które ukończyły 7. rok życia i odbyły roczną edukację w przedszkolu objęte są obowiązkiem szkolnym. Nauka w szkole podstawowej jest nieodpłatna i kończy się egzaminem po zakończeniu 8. klasy.
Szkolnictwo ponadpodstawowe
Szkolnictwo średnie obejmuje: 4-letnie liceum ogólnokształcące, 5-letnie technikum, szkoła branżowa I i II stopnia (dotychczasowa trzyletnia zasadnicza szkoła zawodowa została przekształcona w trzyletnią branżową szkołę I stopnia; szkoła branżowa II stopnia trwa dwa lata).
Szkolnictwo zasadnicze branżowe Ukończenie branżowej szkoły I stopnia umożliwia otrzymanie dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe, uzyskanie wykształcenia zasadniczego branżowego oraz umożliwienie podjęcia nauki w szkole branżowej II stopnia. Szkoły przysposabiające do pracy to 3-letnie szkoły ponadpodstawowe umożliwiające naukę uczniom z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym i znacznym oraz z niepełnosprawnościami sprzężonymi.
Szkolnictwo średnie Absolwenci liceum ogólnokształcącego, technikum i branżowej szkoły II stopnia uzyskują wykształcenie średnie oraz mogą otrzymać świadectwo dojrzałości, a warunkiem jego otrzymania jest zdanie egzaminu maturalnego z 3 obowiązkowych przedmiotów (język polski, matematyka, język obcy). W przypadku liceum ogólnokształcącego i technikum uczeń musi także przystąpić do egzaminu z dodatkowego, wybranego przez siebie przedmiotu na poziomie rozszerzonym. Egzamin maturalny po szkole branżowej II stopnia obejmuje oprócz 3 obowiązkowych przedmiotów także egzamin potwierdzający kwalifikacje zawodowe absolwenta. Uczeń, który ukończy branżową szkołę II stopnia, po reformie z 1.09.2017 r. będzie mógł podjąć dalszą edukację na wybranym kierunku studiów wyższych.
Szkolnictwo policealne Szkoła policealna (studium policealne) – placówka przeznaczona dla absolwentów szkół średnich. Kryterium przyjęcia do szkoły policealnej stanowi fakt posiadania wykształcenia średniego. Trwa od 1–2,5 lat.
Kształcenie ustawiczne i praktyczne dla dorosłych Polega na uzupełnianiu wykształcenia na poziomie średnim, zasadniczym branżowym i podstawowym przez osoby dorosłe, podejmowaniu różnego rodzaju kursów i szkoleń nadających lub podnoszących kwalifikacje w zawodach kształconych na poziomie ponadpodstawowym, tj. w ramach systemu oświaty lub rzemiosła, w tym kursów i szkoleń organizowanych dla osób bezrobotnych lub poszukujących pracy. Kształcenie to podlega merytorycznemu nadzorowi pedagogicznemu państwa jedynie w przypadku nadawania tytułów zawodowych tożsamych z tytułami nadawanymi w szkołach publicznych. W pozostałych przypadkach nadzór pedagogiczny nad taką działalnością jest ograniczony wyłącznie do podstawowych wymogów formalnych, o ile nie podlega ona przepisom szczególnym dotyczącym poszczególnych zawodów regulowanych.
Szkolnictwo wyższe w Polsce
Szkolnictwo wyższe jest realizowane przez autonomiczne uczelnie prowadzące studia pierwszego i drugiego stopnia (studia licencjackie/inżynierskie, magisterskie) i szkoły doktorskie. Uczelnie – jednostki organizacyjne państwowe, samorządowe lub prywatne, które funkcjonują według przepisów ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Nie są zaliczane do systemu oświaty w Polsce. Wyróżnia się stacjonarny i niestacjonarny system studiów. Studia stacjonarne (dzienne) na uczelniach publicznych (państwowych) są nieodpłatneUstawa z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce ()..
