Johannes Gutenberg, właśc. Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg (ur. ok. 1400 w MoguncjiNie ma pewności co do daty i miejsca urodzenia. Nie można wykluczyć tego, że urodził się w innym mieście., zm. 3 lutego 1468 tamże) – niemiecki rzemieślnik, złotnik i drukarz, twórca pierwszej przemysłowej metody druku na świecie. Nie ma zgody wśród badaczy, czy pierwsze druki powstały już podczas jego pobytu w Strasburgu (1434–1444), czy dopiero w drukarni założonej przez niego w 1448 roku w Moguncji. Różne lata są przyjmowane umownie jako rok, w którym po raz pierwszy Gutenberg użył ruchomej czcionki – najczęściej 1440 albo 1450. Jego najdoskonalszą publikacją była Biblia 42-wierszowa, znana jako Biblia Gutenberga, drukowana w latach 1452–1455.
Gutenberg opracował własną wersję czcionek, wykonanych z metalu, ale ich technika pozostaje niejasna. Skonstruował aparat do ich odlewania, w którym nowością było używanie wymiennych matryc. Zaprojektował również własną wersję prasy drukarskiej, wzorując się na znanych już prasach introligatorskich. Jego prekursorskim dokonaniem było stworzenie pierwszego dużego wydawnictwa. Równie ważnymi osiągnięciami są udane kroje pism używanych do druku oraz opracowanie podstawowych zasad składu tekstu.
Mimo ogromnego wpływu Gutenberga na rozwój druku zachowało się niewiele pewnych informacji o jego życiu i działalności wydawniczej. Autorzy różnią się w datowaniu jego publikacji, a także w opisie stosowanej przez niego techniki druku. Działalność Gutenberga przyczyniła się do szybkiego rozwoju drukarstwa w Europie, a jego współpracownicy i uczniowie upowszechniali ją w zakładanych przez siebie ośrodkach, korzystając z jego rozwiązań.
Życiorys Rodzina thumb|Widok Moguncji – rodzinnego miasta J. Gutenberga (Liber chronicarum, 1493) Johannes Gutenberg urodził się najprawdopodobniej w Moguncji, niemieckim mieście położonym nad Renem, będącym stolicą arcybiskupstwa. Arcybiskupi piastowali tytuł arcykanclerzy Rzeszy, koronowali władców i zwoływali ich zjazdy. Bogate niegdyś miasto było zwane przez kronikarzy „złotą głową” albo „diademem Rzeszy”, lecz zaczynało powoli podupadać. Wyraźne były różnice w pozycji zajmowanej przez uprzywilejowanych członków patrycjatu (w tym urzędników arcybiskupa) oraz zrzeszonych w cechach rzemieślników. Konflikty między nimi narastały pod wpływem problemów miasta z narastającym zadłużeniem oraz z powodu spadku liczby ludności, zapoczątkowanym w połowie XIV wieku, a wywołanym epidemiami (szczególnie wiele ofiar pochłonęła czarna śmierć).
Rodzice Johannesa różnili się znacznie statusem społecznym: jego ojciec, Friele (Friedrich) Gensfleisch zur Laden, był zamożnym patrycjuszem, natomiast matka, Else Wirich – córką kramarza. Pobrali się w 1386 roku. Z tego związku urodził się także syn Friele oraz córka ElseFriedrich Gensfleisch miał również córkę Patze z pierwszego małżeństwa.. Johannes był ich najmłodszym dzieckiem. Ojciec (zm. 1419) zajmował się prawdopodobnie handlem suknem, a zarobione środki inwestował również w innych miastach. Należał do korporacji mincerzy, a w 1411 roku został miejskim rachmistrzem. Rodzina mieszkała w Moguncji w dwupiętrowym domu zwanym „Hof zum Gutenberg” (od niego pochodzi później przyjęte nazwisko, poświadczone najwcześniej w dokumencie z 1427 roku), którego Friele był zapewne współwłaścicielem.
Dzieciństwo i młodość (do 1434) O życiu Johannesa Gutenberga zachowało się bardzo niewiele pewnych informacji. Niemal nic nie wiadomo o jego dzieciństwie, młodości czy zdobytym wykształceniu. Nieznany jest rok jego urodzenia – przyjmuje się, że urodził się między 1394 a 1404 rokiem, najprawdopodobniej w 1400 roku lub tuż po nim.
Friele Gensfleisch opuścił Moguncję w 1411 roku, w czasie jednego z konfliktów patrycjatu z cechami. Prawdopodobnie w latach 1411–1413 Johannes mieszkał z rodziną w Eltville am Rhein, gdzie jego matka odziedziczyła dom. Niektórzy badacze (jak ) wysunęli przypuszczenie, iż ukończył on studia w Erfurcie, identyfikując go ze studentem wpisanym jako Johannes de Alta VillaByć może nawet Gutenberg urodził się w tym mieście., który zdobył w semestrze zimowym 1419/20 tytuł bakałarza sztuk wyzwolonych.
