Odznaka Nagrody Państwowej – odznaka dla osób nagrodzonych „Państwową nagrodą za osiągnięcia w dziedzinie nauki, postępu technicznego i sztuki”, nadawana w czasach PRL i III RP (do roku 1992).
Nagrody Państwowe 30 czerwca 1949 ustanowiono Państwowe Nagrody Naukowe dając wyraz szczególnej opieki państwa nad twórczością naukową, celem uczczenia wybitnych osiągnięć i zasług w dziele rozwoju nauki polskiej, które podzielono na dwa stopnie i wręczano corocznie 22 lipca (Święto Odrodzenia Polski). Nagrody przyznawane były za całokształt pracy naukowej, bądź też na najwybitniejsze dzieło wykonane (pracę opublikowaną) w ciągu trzech lat poprzedzających datę przyznania nagrody, w dziedzinie nauk technicznych, lekarskich, matematycznych, przyrodniczych, rolniczych, humanistycznych, prawno-ekonomicznych i społecznych. Istniała możliwość przyznania nagrody za prace wykonane zespołowo. Przyznawaniem nagród zajmowały się Komisje Państwowych Nagród Naukowych, a zatwierdzał je Komitet Ministrów do Spraw Kultury, który corocznie powoływał trzy pięcioosobowe Komisje Państwowych Nagród Naukowych: dla nauk technicznych; dla nauk lekarskich, matematycznych, przyrodniczych i rolniczych; dla nauk humanistycznych, prawno-ekonomicznych i społecznychUchwała Komitetu Ministrów do Spraw Kultury z dnia 30 czerwca 1949 r. w sprawie Państwowych Nagród Naukowych ().
30 czerwca 1950 ustanowiono Państwowe Nagrody ArtystyczneUchwała nr 192 Rady Ministrów z dnia 10 marca 1951 r. w sprawie ustanowienia państwowych nagród za osiągnięcia w dziedzinie nauki, postępu technicznego i sztuki oraz trybu ich przyznawania (), które również podzielono na trzy stopnie przyznawane w działach: literatury, plastyki, muzyki, teatru, kinematografii i architektury.
10 marca 1951 obie nagrody zostały zlikwidowane, a w ich miejsce ustanowiono Państwowe nagrody za osiągnięcia w dziedzinie nauki, postępu technicznego i sztuki, a oddzielną uchwałą z tego samego dnia określono skład i sposób działania Komitetu Państwowych NagródUchwała nr 194 Rady Ministrów z dnia 10 marca 1951 r. w sprawie powołania oraz zakresu działania Komitetu Państwowych Nagród za osiągnięcia w dziedzinie nauki, postępu technicznego i sztuki ().
Oddzielna uchwała z 15 kwietnia 1953 ustaliła wygląd odznaki i dyplomu, a uchwała z 4 kwietnia 1953 uzupełniła poprzednią uchwałę z 1951 o te ustaleniaUchwała nr 248 Rady Ministrów z dnia 4 kwietnia 1953 r. o uzupełnieniu uchwały z dnia 10 marca 1951 r. w sprawie ustanowienia państwowych nagród za osiągnięcia w dziedzinie nauki, postępu technicznego i sztuki oraz trybu ich przyznawania (). Wraz z samą nagrodą pieniężną wręczano dyplom nagrody i odznakę (noszoną na lewej piersi), którą podzielono na trzy stopnie: Złota Odznaka dla Odznaczonych Nagrodą Państwową I stopnia, Srebrna Odznaka dla Odznaczonych Nagrodą Państwową II stopnia, Brązowa Odznaka dla Odznaczonych Nagrodą Państwową III stopnia.