Typy uczelni w Polsce ze względu na podmiot tworzącyPrawo o szkolnictwie wyższym ().: publiczne – tworzone przez państwo reprezentowane przez właściwy organ władzy lub administracji publicznej; niepubliczne – tworzone przez osobę fizyczną albo osobę prawną niebędącą państwową ani samorządową osobą prawną;
Typy uczelni w Polsce ze względu na uprawnienia i organ nadzorujący: akademickie – prowadzące badania naukowe, w których co najmniej jedna jednostka organizacyjna posiada uprawnienie do nadawania stopnia naukowego doktora; zawodowe – prowadzące studia pierwszego lub drugiego stopnia albo jednolite studia magisterskie, nieposiadające uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora; wojskowe – nadzorowane przez Ministra Obrony Narodowej; służb państwowych – nadzorowane przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych; artystyczne – nadzorowane przez ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego; medyczne – nadzorowane przez ministra właściwego do spraw zdrowia; morskie – nadzorowane przez ministra właściwego do spraw gospodarki morskiej
Typy uczelni w Polsce ze względu na uprawnienia do nadawania stopni naukowych i profil: uniwersytety – mają uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora co najmniej w dziesięciu dyscyplinach, w tym co najmniej po dwa uprawnienia w każdej z następujących grup dziedzin nauki: humanistycznych, prawnych, ekonomicznych lub teologicznych; matematycznych, fizycznych, nauk o Ziemi lub technicznych; biologicznych, medycznych, chemicznych, farmaceutycznych, rolniczych lub weterynaryjnych; uniwersytety techniczne – mają uprawnienia jak wyżej, z czego co najmniej sześć w zakresie nauk technicznych; uniwersytety, których nazwa uzupełniona jest innym przymiotnikiem lub przymiotnikami określającymi profil uczelni – posiadają co najmniej sześć uprawnień do nadawania stopnia naukowego doktora, w tym co najmniej cztery w zakresie nauk objętych profilem uczelni politechniki – mają uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora co najmniej w sześciu dyscyplinach, w tym co najmniej cztery w zakresie nauk akademie – mają co najmniej dwa uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora.
thumb|Collegium Maius, najstarsza część Uniwersytetu Jagiellońskiego, pierwszej polskiej uczelni (zał. w 1364)
Wczesna (przededukacyjna) opieka instytucjonalna nad dziećmi Żłobek/klub dziecięcy – obejmuje grupę wiekową od 0–3 lat. Opieka w tych placówkach jest odpłatna, a korzystanie z niej jest fakultatywne – decyzję o uczęszczaniu dziecka do żłobka/klubu dziecięcego podejmują jego rodzice lub prawni opiekunowie. Ten rodzaj placówek nie stanowi części systemu oświaty i nie jest kontrolowane przez MEN. Obecnie należą one do systemu pomocy społecznej, natomiast w przeszłości funkcjonowały jako gałąź systemu opieki zdrowotnej.
Kształcenie specjalistyczne i doskonalenie zawodowe w zawodach zaufania publicznego W niektórych wysokospecjalistycznych zawodach, w szczególności we wszystkich zawodach zaufania publicznego, istnieją odrębne, sformalizowane systemy kształcenia specjalistycznego z własnymi systemami akredytowania i nadzoru nad jednostkami kształcącymi, uzupełnione w wielu przypadkach o egzaminy państwowe. Ponadto wiele spośród ww. zawodów ma nałożony obowiązek ciągłego doszkalania się w swoim zawodzie, okresowo rozliczany przez właściwe instytucje sprawujące pieczę nad danym zawodem.