Najstarszy znany dokument bezspornie wymieniający Johannesa pochodzi z 1420 roku – dotyczy sporu o spadek po jego zmarłym ojcu. Albert Kapr sądził, że w latach 20. Gutenberg mieszkał w Moguncji, gdzie zdobywał wiedzę w zakresie obróbki metali. W 1428 roku nasiliły się kłopoty Moguncji z regulowaniem długów, co spowodowało kryzys polityczny, w wyniku którego wielu patrycjuszy opuściło miasto. Najpewniej zrobił to także Johannes, ale nie wiadomo, dokąd się udał. W 1430 roku Henchin zu Gudenberg został wymieniony w dokumencie arcybiskupa Konrada III wśród patrycjuszy znajdujących się poza Moguncją. W 1433 roku zmarła jego matka, a majątek podzielono między trójkę dzieci. Johannes otrzymywał rentę ze środków miasta. Jednak, czy to z powodu problemów z zadłużeniem, czy też z chęci ukarania emigranta, władze Moguncji nie kwapiły się do zapłaty, a dług wobec niego rósł, sięgając 310 guldenów w 1434 rokuNa dług składały się procenty z niewypłaconej renty oraz innych lokat finansowych. Renta stanowiła dochód z kapitału umieszczonego w funduszu miejskim przez Friedricha Gensfleischa. Po jego śmierci prawa do renty otrzymali jego spadkobiercy, w tym Johannes. Według dokumentu z 1427 lub 1428 roku Johannes miał otrzymywać 20 guldenów rocznie z tego tytułu. W kolejnych latach wysokość renty została zmniejszona: najpierw do 13 guldenów, a potem (1430) do 6,5 guldena..
Pobyt w Strasburgu (1434–1444) thumb|Portret J. Gutenberga (anonim, datowany na 1440) Dobrze udokumentowany jest pobyt Gutenberga w Strasburgu, stolicy Alzacji, mieście o wiele większym od Moguncji. Dokumenty z nim związane pochodzą z lat 1434–1444. Pierwszy dotyczył wyegzekwowania należności od Moguncji – Gutenberg przekonał władze Strasburga, by aresztowały przebywającego w tym mieście pisarza mogunckiego. Dzięki temu posunięciu otrzymał od władz rodzinnego miasta przyrzeczenie spłaty, a potem, w ratach, zaległą sumę pieniędzy.
Gutenberg prowadził aktywne życie towarzyskie, podejmując wielu gości, na co wskazują zachowane rachunki za dostarczane mu wino i wódkę. W 1437 roku patrycjuszka Ennelin zur Yserin Thüre wniosła przeciw niemu skargę przed sąd biskupi o niedotrzymanie obietnicy małżeństwa. Nie wiadomo, jaki był wyrok sądu, najpewniej małżeństwo nie zostało zawarte.
Gutenberg szkolił odpłatnie uczniów, m.in. ucząc ich sztuki szlifowania kamieni szlachetnych. Podejmował także ze wspólnikami działalność gospodarczą, jaką był wyrób i sprzedaż lusterek dla zmierzających do Akwizgranu pielgrzymówLusterka te miały skupiać blask bijący od wystawionych relikwii.. Przygotowywał również kolejne przedsięwzięcie – Aventur und Kunst, o którym mało wiadomo, niezrealizowane z powodu śmierci jednego z partnerów. Zdania na temat tego, na czym polegały te plany, są podzielone. Być może były to pierwsze próby drukarskie (stąd niektóre źródła podają rok 1440 jako datę wynalazku Gutenberga) lub jakaś inna forma seryjnej produkcji, np. stempli (punc).
Powrót do Moguncji i założenie drukarni (1448–1455) Nie wiadomo, gdzie Gutenberg przebywał po prawdopodobnym wyjeździe ze Strasburga w 1444 roku. W Moguncji jego nazwisko pojawia się na dokumencie z października 1448 roku, gdy zaciągał tam pożyczkę w wysokości 150 guldenów. Przypuszczalnie powrócił do domu rodzinnego („Hof zum Gutenberg”) ze wspólnikami ze Strasburga, z którymi urządził w nim pierwszą drukarnię – pierwsze duże wydawnictwo w historiiWcześniej drukowano tylko pojedyncze karty, zawierające skomplikowane zdobienia, przeznaczone do dalszego wypełnienia pismem ręcznym, a także niewielkie akcydensy..
