thumb|Pleocma sp. z rodziny Pleocmidae thumb|Enoplotrupes sharpi z rodziny gnojarzowatych thumb|Hexarthrius parryi z rodziny jelonkowatych thumb|Lamprima adolphinae, jelonek z podrodziny Lampriminae thumb|Eulasia diadema z rodziny Glaphyridae thumb|Omorgus carinatus z rodziny modzelatkowatych thumb|Hybosorus arator z rodziny Hybosoridae thumb|Dynastes neptunus z podrodziny rohatyńcowatych thumb|Chalcothea resplendens z podrodziny kruszczycowatych thumb|Ogrodnica niszczylistka z podrodziny rutelowatych
Żukokształtne, żuki (Scarabaeoidea) syn. chrząszcze blaszkoczułkie (Lamellicornia) – nadrodzina chrząszczy z podrzędu wielożernych (Polyphaga). Jedyna nadrodzina serii lub infrarzędu Scarabaeiformia.
Nazewnictwo polskie Jako nazwa serii lub infrarzędu Scarabaeiformia funkcjonuje w języku polskim termin żukokształtne. Termin ten jest jednak nieścisły i bywa także odnoszony do nadrodziny Scarabaeoidea. Z kolei Bunalski zaleca stosowanie dla taksonu rangi nadrodziny określenia żuki. Ponieważ synonimem Scarbaeoidea są Lamellicornia to w literaturze znaleźć można także nazwy chrząszcze blaszkorożne i chrząszcze blaszkoczułkie dla określenia nadrodziny.
Taksonomia Nadrodzina Scarabaeoidea wyróżniona została w 1802 roku przez Pierre’a-André Latreille’a. W 1960 roku Roy Crowson wyróżnił dla niej monotypową serię Scarabaeiformia. Początkowo jako grupę siostrzaną dla Scarabaeoidea proponowano Dascilloidea. Hipoteza ta została jednak odrzucona i późniejsze badania wskazują na bliskie pokrewieństwo żuków ze Staphyliniformia, podważając sens wyróżnienia żuków w osobną serię. Badania Beutela i Leschena z 2005 wskazują, że żuki mogą być grupą siostrzaną dla kladu złożonego z gnilikokształtnych i kałużnicokształtnych w Staphyliniformia. Badania te sugerują jednak parafiletyzm Staphyliniformia i podważają w ogóle tradycyjny podział chrząszczy wielożernych na serie (infrarzędy), gdyż może nie odzwierciedlać on filogenezy. Z kolei wyniki badań zespołu Caterino wskazują na monofiletyzm kladu Haplogastra obejmującego linie zaliczane obecnie do Staphyliniformia i Scarabaeiformia.
Opis Grupa ta jest dość zróżnicowana morfologicznie. Posiada jednak wiele cech pozwalających ją z łatwością wyróżnić. Czułki 7 do 11-segmentowe o buławce złożonej z listewkowatych członów. Część środkowa drugiego sternitu odwłoka silnie zredukowana. Ósmy tergit odwłoka w postaci pygidium. Cztery cewki Malpighiego. Przednie odnóża grzebne. Powiększone przednie biodra i uzębione przednie golenie. Pozostałe pary odnóży typu kroczącego. Tylne skrzydła typu kantaroidalnego z prawie całkowitym zanikiem żyłek poprzecznych. Larwy pędrakowate o dobrze wykształconych odnóżach i czułkach oraz pozbawione urogomf. Narządy kopulacyjne samców oraz cały segment genitalny zredukowane do tzw. spiculum gastrale.
Ekologia i zoogeografia Żukokształtne są w większości roślinożerne. Żywią się różnym pokarmem roślinnym: od humusu i rozkładających się szczątków roślin po ich żywe tkanki i soki. Część gatunków jest padlinożerna. Ponadto zdarzają się gatunki drapieżne, jak Spilophorus maculatus polujący na pluskwiaki. W literaturze często błędnie określa się gatunki z rodzajów Trichillum i Uroxys jako ektopasożyty. Błąd ten wynika z występowania tych chrząszczy w futrze leniwców. Gilmore i inni określili ich związek z leniwcami jako komensalizm.
Przedstawiciele żukokształtnych występują na całym świecie, we wszystkich krainach zoogeograficznych.
