Wpływ radonu na zdrowie człowieka – radon jest bezbarwnym, bezzapachowym i pozbawionym smaku radioaktywnym gazem szlachetnym występującym naturalnie w środowisku jako produkt rozpadu radu. Ma największą masę atomową spośród pierwiastków, które w normalnych warunkach występują w gazowym stanie skupienia. Okres połowicznego rozpadu najbardziej stabilnego izotopu 222Rn wynosi 3,8 dnia. Ze względu na silną radioaktywność radon nie jest obiektem badań chemicznych równie często jak inne mniej szkodliwe substancje. Obecnie opisanych jest kilka związków chemicznych radonu. Radon ze względu na jego właściwości radioaktywne jest uznawany za substancję szkodliwą dla zdrowia.
Radon powstaje w ramach występującej w środowisku w sposób naturalny reakcji łańcuchowej rozpadu uranu. Uran jest obecny w środowisku od czasów formowania się planety, a okres połowicznego rozpadu jego najczęściej występującego w środowisku izotopu wynosi 4,5 miliarda lat. Zawartość w środowisku uranu, radu oraz radonu będzie się utrzymywać na analogicznym poziomie przez najbliższe miliony lat.
Radon odpowiada za większość naturalnej ekspozycji na promieniowanie jonizujące o średniej przenikliwości. Po diagnostyce oraz procedurach medycznych radon jest często największym pojedynczym źródłem pochłoniętej dawki promieniowania. Występowanie, a więc i promieniowanie radonu cechuje się bardzo dużym zróżnicowaniem w zależności od miejsca występowania. Wydzielany naturalnie radon może się kumulować w budynkach, zwłaszcza w zamkniętych i źle wentylowanych pomieszczeniach jak poddasza i piwnice. Może być także znaleziony w niektórych źródłach i cieplicach.
Według raportu EPA’s Assessment of Risks from Radon in Homes („Oszacowanie zagrożenia spowodowanego przez radon w domach wykonane przez EPA”) z 2003 roku, sporządzonego przez Environmental Protection Agency w USA, dane środowiskowe potwierdzają występowanie jasnego związku pomiędzy rakiem płuc a dużymi koncentracjami radonu. Raport stwierdza, że radon jest drugą przyczyną raka płuc po paleniu tytoniu; z 21 000 spowodowanych przez radon przypadkami zgonów na raka płuc rocznie w USA. W regionach, gdzie radon jest obecny w dużych stężeniach, jest on uważany za ważną substancję zanieczyszczającą wnętrza budynków.
Występowanie Jednostki thumb|300px|210Pb powstaje w wyniku rozpadu izotopów radonu 222Rn. Na wykresie przedstawiono ilości miesięcznego osadzania się 210Pb w Japonii, obrazujące zróżnicowanie tego procesu w zależności od pory roku
Koncentracja radonu w atmosferze jest zwykle mierzona w bekerelach na metr sześcienny (Bq/m³). Typowa koncentracja radonu wewnątrz budynków wynosi 100 Bq/m³ oraz 10–20 Bq/m³ na przestrzeniach otwartych. W USA stężenia radonu często są mierzone w pikokiurach na litr (pCi/l), będących w proporcji do berkeli 1 pCi/l = 37 Bq/m³.
Przemysł kopalniany tradycyjnie mierzy ekspozycję przy użyciu working level (WL) index, a skumulowaną ekspozycję przy użyciu working level months (WLM). Jeden WL równa się dowolnej kombinacji krótkotrwałych pochodnych 222Rn (218Po, 214Pb, 214Bi oraz 214Po) w litrze powietrza, które emituje 1,3 MeV energii alfa; jeden WL jest ekwiwalentem 2,08 J/m³. Jednostką kumulatywnej ekspozycji zgodną z układem SI jest J·h/m³. Jeden WLM odpowiada 3,6 J·h/m³. Ekspozycja na 1 WL przez jeden miesiąc pracowniczy (170 godzin) wynosi 1 WLM skumulowanej ekspozycji.
Skumulowana ekspozycja na 1 WLM odpowiada średnio życiu przez rok w atmosferze o stężeniu radonu 230 Bq/m³.