Prawdopodobnie już w 1449 roku Gutenberg prowadził działalność wraz z Johannem Fustem, przedsiębiorczym złotnikiem i księgarzem. Pożyczył od niego 800 guldenów na wyposażenie nowocześniejszej drukarni, co nastąpiło w kolejnym roku. Nie ma zgody wśród autorów, czy mieściła się ona nadal w domu rodzinnym, czy też została przeniesiona do innego warsztatu. Po otrzymaniu w 1452 roku od Fusta kolejnych 800 guldenów, jako wkładu we wspólne przedsięwzięcie (w dokumencie z 1455 roku nazwano je Werk der Bücher, czyli „dzieło ksiąg”), dysponował już dwiema drukarniami. W starszej wydawał drobne wydawnictwa, a w nowszej w latach 1452–1455 drukowana była Biblia 42-wierszowa (znana jako Biblia Gutenberga), która jest najwyżej cenionym drukiem spośród wszystkich jego wydań. Być może w drugiej drukarni planowano wydawać także mszały, ale wycofano się z tego pomysłu, prawdopodobnie ze względu na trudności w wykonaniu różnych pism drukarskich lub na konieczną, a trudną do uzyskania, zgodę władz kościelnych.
W 1454 roku pojawiły się poważne nieporozumienia między Gutenbergiem a Fustem na tle rozliczeń finansowych i ich natury. Spór między nimi rozstrzygał w 1455 roku sąd arcybiskupa mogunckiego, ale nieznany jest jego ostateczny werdykt. Gutenberg przekazał jednak Fustowi znaczną sumę pieniędzy i zapewne także większość nakładu Biblii 42-wierszowej. Jego warsztat został przejęty przez Fusta, który zatrudnił ucznia Gutenberga Petera Schöffera. Z tej drukarni wyszły druki dawniej przypisywane Gutenbergowi, m.in. Psałterz moguncki (1457), pierwszy tekst z drukowanymi iluminacjami (inicjały czerwone i niebieskie, ryte w metalu, nie w drewnie), choć niewykluczone, że pierwsze prace (w tym druk pierwszych składek) wykonano już w 1455 roku, a Gutenberg brał w nich udział. Nie wszyscy autorzy zgadzają się co do tego, że Gutenberg odczuł boleśnie skutki sporu. Leonhard Hoffmann stwierdził, że w 1455 roku druk Biblii był już co najmniej od roku zakończony, a Gutenberg nie był zmuszony oddawać warsztatu Fustowi.
Ostatnie lata życia (1455–1468) Po sporze z Fustem Gutenberg dalej zajmował się działalnością wydawniczą, ale na dużo mniejszą skalę. Miał problemy finansowe, o czym świadczy fakt, że w 1458 roku przestał spłacać pożyczkę, zaciągniętą jeszcze w 1442 roku w kościele św. Tomasza w Strasburgu. W 1458 roku król Karol VII Walezjusz wysłał do niego na nauki grawera , późniejszego znanego drukarza weneckiego.
W 1462 roku doszło do walki o władzę w Moguncji. Rok wcześniej papież Pius II pozbawił stanowiska dotychczasowego arcybiskupa Teodoryka i powołał na to miejsce Adolfa II. Odwołany arcybiskup, mający poparcie rady miasta, nie chciał zrzec się władzy; Adolf II zdobył miasto siłą. Gutenberg, tak jak wielu mieszkańców (w tym jego uczniów, rozwijających później nowe ośrodki druku), prawdopodobnie opuścił miasto, udając się być może do Eltville am Rhein, gdzie wydawano druki jego czcionkami. W Eltville rezydencję miał arcybiskup moguncki Adolf II, który życzliwie przyjął zasłużonego drukarza, a w 1465 roku uczynił go swoim dworzaninem. Pozwolił mu opuścić dwór, więc można przyjąć, że Gutenberg u schyłku życia zamieszkał ponownie w Moguncji.
Według informacji przekazanej przez teologa Gutenberg na starość stracił wzrok. Wiadomo też, że przystąpił do mogunckiego bractwa przy kościele św. Wiktora, które przygotowywało do dobrej śmierci i pogrzebu. Znajomy drukarza, Leonhard Mengoss, zanotował jego datę śmierci – 3 lutego 1468 roku. W tym samym miesiącu czcionki i sprzęt drukarski po zmarłym przejął, za zgodą arcybiskupa, prawnik Konrad Humery.
Gutenberg pochowany został w mogunckim kościele franciszkanów, rozebranym w XVIII wieku, toteż jego grób nie zachował się. W 1499 roku krewny zmarłego Adam Gelthus ufundował inskrypcję, sławiącą go jako wynalazcę druku. Nie wiadomo, czy inskrypcja ukazała się jedynie w postaci papierowej, czy też umieszczona była w postaci tablicy na grobie. W 1504 roku profesor Ivo Wittig ufundował tablicę poświęconą wydawcy, umieszczoną na ścianie „Hof zum Gutenberg”; zaginęła ona w czasie wojen napoleońskich.
Metoda drukowania z wykorzystaniem ruchomych czcionek thumb|Fragment Biblii Gutenberga, ukazujący staranny krój pisma