Przekaz Dharmy (chiń. chuanfa, kor. chŏnbŏp, jap. denbō) – zwyczajowa ceremonia w buddyzmie chan, zapewniająca ciągłość linii przekazu, duchową relację pomiędzy nauczycielem a uczniem oraz relacje w buddyjskiej rodzinie dharmicznej. W buddyzmie koreańskim zasadniczo przekaz Dharmy był traktowano podobnie. W szkole rinzai praktycznie jest wykorzystywana do zapewnienia „prawdziwej linii” mistrzów. W sōtō ma najniższy status, służy głównie do zapewnienia dziedziczenia świątyni przekazywanej przez ojca synowi.
Pojęcie przekazu i jego implikacje Idea przekazu Dharmy, jej zasadnicza istota, została wyrażona przez Pierwszego Patriarchę chanu – Bodhidharmę – w formie wierszowanej: Oddzielny przekaz poza naukami, nie polegający na słowach. Bezpośrednio wskazując na ludzki umysł widząc czyjąś własną naturę, osiągnięty jest stan Buddy
Pojęcie „oddzielnego przekazu” wynikło z ambitnych roszczeń, dążenia do pełnej autonomii oraz zyskania unikalnej tożsamości przez nowo kształtującą się szkołę chanu. Był to centralny punkt jej samoświadomości. Należy go rozumieć jako przekaz poza buddyjskimi tekstami, który przekracza wszelkie werbalne sformułowania, gdyż znajduje się poza ograniczeniami ludzkiego języka. To, co naprawdę przekazywano, było wglądem w totalność ostatecznej rzeczywistości. Było to zrozumienie tak głębokie, że nie mogło być wyrażone słowami. Dla wyznawców chanu jasne było, że ci, którzy taki przekaz otrzymali, posiedli wgląd w rzeczywistość, który był całkowicie tożsamy z wglądem historycznego Buddy Siakjamuniego, a więc byli kolejnymi buddamiMorten Schlütter. How Zen Became Zen., s. 14..
Dla szkoły chan wprowadzenie tej idei miało znaczące konsekwencje, m.in.: wyodrębniało chan spośród innych buddyjskich tradycji wzmacniało tradycję szkoły, która atakowana przez inne szkoły, jednoczyła się w odpieraniu ataków tworzyło swoisty system następstwa mistrzów chan wspierało rozrastanie się szkoły (system progenituralny) tworzyło linie przekazu Dharmy (system progenituralny) tworzyło rodziny dharmiczne
Aby zostać członkiem rodziny przekazu chan, mnich musiał otrzymać przekaz Dharmy od mistrza chan, który także go otrzymał wcześniej od swojego mistrza. W tradycyjnym chanie zrozumienie „ja” (podstawa przekazu Dharmy), było momentem, gdy mistrz chanu rozpoznaje, że jego uczeń osiągnął ten sam stan oświecenia (chiń. wu, kor. o (kkaech’im), jap. go (satori), wiet. ngô; chiń. jue, kor. kak, jap. gaku, wiet. dac), który on już osiągnął. Przekaz Dharmy jest rozumiany jako bezsłowny przekaz od mistrza do ucznia, związany z absolutnym wglądem w naturę ostatecznej rzeczywistościMorten Schlütter. How Zen Became Zen., s. 60..
Przekaz Dharmy był w większości wypadków prostym rozpoznaniem i potwierdzeniem oświecenia ucznia, co zwykle określano mianem yinke (印可; pieczęć, znak). W okresie Tang przekaz Dharmy miał charakter zasadniczo prywatny. Natomiast w okresie Song, chociaż dalej podkreślano ową prywatność, to jednak przekaz stał się równocześnie aktem wysoce publicznym. Wymagała tego sama istota przekazu w szkole chan okresu SongMorten Schlütter. How Zen Became Zen., s. 61..
Symbolem przekazu Dharmy, zwłaszcza w chanie patriarchalnym, była szata Bodhidharmy (sans kāṣāya, saṃghāṭi). Wzorem dla takiego aktu był opis w literaturze buddyjskiej przekazu szaty między buddamiWendi L. Adamek. The Mystique of Transmission, s. 185.. W buddyzmie szata reprezentowała pełną autonomię mnicha wobec rodziny i monarchy, która zależała od mocy Dharmy do zmiany światowych skalań w najwyższą czystość. Szata stała się wspieraną kanonicznie formą zapłaty, tradycyjnym darem dla sanghi we wczesnym buddyjskim rytuale kaṭhiniaWendi L. Adamek. The Mystique of Transmission, s. 152..
Gdy Bodhidharma przekazał szatę Huikemu (niezależnie od czasu, kiedy to nastąpiło), było to potwierdzeniem, że odbyła się szczególna konsekracja czy ordynacja. Zgodnie ze wskazaniami bodhisattwy, była „dobrym znakiem”Wendi L. Adamek. The Mystique of Transmission, s. 153.. Po tym przekazie stała się znakiem patriarchy chan.
