mały|Herb Katowic na fasadzie gmachu III Liceum Ogólnokształcącego im. A. Mickiewicza z datą „1866”, kiedy to wprowadzono zarząd miejski
Historia Katowic – zarys dziejów miasta Katowice począwszy od jego najdawniejszej historii po wydarzenia XXI wieku.
Przed uzyskaniem praw miejskich Pierwotnie do XII wieku rejon współczesnego Śródmieścia Katowic wchodził w skład kasztelanii bytomskiej, należącej wówczas do Małopolski. W 1178 bądź 1179 roku książę Kazimierz II Sprawiedliwy przekazał ziemię bytomską i pszczyńską swemu bratankowi Mieszkowi I Plątonogiemu, który sprawował władzę nad księstwem raciborskim. W ten sposób oba księstwa na trwałe zostały przyłączone do Śląska, a jedynym śladem ich historycznych związków z Małopolską była przynależność dekanatów bytomskiego i pszczyńskiego do diecezji krakowskiej aż do początków XIX wieku.
Pierwsi osadnicy na obszarze współczesnych Katowic pojawili się w połowie XIII wieku, rozpoczynając karczowanie porastających te tereny gęstych lasów. Najwcześniej lokowano osady na prawie niemieckim, w tym Dąb, który pierwszy raz był wzmiankowany w dokumencie Kazimierza Bytomskiego 19 marca 1299 roku jako Crasni Domb. Książę nadał wówczas tę wieś wraz z Chorzowem (Starym) na własność klasztorowi bożogrobców w Miechowie.
W akcie sprzedaży z 15 grudnia 1360 roku zawartym między księciem opawsko-raciborskim Mikołajem II a wojewodą sandomierskim Ottonem z Pilczy zostały wymienione kolejne osady: Bogucice, Jaźwce, Ligota, Rozdzień, Szopienice i Załęże, które tworzyły wraz z Mysłowicami dobra mysłowickie. Na podstawie tego dokumentu na terenie wymienionych osad zostały ustanowione dobra rycerskie.
Fragment dokumentu darowizny:
mały|Walenty Roździeński na drzeworycie z poematu Officina ferraria
W średniowieczu na słabych w rejonie Katowic glebach uprawiano żyto, jęczmień, owies, tatarkę, groch, proso i chmiel, a dodatkowym źródłem utrzymania była hodowla ryb w stawach. Lesiste i bagniste tereny pokryte gęstą siecią rzek obfitowały w płytko zalegające rudy żelaza, a bliskość ośrodków miejskich (Bytom i Gliwice) sprzyjała rozwojowi zakładów hutniczych. Według hipotezy Ludwika Musioła prawdopodobnie już w 1360 roku istniała Kuźnica Bogucka, natomiast pierwsza wzmianka o jej działalności pojawiła się w 1397 roku w orzeczeniu wyroku sądowego w sprawie sporu o kolaturę kościoła w Mysłowicach. Kuźnica ta była jednym z najstarszych tego typu zakładów w Polsce.
mały|lewo|Akt wizytacji parafii bogucickiej z 1598 roku, w którym po raz pierwszy pojawiła się wzmianka o Katowicach
Poza kuźnicą bogucką warsztaty tego typu funkcjonowały także w Załężu, Roździeniu i Szopienicach. Zgodę na założenie kuźnicy w Roździeniu wydał Stanisław Salomon 25 lutego 1546 roku kuźnikowi Sychowi z Kuźnicy Boguckiej, a około 1595 roku przejął ją Walenty Roździeński. Popadł on w zatarg z właścicielką dóbr mysłowickich, Katarzyną Salomonową i po wyroku skazującym został w 1596 roku zmuszony do opuszczenia warsztatu. Kuźnica roździeńska czynna była do lat 30. XIX wieku, a później w tym miejscu stanęła huta żelaza „Dietrich” zamknięta około 1870 roku. Kuźnica załęska wzmiankowana była po raz pierwszy w dokumentach w 1640 roku, jednak prawdopodobnie musiała ona funkcjonować już wcześniej, gdyż w akcie sprzedaży Załęża z 1524 roku jako dotychczasowy właściciel figuruje mistrz kuźniczy Jan. Zakład ten czynny był do XVIII wieku.
Pod koniec średniowiecza powstały także miejscowości w południowej części współczesnych Katowic – Podlesie, Piotrowice i Zarzecze, które początkowo tworzyły osadę o nazwie Uniczowy. Była ona wzmiankowana w protokolarzu pszczyńskim w 1467 roku. W XV wieku niektóre z osad w granicach współczesnych Katowic określano jako puste wsie, w tym m.in. Kuźnicę Bogucką, Ligotę i prawdopodobnie także Załęże. Niektórzy historycy upatrują przyczynę tego faktu w najazdach husyckich. Wsie zaczęto na nowo zaludniać w XVI wieku, a w samej Kuźnicy Boguckiej wznowienie produkcji nastąpiło w 1486 roku.