Występowanie naturalne w środowisku Stężenia radonu występujące w środowisku naturalnym są zbyt małe, aby mogły być wykryte metodami chemicznymi (dla przykładu stężenie 1000 Bq/m³, które należy uznać za relatywnie wysokie, odpowiada 0,17 pikogramom na metr sześcienny). Przeciętna wielkość stężenia radonu w atmosferze wynosi około 6×10−20 atomów radonu na cząsteczkę powietrza lub około 150 atomów w każdym mililitrze powietrza. Cała aktywność radonu w atmosferze ziemskiej w jednostce czasu jest wywołana przez dziesiątki gramów radonu w wyniku niestabilności substancji szeregu promieniotwórczego biorących udział w procesie rozpadu.
thumb|200px|Stężenia radonu zaobserwowane w pobliżu kopalni uranu
Stężenia radonu mogą być bardzo różne w zależności miejsca występowania. W powietrzu na przestrzeniach otwartych wahają się one od 1 to 100 Bq/m³, a nad oceanami osiągają one nawet mniejsze wartości ~ 0,1 Bq/m³. W jaskiniach, napowietrzonych kopalniach oraz mieszkaniach o złej wentylacji stężenie radonu może wynosić nawet 20–2000 Bq/m³.
W kontekście kopalni, stężenia radonu mogą być znacznie wyższe. Regulacje dotyczące wentylacji w USA mają na celu utrzymanie koncentracji radonu w kopalniach uranu poniżej working level oraz poniżej 3 WL (546 pCi 222Rn na litr powietrza; 20,2 kBq/m³ zmierzone od 1976 do 1985) przez 95% czasu. Dla porównania stężenie radonu w niewentylowanym pomieszczeniu uzdrowiskowym w Bad Gastein wynosi średnio 43 kBq/m³ (około 1,2 nCi/L) z maksymalną zarejestrowaną wartością 160 kBq/m³ (około 4,3 nCi/L).
W Polsce dopuszczalne przez prawo stężenia radonu są określane przez prawo pracy, prawo atomowe oraz prawo geologiczne i górnicze. Ochronę przed promieniowaniem jonizującym w budownictwie definiuje Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002.
Radon jest naturalnie wydzielany z ziemi oraz z niektórych materiałów budowlanych na całym świecie wszędzie tam, gdzie można znaleźć uran lub tor, a zwłaszcza w regionach, gdzie występują granity lub skały łupkowe, w których występują wyższe koncentracje uranu. 2,6 km² ziemi o głębokości 15 cm (jedna mila kwadratowa ziemi o głębokości 6 cali) zawiera średnio 1 gram radu, który emituje małe ilości radonu do atmosfery. W globalnej skali szacuje się, że 2400 kiurów (91 Tbq) radonu jest rocznie emitowane do gleby. Jednak nie wszystkie regiony występowania skał granitowych są regionami zwiększonej emisji radonu. Radon migruje swobodnie poprzez uskoki geologiczne oraz rozdrobnione gleby i może się kumulować w jaskiniach i wodzie. Ze względu na krótki okres połowicznego rozpadu jego stężenia zmniejszają się bardzo szybko podczas transportu z obszaru produkcji. Jego zawartość w atmosferze waha się istotnie w zależności od pory roku i pogody. Dla przykładu, zaobserwowano kumulację radonu w powietrzu w warunkach Inwersji termicznej oraz niezbyt silnego wiatru.
Ponieważ stężenia radonu w atmosferze są bardzo niskie, wody powierzchniowe bogate w radon tracą radon w sposób ciągły w wyniku procesu ulatniania. Stąd też wody gruntowe są generalnie bogatsze w radon-222 niż wody powierzchniowe stale zasilane przez pierwiastek produkowany przez radioaktywny rozpad 226Ra obecny w skałach. Podobnie, napowietrzone strefy gleby często charakteryzują się wyższymi zawartościami radonu niż strefy nienapowietrzone, ze względu na dyfuzyjne straty do atmosfery. Niektóre źródła, w tym każde źródła wód termalnych, zawierają znaczne koncentracje radonu. W miasteczkach Boulder w stanie Montana w USA, Misasa w prefekturze Tottori w Japonii, Bad Kreuznach w Nadrenii-Palatynat w Niemczech czy w Japonii jako całości występują bogate w radon źródła emitujące radon. Aby zostać zaklasyfikowane jako radonowe wody mineralne, stężenie radonu musi występować powyżej minimum nCi/L (74 Bq/L) Aktywność radonu sięga 2000 Bq/L w Merano oraz 4000 Bq/L w Lurisia (Włochy).