W scenie przekazu Bodhidharma mówi: „Ten, który otrzymuje mój szpik, to Huike, ten, który otrzymuje moje kości, to Daoyun, ta, która otrzymuje moje ciało, to Zongchi”Wendi L. Adamek. The Mystique of Transmission, s. 154.. Po mistrzu chan Hezem przekaz szaty stał się wyrazem przekazu z „umysłu do umysłu”Wendi L. Adamek. The Mystique of Transmission, s. 295.. Przekazy szaty sfabrykowano jako wyraz bliskich związków z indyjskimi patriarchamiJinhua Jia. The Hongzhou School of Chan Buddhism, s. 87..
Przekazywano także miski i sutry. Bodhidharma przekazał oprócz szaty również egzemplarz Sutry Lankawatary.
Przekaz był uważany za kompletny jedynie wtedy, gdy uczeń otrzymał certyfikat od mistrza, który udowadniał członkostwo w rodzinie przekazu. Nosił on różne nazwy: „certyfikat dziedziczenia” (chiń. 嗣書 sishu), lub „certyfikat dziedziczenia Dharmy” (chiń. 嗣法書 sifashu, fasishu). Prawdopodobnie taki certyfikat był konieczny do objęcia stanowiska opata klasztoru, chociaż było to zasadniczo jedynie potwierdzenie ukończenia treningu chan pod kierunkiem mistrza. Również wtedy uczeń otrzymywał nowe, tzw. wewnętrzne imię (內號), które zastępowało buddyjskie imię otrzymane w czasie mnisiej ordynacji.
Literatura przekazu Dharmy Literatura chanu (jak również sŏnu, zenu i thiềnu) pełna jest przykładów takich wydarzeń, w czasie których uczniowie stają się oświeceni, często w dramatycznych okolicznościach podczas spotkania z mistrzem chan. Zapiski z takich spotkań noszą często nazwę „dialogów [w czasie] spotkania”, czy też „dialogów spotkaniowych” (chiń. jiyuan wenda). Charakteryzują się one destrukcyjnym językiem oraz nielogicznymi odpowiedziami i komentarzami. Są one uważane za bezpośrednio wskazujące na wrodzenie oświecony we wszystkich odczuwających istotach umysł Buddy.
W tradycji chan, te „spotkaniowe dialogi”, zwykle dotyczące mistrzów chan okresu Tang, zaczęły być traktowane jako Koany, zwłaszcza gdy doczekały się komentarzy od późniejszych mistrzów chan i zaczęły być studiowane przez uczniów chan. Innym rodzajem literatury były teksty „przekazu lampy”, w których ukazywano sfabrykowane w dużej części (Patriarchat zen) linie przekazu Dharmy poszerzając je stopniowo aż do samego Buddy; w końcu społeczność chan za pierwszy bezsłowny przekaz zaczęła uważać scenę między Buddą a Mahakaśjapą w czasie kazania na górze Sępa.
Teksty te ujawniają unikatową i uduchowioną formę komunikacji ukierunkowanej na ostateczny cel poszukiwań religijnych – urzeczywistnienie oświecenia.
Literatura gong’anowa jest zasadniczo skomponowana ze „spotkaniowych dialogów”, jednak różni je format, gdyż zawiera ona krótki wybór dialogów uzupełnionych komentarzami jednego lub większej ilości mistrzów. Ostatecznie stały się one klasyką pedagogiki szkoły chanJohn McRae. The Northern School nad the Formation of Early Ch’an Buddhism, s. 74..
Zarówno „spotkaniowe dialogi”, jak i teksty gong’anowe stały się podstawowymi składnikami literatury „przekazu lampy” (chuandeng), która zajmowała się historią przekazu – czyli zasadniczo tym samym, co „dialogi spotkaniowe”. Jednak nie zajmuje się ona pojedynczym mistrzem i jego krótkim spotkaniem z uczniem, ale zawiera najbardziej reprezentatywne nauki mistrzów chan danego okresu. Ponieważ każdy mistrz jest pokazywany w kontekście jego własnego religijnego pokolenia, rezultatem jest złożone drzewo genealogiczne dopełnione wieloma „dialogami spotkaniowymi”John McRae. The Northern School nad the Formation of Early Ch’an Buddhism, s. 75..
Te historie przekazu, tak jak całość literatury chan, powstały, aby oddziaływać jako katalizator oświecenia dla czytelników, przez pokazanie mu przykładów prawdziwej religijności i doskonałego zachowania. Oprócz tego „wysokiego” zadania miały one także zadania bardziej przyziemne: wychwalania mistrzów przeszłości, a zatem legitymizowania statusu ich uczniów (obecnych mistrzów) oraz zracjonalizowania pochodzenia i istnienia samej szkoły chanJohn McRae. The Northern School nad the Formation of Early Ch’an Buddhism, s. 76..