Systematyka Podział systematyczny żuków na przestrzeni lat był bardzo niejednolity. Różne wydawnictwa prezentowały różne poglądy na ich podział na rodziny i podrodziny. Jeden z nurtów nadawał rangę rodzin wszystkim niemal podrodzinom, wyróżniając takie rodziny jak plugowate (Aphodidae), rutelowate (Rutelidae), kruszczycowate (Cetonidae), chrabąszczowate (Melolonthidae), rohatyńcowate (Dynastidae), a jego konsekwencją było nadawanie rangi podrodzin plemionom, rodzajów podrodzajom itd. Przeciwstawny nurt wyróżniał Scarabaeidae, Trogidae i Geotrupidae traktując pozostałe jako podrodziny. Prace wielu koleopterologów z końca XX w. doprowadziły do podziału Scarabaeoidea na kilkanaście rodzin, przy czym były one różnie definiowane i różne z nich traktowano jako podrodziny, w dodatku klasyfikowane w różnych rodzinach. W 1999 roku Browne i Scholtz wprowadzili podział, który został dość powszechnie zaakceptowany i z późniejszymi zmianami dzielił żukokształtne na następujące rodziny: Glaresidae, Passalidae, Lucanidae, Diphyllostomatidae, Trogidae, Bolboceratidae, Pleocomidae, Geotrupidae, Hybosoridae, Ochodaeidae, Glaphyridae i Scarabaeidae. Podział ten nie uwzględniał Belohinidae z racji trudności w znalezieniu materiału typowego jedynego gatunku tej rodziny. Wreszcie w 2011 grupa 11 badaczy opublikowała pracę systematyzującą podział chrząszczy na wyższe rangi taksonomiczne. W pracy tej wyróżniono następujące rodziny i podrodziny żukokształtnych:
seria: Scarabaeiformia nadrodzina: Scarabaeoidea Latreille, 1802 Pleocomidae LeConte, 1861 Pleocominae LeConte, 1861 †Cretocominae Nikolajev, 2002 †Archescarabaeinae Nikolajev, 2010 Geotrupidae Latreille, 1802 – gnojarzowate, żukowate Taurocerastinae Germain, 1897 Bolboceratinae Mulsant, 1842 Geotrupinae Latreille, 1802 Belohinidae Paulian, 1959 Passalidae Leach, 1815 Aulacocyclinae Kaup, 1868 Passalinae Leach, 1815 Trogidae MacLeay, 1819 – modzelatkowate †Avitortorinae Nikolajev, 2007 Troginae MacLeay, 1819 Omorginae Nikolajev, 2005 Glaresidae Kolbe, 1905 Diphyllostomatidae Holloway, 1972 Lucanidae Latreille, 1804 – jelonkowate †Protolucaninae Nikolajev, 2007 Aesalinae MacLeay, 1819 †Ceruchitinae Nikolajev, 2006 Syndesinae MacLeay, 1819 Lampriminae MacLeay, 1819 Lucaninae Latreille, 1804 †Paralucaninae Nikolajev, 2000 Ochodaeidae Mulsant et Rey, 1871 – wygonakowate †Cretochodaeinae Nikolajev, 1995 Ochodaeinae Mulsant et Rey, 1871 Chaetocanthinae Scholtz, 1988 Hybosoridae Erichson, 1847 †Mimaphodiinae Nikolajev, 2007 Anaidinae Nikolajev, 1996 Ceratocanthinae Martínez, 1968 Hybosorinae Erichson, 1847 Liparochrinae Ocampo, 2006 Pachyplectrinae Ocampo, 2006 Glaphyridae MacLeay, 1819 Glaphyrinae MacLeay, 1819 Amphicominae Blanchard, 1845 †Cretoglaphyrinae Nikolajev, 2005 Scarabaeidae Latreille, 1802 – poświętnikowate, żukowate †Lithoscarabaeinae Nikolajev, 1992 Chironinae Blanchard, 1845 Aegialiinae Laporte, 1840 Eremazinae Iablokoff-Khnzorian, 1977 Aphodiinae Leach, 1815 – plugowate Aulonocneminae Janssens, 1946 Termitotroginae Wasmann, 1918 Scarabaeinae Latreille, 1802 Prototroginae Nikolajev, 2000 †Cretoscarabaeinae Nikolajev, 1995 Dynamopodinae Arrow, 1911 Phaenomeridinae Erichson, 1847 Orphninae Erichson, 1847 Allidiostomatinae Arrow, 1940 Aclopinae Blanchard, 1850 Melolonthinae Leach, 1819 – chrabąszczowate Rutelinae MacLeay, 1819 – rutelowate Dynastinae MacLeay, 1819 – rohatyńcowate Cetoniinae Leach, 1815 – kruszczycowate †Coprinisphaeridae Genise, 2004 †Pallichnidae Genise, 2004
Przypisy
Kategoria:Chrząszcze wielożerne