11 czerwca 1955 dokonano reformy nagród. Odtąd przyznawane były co dwa lata, a Komitet Nagród Państwowych podzielono na prezydium i dwa podkomitety: Podkomitet Nauki i Postępu Technicznego (podzielony na 8 sekcji: nauki społeczne; nauki biologiczne; nauki matematyczno-fizyczne; nauki techniczne; przemysł ciężki; przemysł lekki, transport, łączność i budownictwo; rolnictwo i leśnictwo) oraz Podkomitet Literatury i Sztuki (podzielony na 6 sekcji: literatura; plastyka; muzyka; teatr; film; architektura). W dziedzinie nauki i postępu technicznego przyznawano nagrody I, II i III stopnia, a w dziedzinie literatury i sztuki przyznawano nagrody I i II stopnia oraz wyróżnienie. Wysokość nagród ustalono na: 25 tys. zł dla I st., 20 tys. zł dla II st. oraz 10 tys. zł dla III st. oraz wyróżnieniaUchwała nr 431 Rady Ministrów z dnia 11 czerwca 1955 r. w sprawie powołania oraz zakresu działania Komitetu Nagród Państwowych za osiągnięcia w dziedzinie nauki, postępu technicznego, literatury i sztuki ()Uchwała nr 432 Rady Ministrów z dnia 11 czerwca 1955 r. w sprawie powołania Prezydium Komitetu Nagród Państwowych oraz Prezydium Podkomitetu Nauki i Postępu Technicznego i Podkomitetu Literatury i Sztuki.
Kolejna reforma zlikwidowała oba podkomitety, ustalając skład komitetu na prezydium i trzynaście sekcji (11 sekcji z dziedziny nauki i techniki oraz 2 sekcje z dziedziny kultury i sztuki), a kadencje członków komitetu ustalono na 4 lata. Ustalono nowy podział nagrody na dwa stopnie, przyznawane osobom indywidualnym lub zespołom. Odznaczeni otrzymywali odznakę, dyplom i premię pieniężnąUchwała nr 410 Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1963 r. w sprawie powołania oraz zakresu działania Komitetu Nagród Państwowych w dziedzinie nauki, techniki oraz kultury i sztuki ().
Szczegółowe wytyczne dotyczące zgłaszania wniosków o przyznanie nagród państwowych w 1964 ustalono 5 lutego tego rokuObwieszczenie Przewodniczącego Komitetu Nagród Państwowych z dnia 5 lutego 1964 r. w sprawie zgłaszania wniosków o przyznanie nagród państwowych w dziedzinie nauki, techniki oraz kultury i sztuki w 1964 r. ()
Uchwała została zmieniona 14 kwietnia 1965: zwiększono liczbę sekcji do 14 (12 sekcji z dziedziny nauki i techniki oraz 2 sekcje z dziedziny kultury i sztuki), a także doprecyzowano które instytucje i organizacje mogły wnioskować o nagrody za pośrednictwem organów nadrzędnych (PAN, CRZZ, NOT, naczelne i centralne organy administracji państwowej, prezydia rad narodowych szczebla wojewódzkiego)Uchwała nr 80 Rady Ministrów z dnia 14 kwietnia 1965 r. zmieniająca uchwałę w sprawie powołania oraz zakresu działania Komitetu Nagród Państwowych w dziedzinie nauki, techniki oraz kultury i sztuki ().
mały|Nagroda zespołowa II stopnia przyznana Władysławowi Zembatemu Szczegółowe wytyczne dotyczące zgłaszania wniosków o przyznanie nagród państwowych w 1966 ustalono 5 lutego 1965Wytyczne Prezydium Komitetu Nagród Państwowych z dnia 16 kwietnia 1965 r. w sprawie trybu zgłaszania wniosków o przyznanie nagród państwowych w dziedzinie nauki, techniki oraz kultury i sztuki w 1966 r. (). Podobne wytyczne na 1968 ustalono 17 kwietnia 1967Wytyczne Prezydium Komitetu Nagród Państwowych z dnia 17 kwietnia 1967 r. w sprawie trybu zgłaszania wniosków o przyznanie nagród państwowych w dziedzinie nauki, techniki oraz kultury i sztuki w 1968 r. ().
Reforma z 11 listopada 1975 uchwaliła m.in., że ustaleniem ilości sekcji specjalistycznych zajmowało się Prezydium Komitetu Nagród Państwowych, nagroda w każdym stopniu mogła być przyznana tylko raz, a nagroda zespołowa mogła być przyznana tylko zespołom nie przekraczającym 12 członkówUchwała nr 210 Rady Ministrów z dnia 11 listopada 1975 r. w sprawie powołania oraz zakresu działania Komitetu Nagród Państwowych ()
Uchwała z 25 czerwca 1979 dodała nową kategorię nagród specjalnych, przyznawanych za wybitne osiągnięcia związane z rozwojem gospodarki narodowej, które odznaczały się wykorzystaniem najnowszych zdobyczy nauki, techniki i metod organizacji oraz uzyskały wybitnie pozytywną ocenę społeczną. Laureatom również wręczano dyplom, odznakę i premię pieniężnąUchwała nr 92 Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 1979 r. zmieniająca uchwałę w sprawie powołania oraz zakresu działania Komitetu Nagród Państwowych ().