W 1517 roku właścicielem ziemi pszczyńskiej, na której leżała Kuźnica Bogucka, stał się patrycjusz krakowski Aleksy Thurzon. 22 lutego 1536 roku Jan Thurzon sprzedał patrycjuszowi krakowskiemu Stanisławowi Salomonowi dobra mysłowickie, w których skład wchodziły miasto Mysłowice oraz wsie Roździeń, Bogucice wraz z kuźnicą, Załęże, Brzezinka, Dziećkowice oraz trzy puste wsie – Jaźwce, Koziniec i Szopienice. W ten sposób ziemia mysłowicka wyodrębniła się na stałe z wolnego państwa pszczyńskiego.
mały|Umowa sprzedaży Katowic zawarta 18 września 1796 roku między Josefem Mikushem a Bernhardem Mleczko; odpis z 1797 roku
Na obszarze Kuźnicy Boguckiej w połowie XVI wieku zaczęło się rozwijać osadnictwo rolnicze o charakterze zagrodowym. Na dwóch pustych łanach kuźnik Andrzej Bogucki około 1580 roku osadził kilku zagrodników, zakładając wieś o nazwie Katowice. Znane są nazwiska jej najdawniejszych mieszkańców: zagrodnicy Krawiec, Martinek, Gajda i Aleksander oraz właściciele pól przylegających do folwarku Botok i Poliwka. Nazwa osady po raz pierwszy pojawiła się w protokole wizytacji bogucickiej parafii sporządzonym przez ks. Krzysztofa Kazimierskiego w 1598 roku, będącym także pierwszym świadectwem kultu obrazu Matki Bożej Boguckiej. Zanotowano w nim wsie do parafii należące:
Katowice jako wieś w swojej historii miały ponad dwudziestu właścicieli. Pierwszymi z nich byli kuźnicy boguccy, którzy w 1598 roku zastawili Kuźnicę Bogucką wraz z Katowicami i Brynowem Adamowi Behmerowi. Od braci Boguckich Katowice zakupiła Katarzyna Salomonowa, a po niej kolejno: Jadwiga Gosławska, Jan Kamiński, Rudolf Kamiński, Maksymilian Orlik z Łazisk, hrabia Maksymilian Edebus, Wilhelm Gottlieb Sobek i Karol Bernard Sobek. We wrześniu 1698 roku Katowice stały się własnością Jerzego Holly z Ponięcic. W XVIII wieku Katowice kolejno należały do: hrabiego Baltazara Erdmanna Promnitza, Jana Krzysztofa Mieroszewskiego, Józefy von Schwellengrebel i jej syna Jana, Gottlieba Friedricha von Näfe, Josefa Mikuscha, Bernarda Mleczki (Mletzko) i przedsiębiorcy hutniczego Johanna Ferdinanda Koulhaasa. W XIX wieku Katowice należały do córek Koulhaasa, a potem do rodziny Weddingów. Scalenia Katowic z kluczem mysłowickim dokonał w 1839 roku Franz von Winckler.
mały|lewo|Bogucicki kościół przedstawiony na rycinie z XVIII wieku
Od końca XIV wieku współczesne Katowice podzielone były na trzy rzymskokatolickie parafie: mikołowską, mysłowicką i bogucicką, a do tej ostatniej należały: Bogucice, Załęże, Katowice, Brynów i Dąbrówka Mała. Parafia w Bogucicach poświadczona została już w 1403 (bądź 1414) roku. Przy bogucickiej parafii powstała pierwsza szkoła elementarna na terenie współczesnych Katowic, założona prawdopodobnie jeszcze w średniowieczu. Istnienie szkoły odnotowano pod koniec XVI wieku, a najwcześniejsza wzmianka o miejscowych nauczycielach pochodzi z 1661 roku. W następnym stuleciu szkoła ta prawdopodobnie nie funkcjonowała, a jej ponowne otwarcie nastąpiło w 1804 roku. W ówczesnych Katowicach natomiast pierwszą szkołę otwarto w 1827 roku i mieściła się ona w chałupie przy obecnej ulicy Pocztowej. W 1855 roku oddano do użytku osobny budynek szkolny.
mały|Najdawniejszy plan sytuacyjny obszarów dzisiejszych Katowic z 1686 roku (mapa w orientacji wschodniej)
Najdawniejszy plan Katowic pochodzi z końca XVII wieku. 26 stycznia 1686 roku Jan Mieroszewski z Mysłowic i Rudolf Józef Kamieński zw Świętochłowic zawarli ugodę, w którym wymienili między sobą enklawy gruntowe i określili, jaką część przychodów z kuźnicy boguckiej otrzymywać miał dwór na Mysłowicach. Załączono do niej odręczny plan obszaru spornego obejmującego obszar dzisiejszych Katowic.
W 1742 roku na mocy pokoju w Berlinie kończącego pierwszą wojnę śląską tereny Katowic włączono do Królestwa Prus. Jeszcze w tym samym roku na Górnym Śląsku utworzono powiaty, z czego na obszarze współczesnych Katowic granica powiatów bytomskiego i pszczyńskiego pokrywała się z dotychczasową granicą dwóch państw stanowych. W latach 1816–1818 prowincje przekształcono w rejencje. Górny Śląsk wszedł w skład rejencji opolskiej podzielonej na 16 powiatów. Dokonano wówczas także zmian granic niektórych powiatów, w konsekwencji czego do powiatu bytomskiego przyłączono Katowice, Bogucice, Szopienice i Załęże. Uzyskanie pełniejszej niezależności przez Katowice nastąpiło prawdopodobnie na początku XIX wieku, kiedy to zostały one wyodrębnione z gminy Bogucice, o czym zaświadcza odcisk pieczęci na spisie inwentarza bogucickiej parafii z 26 marca 1816 roku, przedstawiający z kowadłem. W skład katowickiej gminy wchodziły także: Brynów, Katowicka Hałda i Muchowiec, a pierwszym sołtysem był Tomasz Warzecha.
mały|lewo|Katowice w latach 30. XIX wieku na litografii Ernesta Knippla
Przed XIX wiekiem Katowice i okoliczne wsie zamieszkiwała wyłącznie ludność polska, o czym świadczą przytaczane w dokumentach polskie nazwiska chłopów i kuźników, a bardziej masowy napływ ludności niemieckojęzycznej rozpoczął się w pierwszej połowie XIX wieku wraz z industrializacją Górnego Śląska. Wśród ludności chłopskiej przeważali tutaj zagrodnicy i chałupnicy, a nie było bogatej warstwy chłopskiej – kmieci. Katowice zaludniały się powoli, a zasiedlali je głównie przybysze z bliskich okolic. W 1802 roku mieszkało tutaj około 700 osób. Po 1815 roku w rejonie Katowic rozpoczął się proces uwłaszczenia chłopów. W 1827 roku przeprowadzono regulację 32 zagrodnikom z Katowic oraz regulację gospodarstw kmiecych. W latach 1821–1833 regulacji gospodarstw kmiecych dokonano w Dębie, a pomiędzy 1851 a 1854 rokiem uwłaszczono około 200 gospodarstw w Załężu, Dębie i Wełnowcu. Zniesienie stosunków feudalnych w rejonie Katowic nie przyczyniło się do dalszego rozwoju rolnictwa, gdyż w tym okresie dokonywała się stopniowa degradacja gospodarki wiejskiej związana z szybkim uprzemysłowieniem regionu.
mały|Huta „Hohenlohe” na litografii Ernesta Knippla z połowy XIX wieku
Po włączeniu Górnego Śląska do Królestwa Prus wzrosło zainteresowanie jego surowcami naturalnymi. Około 1740 roku w Murckach rozpoczęto wydobycie węgla kamiennego, a regularna eksploatacja trwała od 1769 roku. Wówczas to założono jedną z najstarszych kopalń na terenie Górnego Śląska i pierwszą w samych Katowicach – „Emanuelssegen” (niem. Błogosławieństwo Emanuela). Nowoczesny przemysł do Katowic wprowadził Johann Ferdinand Koulhaas, który postanowił zrealizować plany wytopu żelaza za pomocą węgla kamiennego, zakładając w tym celu w 1801 roku kopalnię „Beate”. Zmodernizował on kuźnicę bogucką, budując w niej kilka fryszerek, a jej unowocześnienie dokończył następny właściciel Katowic, Gustaw von Wedding, który przekształcił ją w hutę „Katowicką” (niem. Kattowitzerhütte). Była ona czynna w latach 1833–1871. W 1805 tym książę Hohenlohe w Wełnowcu postawił dwa wielkie piece, dając początek hucie żelaza. W Bogucicach w okolicach 1818 roku powstały huty cynku „Franz” i „Fanny”, a w 1823 roku oraz kopalnia „Ferdinand” (późniejsze „Katowice”). W 1823 roku w Dębie szkocki inżynier John Baildon rozpoczął budowę pudlingarni, będącej początkiem huty „Baildon”, a w 1840 roku Karol Godula założył w Załężu kopalnię „Cleophas” (późniejszy „Kleofas”). W obecnych wschodnich dzielnicach Katowic towarzystwo Georg von Giesches Erben ulokowało huty i zakłady przetwórcze cynku, w tym hutę „Wilhelmina” otwartą w 1834 roku.
mały|lewo|Franz von Winckler, posiadacz ziemski, który przyczynił się do przeobrażenia Katowic w miasto