thumb|Tradycyjne przygotowywanie kawy w czasach osmańskich
Kawa po turecku () – orientalna metoda parzenia kawy: palone, a następnie bardzo drobno zmielone ziarna kawowca są zagotowywane w tygielku, zazwyczaj z cukrem, i serwowane w czarce (małej filiżance). Współcześnie ten sposób stosowany jest nie tylko na Bliskim Wschodzie, w Afryce Północnej i na Bałkanach, ale i na Kaukazie, indonezyjskiej wyspie Bali i we wschodniej Europie.
Historia Taka metoda przyrządzania napoju znana była już wcześniej i szerzej w krajach arabskich, jednak pod tą spopularyzowaną nazwą w XVI wieku zaistniała i nadal funkcjonuje w świadomości EuropejczykówKuchnia arabska (pod red. Radosława Roczona). Wrocław: Wydawnictwo Kirke, 2002, s. 21, .. Najwcześniejsze świadectwa o przygotowywaniu kawy w ten sposób pochodzą z XV-wiecznego Jemenu. W końcu XV i na początku XVI stulecia rozprzestrzenił się on do Kairu i Mekki. W roku 1640 turecki kronikarz İbrahim Pecevi odnotował, iż wcześniej na ziemiach osmańskich nie było jeszcze kawiarni i dopiero ok. 1554 r. dwaj przybyli do Konstantynopola syryjscy Arabowie Hâkem (Hakam) z Aleppo i Şems (Szams) z Damaszku, otworzyli kawiarnie w dzielnicy Tahtakale. Mimo oporu muzułmańskich duchownych, którzy przeciw nowemu upodobaniu znaleźli odpowiedni zapis Koranu, w krótkim czasie picie kawy niesłychanie upowszechniło się w osmańskim imperium. Dopiero w połowie XIX stulecia napój ten zaczęła wypierać herbata (çay), pełniąc podobnie ważną rolę w życiu towarzyskim TurkówAgata Wielgołaska, Witold Korsak: Turcja. Między Azją a Europą. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Pascal, 2020, s. 10-11, seria: Inspirator podróżniczy, ..
Obecnie popularność tradycyjnego sposobu parzenia kawy zmalała na skutek rosnącej popularności innych gorących napojów, takich jak herbata po turecku , kawa ekspresowa i serwowana w inny popularny dziś sposób (np. mrożona, z mlekiem lub śmietanką – „po wiedeńsku”).
W 2013 roku tradycja parzenia i picia kawy w Turcji została wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCOTurkish Coffee Culture and Tradition na Liście reprezentatywnej niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO [dostęp 2026-08-10]..
Przyrządzanie Do przygotowania kawy po turecku nadaje się każdy jej rodzaj pod warunkiem, że jest świeżo prażona i świeżo zmielona na miał.
Przyrządzana jest w rodzaju imbryka – niedużym, najczęściej miedzianym tygielku o przewężonej szyjce (dżezwie), wyposażonym w długą rączkę. Kształt szyjki pozwala na wytworzenie się pianki bez doprowadzania napoju do wrzenia.
Przygotowując kawę w dżezwie, naczynie napełnia się zimną wodą, sypie drobno zmieloną kawę i dodaje cukier. Dżezwę stawia na małym ogniu lub najlepiej zagłębia w pojemniku typu łaźni piaskowej. Płyn powinien 2–3 krotnie podnieść się w ten sposób do brzegu naczynia, a z boku, spod utworzonej grubej warstwy piany powinna ujść za każdym razem niewielka ilość pary. Po pierwszych 2–3 minutach płyn powinien zacząć się pienić – wtedy dżezwę zdejmuje się z ognia odczekując, aż piana opadnie. Następnie tygielek ponownie stawiany jest na małym ogniu, a płyn zaczyna pienić się szybciej. Wówczas naczynko powtórnie należy odstawić i odczekać, by piana opadła. Po trzecim podgrzaniu na powierzchni płynu powinna zostać cienka warstwa piany. Kawę z dżezwy bez odcedzania nalewa się do malutkich filiżanek Najbardziej ceniona jest z dużą ilością pianki.
Tradycyjna kawa po turecku jest czarna (nierozcieńczana mlekiem), bardzo mocna i słodka, podawana wraz ze szklanką wody. Pije się ją przede wszystkim w kawiarniach (kahvehane). Co istotne przy zamawianiu, wyróżnia się jej następujące warianty: bez cukru (şekersiz, sade kahve – czysta), z niewielką jego ilością (az), cukrzoną średnio (orta), normalnie (şekerli) lub bardzo (çok şekerli kahve). Poza tym w lokalach można zamawiać też mrożoną (buzlu), podawaną z mlekiem (sütlü kahve) bądź śmietanką (kremalı kahve), a nawet zwyczajnie zalewaną (hazır kahve). W odróżnieniu od herbaty podawanej zwykle do śniadania, kawę pije się w porze południa i na koniec głównego posiłkuTurcja (pod red. Suzanne Swan). Warszawa: Hachette Livre/Wiedza i Życie, 2006, s. 341, seria: Przewodniki Wiedzy i Życia, ..
Wróżenie z fusów Pozostałe po wypiciu kawy po turecku fusy bywają wykorzystywane do wróżenia, nazywanego tasseomancją. Aby przeprowadzić rytuał, filiżankę, w której po wypiciu pozostały na dnie fusy, należy przykryć spodeczkiem, odwrócić do góry dnem, a następnie zakręcić filiżanką trzy razy zgodnie z ruchem wskazówek zegara i trochę odczekać, by fusy się ostały. Fusy formują się w różne kształty, które interpretowane są symbolicznie jako zapowiedź przyszłości. Przykładowo kształt ryby zwiastuje bogactwo, fasolki – kłopoty finansowe, kota – nadchodzącą kłótnię, gwiazdy – podróż, klucza – przeprowadzki. Praktyka ta rozpowszechniła się w Europie pod koniec XVII wieku.
Zobacz też
rachatłukum tasseomancja
Uwagi
Przypisy
Linki zewnętrzne
Kawa po turecku w wierszach Adama Mickiewicza, Antoniego Langego (1898), Jana Andrzeja Morsztyna (1670)
Anna Malecka: How Turks and Persians Drank Coffee: A Little-known Document of Social History by Father J.T. Krusiński. „Turkish Historical Review” vol. 6, No. 2 (2015), s. 175–193 ; doi:10.1163/18775462-00602006
Kategoria:Kuchnia turecka Kategoria:Napoje kawowe Kategoria:Obiekty z listy niematerialnego dziedzictwa UNESCO