Radon jest także znajdowany w ropie naftowej. Ponieważ radon posiada podobną krzywą temperatury i ciśnienia do propanu, a rafinerie ropy naftowej oddzielają substancje petrochemiczne w oparciu o ich punkt wrzenia, przewody transportujące świeżo oddzielony propan w rafineriach ropy naftowej mogą stać się czasowo radioaktywne w wyniku zawartości radonu. Odpady przemysłu gazowego i petrochemicznego często zawierają rad oraz produkty jego rozpadu. Skała siarczanowa z odwiertu naftowego może być bogata w rad, a wody, ropa oraz gaz z szybu naftowego często mogą zawierać radon. Produkty rozpadu radonu są substancjami stałymi, które tworzą osady wewnątrz rur. W zakładzie przetwarzającym ropę, teren, gdzie przetwarza się propan, często jest jednym z najbardziej zanieczyszczonych obszarów.
Kumulacja w mieszkaniach thumb|Typowy rozkład logarytmicznie normalny dystrybucji radonu w budynkach mieszkalnych Typowa ekspozycja w warunkach domowych wynosi około 100 Bq/m³ wewnątrz pomieszczeń i jest silnie determinowana przez specyfikę konstrukcji i wentylacji. Oszacowanie zagrożenia radonem jest skomplikowane także dlatego, że koncentracje w pojedynczej lokalizacji mogą być różne w przypadku dwóch prób mierzonych w odstępie godzinnym, a stężenia mogą się bardzo różnić w dwóch sąsiednich pokojach.
Dystrybucja radonu zwykle jest asymetrycznie rozłożona wokół średniej; większe stężenia mają nieproporcjonalnie większą wagę. Stężenia radonu wewnątrz pomieszczeń zamkniętych zazwyczaj pokrywają się z rozkładem logarytmicznie normalnym na danym terenie, jakkolwiek do określania średnich stężeń radonu zwykle używa się średniej geometrycznej
Średnie koncentracje radonu wahają się od poniżej 10 do ponad 100 Bq/m³ w niektórych krajach europejskich. Typowe geometryczne odchylenia standardowe obserwowane w badaniach wynoszą od 2 do 3, co oznacza (zgodnie z regułą trzech sigm), że oczekiwane stężenie radonu jest ponad stukrotnie większe niż średnie stężenie w 2 do 3% przypadków.
Najwyższe średnie stężenie radonu w USA zostało zaobserwowane w stanie Iowa oraz w Appalachach w południowo-wschodniej Pensylwanii. Jedne z najwyższych kumulacji radonu zaobserwowano w Mallow w Irlandii.
Zanieczyszczenie biżuterii Na początku XX wieku złoto zanieczyszczone ołowiem 210Pb ze złotych ziaren używanych w radioterapii, podczas której użyty został 222Rn, zostało stopione i przerobione na niewielką liczbę sztuk biżuterii, takiej jak np. pierścionki, w USA.
Wpływ na zdrowie Przypadki raka u górników thumb|Relatywne zagrożenie rakiem płuc będącym wynikiem ekspozycji na produkty rozpadu radonu (w WLM) na podstawie zgromadzonych danych o 11 załogach górników pracujących pod ziemią. Jakkolwiek duże ekspozycje (>50 WLM) powodują statystycznie istotne zwiększenie liczby zachorowań na raka, to niewielka ekspozycja (10 WLM) nie wykazuje podobnej korelacji, a nawet wydaje się mieć niewielkie efekt korzystny (zobacz Hormeza radiacyjna).
Efekty zdrowotne wystawienia na działanie radonu w kopalniach, gdzie ekspozycja sięga 1 mln Bq/m³, mogą zostać rozpoznane w opisie Paracelsusa z 1530 roku dot. wyniszczającej choroby mala metallorum dotykającej górników. W tamtym okresie radon nie był uważany za przyczynę choroby, jako że ani pierwiastek, ani jego promieniotwórczość nie zostały jeszcze odkryte. Jako środek zapobiegawczy mający na celu uniknięcie tej choroby górniczej (Bergsucht) mineralog Georg Agricola w 1879 zalecał wentylację kopalń. Ostatecznie choroba została zidentyfikowana jako rak płuc na podstawie badań górników ze Schneeberg w Niemczech przez Hertinga i Hessego.
Radon jest szczególnie znaczącym problemem w górnictwie uranu: istotne statystycznie zwiększenie częstości zachorowania na raka płuc w stosunku do ogółu społeczeństwa zostało zaobserwowane w rezultacie badań epidemiologicznych górników kopalń uranu i innych w latach 40. i 50. XX wieku.