Historia Okres średniowieczny Do najwcześniejszych form zorganizowanej oświaty na ziemiach polskich zaliczyć można tworzone w XI i XII wieku szkoły katedralne przy siedzibach biskupich oraz szkoły kolegiackie. Powstały one w Poznaniu, Płocku, Wrocławiu, Włocławku, Krakowie, Sandomierzu, Wiślicy, Łęczycy, Głogowie, Legnicy i Brzegu. W XIII wieku przy wsparciu samorządu miejskiego nastąpił rozwój szkół parafialnych, co było efektem realizacji postanowień soboru laterańskiego IV (1215). W 1364 r. król Kazimierz III Wielki założył uniwersytet w Krakowie, wzorowany na uniwersytetach w Padwie i Bolonii. Uczelnię tę odnowił w 1400 r. król Władysław II Jagiełło, rozwijając ją w kierunku rozwiązań przyjętych na Uniwersytecie Paryskim (cztery wydziały).
Okres renesansu i reformacji W atmosferze renesansu wzrosła liczba wysyłanej młodzieży polskiej na studia za granicę. W 1519 r. biskup Jan Lubrański założył gimnazjum akademickie w Poznaniu (Akademia Lubrańskiego). Z kolei oddziaływanie reformacji powodowało powstawanie gimnazjów luterańskich: Elbląskiego Gimnazjum Akademickiego (1535), Gdańskiego Gimnazjum Akademickiego (1568), Toruńskiego Gimnazjum Akademickiego (1568). Powstały także szkoły protestanckie w Bojanowie, Wschowie, Rawiczu, Zdunach. Kalwiniści założyli w 1551 r. gimnazjum w Pińczowie. Poważne dokonania oświatowe mieli bracia polscy zwani też arianami. Wśród nich wyróżniał się Wojciech z Kalisza, rektor gimnazjum ariańskiego w Lubartowie oraz współtwórca Akademii Rakowskiej. Bracia czescy utworzyli szkołę w Lesznie, kierowaną w latach 1636–1641 przez Jana Ámosa Komenský'ego.
thumb|ks. Stanisław Konarski (1700–1773), reformator oświaty polskiej w XVIII wieku
Okres kontrreformacji Zaistnienie szkolnictwa protestanckiego spowodowało w XVI wieku rozwój katolickiego szkolnictwa parafialnego. Wiele nowych placówek oświatowych Kościoła katolickiego utworzyli sprowadzeni w 1564 r. do Polski jezuici. Stali się oni głównymi organizatorami szkół w kraju. Tworzyli kolegia jezuickie, spośród których dwa (w Wilnie i Lwowie) stały się podstawą nowych uniwersytetów: utworzonej w 1579 r. przez króla Stefana Batorego Akademii Wileńskiej i założonej w 1661 r. przez króla Jana II Kazimierza Akademia Lwowska.
Kontrreformacji przypisuje się także negatywne oddziaływanie na oświatę, w tym i panujący w XVII wieku kryzys w Akademii Krakowskiej. Wyrazem zdystansowania się od tych zjawisk było utworzenie w 1595 r. w Zamościu przez Jana Zamoyskiego Akademii Zamojskiej, półwyższej uczelni humanistycznej o profilu świeckim, kształcącej do służby publicznej.
Okres oświecenia Kluczową postacią dla rozwoju szkolnictwa polskiego w XVIII wieku był pijar Stanisław Konarski. W założonym przez siebie w 1740 r. w Warszawie Collegium Nobilium wdrożył nowy program nauczania (filozofia nowożytna, języki nowożytne, przyrodoznawstwo, zreformowana łacina, język polski), w którym duży nacisk kładł na wychowanie obywatelskie. Zgodnie z tymi założeniami przeprowadził w latach 1753–1756 reformę szkół pijarskich oraz wpłynął na zmiany w szkołach jezuickich.
Nowatorskim rozwiązaniem było utworzenie przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1765 r. państwowej szkoły kształcącej do służby publicznej (wojskowej i cywilnej) pn. Szkoła Rycerska (właśc. Akademia Szlacheckiego Korpusu Jego Królewskiej Mości i Rzeczypospolitej).