Przekaz Dharmy a linie przekazu Dharmy Monastyczna rodzina buddyjska Chiński monastycyzm przyjął organizacyjne terminy, modele i relacje zapożyczone z chińskiego systemu pokrewieństwa rodzinnego. Np. xiongdi (brat) oznaczał kogoś (mistrza) praktykującego u tego samego mistrza; shu (stryj) – „brat” mistrza z punktu widzenia jego ucznia; zu (dziadek w linii męskiej) – mistrz mistrza itd.
Według BodifordaWilliam M. Bodiford. „Dharma Transmission in Theory and Practice”, [w:] Zen Ritual: Studies of Zen Buddhist Theory in Practice. Oxford University Press. 2008. „Zen jest dominującą formą buddyzmu z powodu przekazu Dharmy”. Rozróżnia on siedem poziomów, które występują zarówno w relacjach rodzinnych, jak i liniach przekazu Dharmy: poziom przodków – „przodkowie tworzą podstawowe źródło mocy”. Przeprowadzanie rytuałów ku czci przodków utrzymuje ich szacunek wśród żyjących. poziom biologiczny – linie przekazu tworzą „duchowe potomstwo”, tak jak rodzina tworzy nowe życie. poziom lingwistyczny – spadkobiercy otrzymują nowe imię, które odzwierciedla ich związki z rodziną dharmiczną. poziom rytualny – rytuały potwierdzają rodzinne związki. poziom prawny – nauczyciel ma obowiązek dyscyplinowania swoich uczniów, tak jak uczniowie są zobowiązani do posłuszeństwa swoim nauczycielom. poziom instytucjonalny i finansowy – spadkobierca Dharmy ma obowiązek wspierać swoją rodzinną świątynię, zarówno finansowo, jak i przeprowadzając rytuały.
Z wszelkich tekstów wynika, że dopiero wtedy, gdy mistrz chan otrzymał zaproszenie do objęcia funkcji opata, stawał się pełnym członkiem rodziny przekazu chan i prawdziwym spadkobiercą swojego mistrza. Przekaz Dharmy był pełen znaczenia i wagi dopiero w kontekście urzędowania spadkobiercy jako opata publicznego klasztoru. Znalazło to nawet odzwierciedlenie w pośmiertnych inskrypcjach mistrzów chan; często zapisywano w nich liczbę ich spadkobierców, czasem podawano jakieś nazwiska. Ale tylko ci, którzy zostali opatami są zawsze imiennie wymienieni. Używano wtedy formuły „wyszli na świat” (chiń. chushi). Innych, nawet bardzo znanych uczniów, którzy mieli już potwierdzone oświecenie i dopiero zmierzali do objęcia stanowiska opata – pomijanoMorten Schlütter. How Zen Became Zen., s. 65..
Po objęciu stanowiska opata mistrz chan wygłaszał swoje pierwsze kazanie, zwane otwarciem gmachu (chiń. kaitang). Był to standardowy rytuał, w którym nowy opat ogłaszał czyim jest spadkobiercą i spalał kadzidełko dla swojego mistrza. Wskazuje to na to, że pierwsze kazanie wygłaszane przez niego jako opata publicznego klasztoru, oznaczało wejście do pełnego członkostwa w linii przekazu chan.
Mimo tego, oczywiście każdy, kto osiągnął oświecenie studiując u mistrza chan, musi być traktowany jako spadkobierca Dharmy mistrza. Jednak ponieważ nie są jeszcze opatami, więc z reguły nie są opisywani jako „mistrzowie chan” (chiń. chanshi, kor. sŏnsa, jap. zenji, wiet. thiền sư), ale raczej noszą tytuł najwyższego stanowiska, które osiągnęli; zwykle był to „główny mnich” (chiń. shouzuo). Zwykle też byli wymieniani na końcu listy uczniów mistrza, co podkreślało ich niższy statusMorten Schlütter. How Zen Became Zen., s. 66..
Czasem zdarzało się, że przekaz Dharmy otrzymywali ludzie świeccy. Nawet jeśli byli to ministrowie rządu, zawsze wymieniani byli na końcu listy po mnichach bez stanowiska opata i mniszkach. Chociaż wzmacniali oni prestiż mistrza chan, to jednak nigdy nie byli traktowani jako część linii przekazu chan.
Tak więc zostanie ascetycznym pustelnikiem nie było dobrym rozwiązaniem dla mistrza chan. Jedyną bowiem możliwością przedłużenia linii przekazu było stanowisko opata. Oczywiście mistrzowie chan często wybierali życie pustelnicze, jednak zwykle pod koniec życia, gdy byli już opatami w jednym lub kilku klasztorach i pozostawili za sobą nieprzerwaną linię przekazu.