W 1982 nagrody nie zostały przyznane, a wnioski przeniesiono na rok 1984Uchwała nr 141 Rady Ministrów z dnia 5 lipca 1982 r. zmieniająca uchwałę w sprawie powołania oraz zakresu działania Komitetu Nagród Państwowych (). Niewielkie zmiany zostały wprowadzone uchwałą z 12 grudnia 1983, m.in. ustalono wynagrodzenie dla członków komitetu (200 zł) i przewodniczącego (250 zł), a także zwrot kosztów podróży na posiedzenie komitetuUchwała nr 179 Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1983 r. zmieniająca uchwałę w sprawie powołania oraz zakresu działania Komitetu Nagród Państwowych (M.P. z 1983 r. Nr 42, poz. 238).
Nowa ustawa w sprawie zakresu działania komitetu zniosła poprzednią uchwałę nr 210 z 1975, pozostawiając część artykułów w mocy i dokonując kilku niewielkich zmianUchwała nr 211 Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1985 r. w sprawie zakresu działania Komitetu Nagród Państwowych ().
Nagrody nie zostały przyznane w 1990, a wnioski przeniesiono na rok 1992Uchwała nr 18 Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie nagród państwowych w 1990 r. (}, lecz nowa uchwała z 12 marca 1992 całkowicie zniosła Komitet Nagród Państwowych (tym samym możliwość przyznawania nagród). Uchwała weszła w życie od 23 marca 1992Uchwała nr 21 Rady Ministrów z dnia 12 marca 1992 r. w sprawie zniesienia Komitetu Nagród Państwowych ().
Wygląd odznaki Odznaka według wzoru z 1953 roku wyobrażała gwiazdę ośmiopromienną o średnicy 23 mm. Każdy promień gwiazdy tworzył trójząbkowy kwiat o kształcie lilii, pokryty białą emalią. Lilie połączone były metalem w kształcie liścia koniczyny w kolorze złocistym, srebrzystym lub patynowany na brązowo (w zależności od stopnia). Ramiona i promienie gwiazdy wiązały koło, wznoszące się nad poziom promieni, w otoku którego na czerwonej emalii umieszczony był napis literami złoconymi „NAGRODA PAŃSTWOWA I”, „NAGRODA PAŃSTWOWA II” lub „NAGRODA PAŃSTWOWA III” (w zal. od st.). W środku na czerwonej emalii nałożony był orzeł biały. Na odwrotnej stronie odznaki w środku na czerwonej emalii umieszczony był złocony monogram „PRL”, a w otoku koła na czerwonej emalii napis literami złoconymi „NAUKA – SZTUKA – TECHNIKA”. Odznaka tłoczona była w metalu złoconym, srebrzonym lub brązowionym (w zal. od st.) i zawieszona na złoconej, srebrzonej lub brązowionej (w zal. od st.) przywieszce (klamrze) w kształcie wąskiego prostokąta z wytłoczonymi liśćmi laurowymi na jednej stronieZarządzenie nr 51 Prezesa Rady Ministrów z dnia 15 kwietnia 1953 r. w sprawie odznak i dyplomu dla nagrodzonych państwowymi nagrodami za osiągnięcia w dziedzinie nauki, postępu technicznego i sztuki ().
Odznaczeni Łącznie w latach 1950–1992 odznaczono indywidualnie 325 osób, w tym I st. – 101 osób, II st. – 157 osób, III st. – 67 osób.
Zobacz też Państwowa Nagroda Literacka
Przypisy
Linki zewnętrzne Ordery i odznaczenia polskie – Polska Rzeczpospolita Ludowa: Tablica nr 46 – zdjęcie Złotej i Srebrnej Odznaki Nagrody Państwowej (nr 16 i 17)
Kategoria:Odznaczenia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej