mały|Siedziba PUBP w Bielsku Podlaskim w latach 1944–1956 Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Bielsku Podlaskim (PUBP w Bielsku Podlaskim) – jednostka terenowa Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, funkcjonująca na obszarze powiatu bielskiego w latach 1944–1956. PUBP w Bielsku Podlaskim funkcjonował w sposób typowy dla obszarów wiejskich. Do roku 1947 nie kontrolował sprawnie całego powiatu. Do roku 1948 nie potrafił wprowadzić kolektywizacji. Od roku 1948 najważniejszymi zadaniami bielskiego urzędu BP stały się kolektywizacja oraz obowiązkowe dostawy rolne. Bielski PUBP był przedmiotem stałej krytyki ze strony szefów z białostockiego WUBP za nieudolność i nieskuteczność.
PUBP w Bielsku Podlaskim stale borykał się z niedoborami w obsadzie personalnej. Wysoki procent w obsadzie personalnej stanowili Białorusini, ale kadrę dowódczą zawsze stanowili Polacy. W czerwcu 1945 roku rozpoczęto masową akcję likwidacji „bandytyzmu”. Jednak urząd nie był zdolny realizować swego zadania bez pomocy jednostek NKWD oraz LWP. W październiku 1945 roku zabrakło tego wsparcia i skuteczność PUBP uległa osłabieniu. Dopiero dzięki amnestii w 1947 roku podziemie zbrojne zostało znacząco osłabione. Niemniej walka z niewielkimi oddziałami partyzanckimi trwała do 1956 roku.
Bielski PUBP wyróżniał się na tle innych placówek UB na terenie województwa białostockiego tym, że często stosował niedozwolone metody podczas przesłuchań, a ofiary pod wpływem tortur często składały obciążające siebie zeznania.
Charakterystyka powiatu Powiat bielski do roku 1952 był największym pod względem terytorialnym powiatem w Polsce i miał typowo wiejski charakter. Tereny te były różnicowane pod względem narodowościowym, kulturowym i religijnym. 1 lipca 1952 roku w południowej części powiatu powołano powiat siemiatycki, 1 stycznia 1954 oddzielono powiat hajnowski i w rezultacie powiat zmniejszył się o ponad 2/3.
Aparat władzy reżimu komunistycznego został zainstalowany w sierpniu 1944 roku. W powiecie bielskim działały najsilniejsze, zbrojne, konspiracyjne organizacje antykomunistyczne w województwie i zarazem jedne z najsilniejszych w Polsce. W zachodniej części powiatu podziemie zbrojne było niemal tak samo silne, jak w sąsiednim powiecie wysokomazowieckim. Powiat był silnie zalesiony, a sieć drogowa słabo rozwinięta, powodowało to, że dotarcie do miejscowości położonej na peryferiach powiatu wymagało całodziennej wyprawy. Sprzyjało to rozwojowi partyzantki.
Ludność polska na ogół popierała partyzantkę niepodległościową. We wschodniej części powiatu zamieszkałej przeważnie przez mniejszość białoruską poparcie dla zbrojnego podziemia praktycznie nie istniało. Białorusini początkowo udzielali władzy ludowej niewielkiego wsparcia, później zaczęli wspierać bardziej zdecydowanie, co wynikało m.in. z represji ze strony podziemia niepodległościowego.
Obsada PUBP PUBP w Bielsku Podlaskim przez cały okres swego istnienia borykał się z niedoborami w obsadzie personalnej. Obsada liczyła najwyżej siedemdziesiąt osób i w efekcie nigdy nie była zdolna, by samodzielnie kontrolować cały powiat.
Wiosną 1945 nasiliła się działalność partyzantki, z którą nieliczna obsada PUBP sobie nie radziła, wskutek czego operacje przeprowadzał batalion NKWD, co miało negatywny wpływ na obraz nowej władzy w oczach społeczeństwa. By uzupełnić braki kadrowe, w lipcu 1945 roku gminne komórki PPR oddelegowały swoich członków do pracy w UB i MO. W końcu września 1945 roku bielski UB liczył 64 pracowników. Jednak 22 października siedmiu wartowników przeniesiono do Wysokiego Mazowieckiego, a w ich miejsce skierowano ośmiu wartowników z Białegostoku. Częste były zmiany na stanowiskach kierowniczych, dotyczyło to zarówno szefów, jak i zastępców szefów.
11 października 1947 roku, po uspokojeniu sytuacji w terenie, utworzono terenowe placówki UB w Siemiatyczach, Brańsku, Czeremsze i Hajnówce. W kolejnych latach w PUBP pracowało około pięćdziesięciu funkcjonariuszy, lecz ze względu na rozległość powiatu taka obsada nie wystarczała dla utrzymania spokoju.
Przez cały okres istnienia PUBP wśród funkcjonariuszy przeważali Białorusini, ale wśród kadry dowódczej dominowali Polacy i na ogół pochodzili z innych powiatów województwa.
Motywy wyboru pracy w UB były polityczne, ekonomiczne, emocjonalne, rodzinne i towarzyskie. Wśród tych, którzy byli motywowani przesłankami ideologicznymi znaczną grupę stanowili ci, którzy zetknęli się z ideologią komunistyczną wcześniej. Były to osoby, których dzieciństwo upłynęło w Rosji na „bieżeństwie”, albo ci, którzy podczas okupacji sowieckiej lat 1939–1941 współuczestniczyli w organizowaniu sowieckiej administracji. Wiele osób w podaniach o pracę decyzję swą tłumaczyło prześladowaniem przez „bandy” („przyszła banda AK i obrabowała wieś”), a pracę w UB traktowali jako okazję do odwetu na zbrojnym podziemiu za doznane krzywdy. Niemal każdy miał świadomość, że praca w PUBP oznacza korzyści materialne.
Działalność PUBP mały|Siedziba PUBP znalazła się w dawnym klasztorze karmelitów PUBP w Bielsku Podlaskim funkcjonował w sposób typowy dla obszarów wiejskich. Do roku 1947 „nie był w stanie sprawnie kierować przez dłuższy czas akcjami obejmującymi cały powiat”. Do roku 1948 nie potrafił wprowadzić kolektywizacji. Od roku 1948 najważniejszymi zadaniami UB stały się kolektywizacja oraz obowiązkowe dostawy rolne. Bielski PUBP nie odnosił spektakularnych sukcesów, był przedmiotem stałej krytyki ze strony szefów za nieudolność i nieskuteczność.
Walka z podziemiem zbrojnym Latem 1944 roku najsilniejszą organizacją na terenie powiatu była Armia Krajowa. Część tych oddziałów została zdekonspirowana przez Armię Czerwoną. W listopadzie 1944 roku NKWD przeprowadziło akcję przeciwko podziemiu. Danilecki oraz Zwolski szacują, że w wyniku tej akcji aresztowano na terenie powiatu około dwustu osób. NKWD zadało podziemiu niepodległościowemu wielki cios, ale nie zlikwidowało całkowicie jego struktur.
Walka z podziemiem należała do najważniejszych zadań UB. Funkcjonariusze mieli rozpracowywać struktury podziemia. Sowieci przekazali dla PUBP dwóch rezydentów i około trzydziestu informatorów, ponadto próbowano werbować miejscową ludność i członków podziemia. Działania te były jednak nieskuteczne. Funkcjonariusze bielskiego PUBP nie mieli doświadczenia w tej pracy, a nauka szła im wolno. Do końca stycznia 1945 roku wciąż opierali się na agenturze sowieckiej, nie zweryfikowali też danych przekazanych przez Smiersz. Dodatkowym utrudnieniem był rozkaz szefa WUBP, aby wszystkich aresztowanych członków podziemia natychmiast przekazywać do Białegostoku. Niemal do końca 1945 roku dochodziło do nieporozumień wynikających stąd, że żołnierze podziemia nosili te same mundury, co członkowie grup operacyjnych.
12 stycznia 1945 ruszyła ofensywa Armii Czerwonej i frontowe wojska radzieckie opuściły powiat. W wyniku tego akcje likwidacyjne prowadzone przez podziemie się nasiliły. 20 lutego rozbito posterunek MO w Boćkach. Do marca 1945 roku gminy Drohiczyn, Siemiatycze, Ciechanowiec, Grodzisk i Boćki zostały opanowane przez zbrojne podziemie. PUBP pierwszą swoją akcję operacyjną przeciwko zbrojnemu podziemiu przeprowadziło w marcu 1945 roku. Akcja była wspierana przez wojsko. Kolejne akcje przeprowadzono w kwietniu. Brali w nich udział członkowie różnych formacji, nie miały jednolitego dowództwa i były przeprowadzane chaotycznie. 11 kwietnia jedna z tych akcji została rozbita przez oddział Teodora Śmiałowskiego. W marcu-maju 1945 roku pozyskano kilkunastu agentów i dziesięciu informatorów. Maj 1945 roku był miesiącem najwyższej aktywności zbrojnego podziemia. UB, wojsko oraz NKWD nie wyruszały w teren w sile poniżej kompanii, a jeżeli to robiły, to na ogół nie wracały w pełnym składzie. 10 lub 11 maja oddział Śmiałowskiego rozbroił siemiatycki garnizon KBW.
Na skutek wielkiej aktywności partyzantki w województwie białostockim wzmocniono stacjonujące tu siły NKWD. 17 maja oddział NZW we wsi Bodaki został otoczony i rozbity przez NKWD. 28 maja otoczony został oddział por. Zygmunta Błażejewicza, który jednak zdołał przebić się z okrążenia. UB przedstawiło tę potyczkę jako rozbicie „bandy Łupaszki”.
W sierpniu ogłoszono amnestię, jednak w całym powiecie bielskim do 10 października skorzystało z niej zaledwie siedem osób. 18 października ujawniło się pięć dalszych osób. Tym samym w powiecie bielskim amnestia nie miała wpływu na zmianę sytuacji. Duże znaczenie dla funkcjonowania podziemia miał konflikt pomiędzy WiN a NZW, który zaistniał jesienią 1945 roku. Dochodziło do starć zbrojnych pomiędzy tymi formacjami, były nawet ofiary śmiertelne.
W czerwcu 1945 roku rozpoczęto masową akcję likwidacji „bandytyzmu”. Jednak urząd nie był zdolny realizować tego zadania bez pomocy jednostek NKWD oraz Ludowego Wojska Polskiego. We wrześniu większa część oddziałów LWP została przesłana do powiatu łomżyńskiego i wysokomazowieckiego, gdyż sądzono, że sytuacja w powiecie bielskim została opanowana. W październiku 1945 roku zabrakło wsparcia również ze strony NKWD i w efekcie skuteczność PUBP uległa znacznemu osłabieniu. Możliwości PUBP były także paraliżowane przez brak środków transportu i paliw. Nie mając zaplecza ze strony NKWD PUBP nie radziło sobie z kontrolowaniem własnej agentury, której siatka zaczęła się kurczyć. W rezultacie stracono rozeznanie w aktualnych strukturach podziemia, a rzeczywistym gospodarzem terenu stało się podziemie niepodległościowe. W 1945 roku przynajmniej 33 razy rozbrojono posterunki MO. Niektóre z nich przez kilka miesięcy były nieczynne. Spośród 17 posterunków MO w powiecie, tylko posterunki w Bielsku Podlaskim oraz Orli nie zostały rozbrojone. Wszystkie posterunki obsadzono dopiero w marcu 1946 roku. Niektóre posterunki zawarły układ z podziemiem i nie donosiły UB o jego ruchach, podczas gdy partyzanci nie atakowali tych posterunków.
W lutym 1946 roku przeprowadzono szeroko zakrojoną akcję przeciw podziemiu, wspartą przez KBW. Na teren powiatu przybyło około 4 tys. żołnierzy. W wyniku tej akcji rozbito siatkę cywilną podziemia i zastraszono społeczeństwo, nie natknięto się jednak na żaden oddział zbrojny. Wynikało to stąd, że akcję przeprowadzono w oparciu o przestarzałe materiały bielskiego PUBP. Tymczasem walką z podziemiem zbrojnym interesował się nie tylko WUBP z Białegostoku, ale także MBP. Szef PUBP był wzywany na narady do Warszawy przez dyrektora III Departamentu MBP. We wrześniu 1946 roku Wydział III WUBP w Białymstoku opracował plan likwidacji oddziału „Burego”. W powiecie białostockim, bielskim oraz wysokomazowieckim rozstawiono 14 oddziałów, każdy liczący po 50 żołnierzy. Akcję prowadzono od 26 września do 5 października, w jej wyniku oddział „Burego” został rozbity w kilku potyczkach poza powiatem bielskim.
Przez ponad dwa lata PUBP nie był w stanie przejąć inicjatywy w terenie. Dopiero dzięki amnestii w 1947 roku podziemie zbrojne zostało znacząco osłabione. Większość partyzantów ujawniła się i zaprzestała swej działalności. Pomimo tego walka z niewielkimi oddziałami partyzanckimi trwała jeszcze do roku 1956.
Rozpracowanie środowisk wiejskich