109 Szpital Wojskowy z Przychodnią w Szczecinie (109 SzWzP) – samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej utworzony przez Ministra Obrony Narodowej, z siedzibą w Szczecinie przy ul. Piotra Skargi.
Rodowodem sięga lazaretu sformowanego 9 grudnia 1944 r. jako 12 Polowy Ruchomy Szpital Chirurgiczny w składzie 2 Armii Wojska Polskiego, przemieszczającego się z frontem od Czemiernik po Ruszów k. Zgorzelca, który po wojnie stacjonował początkowo w Starogrodzie (Stargard). Szczecińska historia szpitala rozpoczęła się 14 sierpnia 1945 r.
Rodowód wojenny Geneza Genezą powstania dzisiejszego 109. Szpitala Wojskowego z Przychodnią w Szczecinie był rozkaz nr 8 z dnia 20 sierpnia 1944 Naczelnego Dowódcy WP, a następnie rozkaz nr 2 z 22 sierpnia 1944 wydany przez dowódcę 2 Armii Wojska Polskiego.
12 Polowy Ruchomy Szpital Chirurgiczny 9 grudnia 1944 r., po prawie czterech miesiącach od rozkazu nr 8, ukazał się pierwszy rozkaz nowo zorganizowanego szpitala w Czemiernikach w powiecie lubartowskim z nazwą 12 Polowy Ruchomy Szpital Chirurgiczny (12 PRSzCh). Był podporządkowany 3 Polowemu Punktowi Ewakuacyjnemu z komendant mjr Leon Gecow. Składał się z komendy i oddziałów: ewakuacyjnego, leczniczego, zaopatrzenia i kwatermistrzowskiego. Składał się z 20 żołnierzy: sześciu oficerów, podoficer, dziesięciu szeregowych, trzy sanitariuszki. Komendantem został por. lek. Alfred Ganczarski.
9 grudnia 1944 12 PRSzCh został przegrupowany do Milanowa. 10 grudnia 1945 do pełnienia obowiązków komendanta szpitala został wyznaczony kpt. lek. Bronisław Rabinowicz. 1 stycznia 1945 12 PRSzCh przegrupował się z Milanowa do Kąkolewnicy. Kadra szpitala zaczęła intensywne zgrywanie personelu pod względem medycznym i wojskowym. Szpital przebywał do 28 stycznia 1945 w Kąkolewnicy na Lubelszczyźnie.
17 stycznia 1945 12 PRSzCh rozpoczął przegrupowanie z Kąkolewnicy do Kocka i po rozwinięciu rozpoczął w dniu 18 stycznia przyjmowanie rannych i chorych ze szpitali polowych I Armii WP. 20 stycznia 1945 12 PRSzCh przeszedł chrzest bojowy, rozwinięta została sala operacyjna, przeprowadzono cztery pierwsze operacje, przyjęto 100 rannych, z których 45 przekazano do 62 Szpitala Ewakuacyjnego w Lublinie. W Kocku szpital stacjonował do 2 lutego 1945. Zadaniem szpitala było przyjmowanie rannych z I Armii oraz medyczne zabezpieczenie marszu 9 Dywizji Piechoty, następnie 7 Dywizji Piechoty 2 Armii WP. Z dniem 2 lutego 1945 12 PRSzCh rozpoczął przegrupowanie z Kocka do Kutna, na podstawie rozkazu nr 541 Naczelnego Dowódcy WP z 26 stycznia 1945. W okresie od 8 lutego do 23 lutego 1945 rozwinięty był w Kutnie. W okresie tym toczyły się walki o Wał Pomorski. Ogólna liczba chorych żołnierzy przyjętych przez cały okres od Kocka do Kutna wyniosła 191. 11 marca 1945 12 PRSzCh po wykonaniu ewakuacji rannych został skierowany na stację kolejową Witonia k/Kutna i po załadowaniu nastąpiło przetransportowanie transportem kolejowym przez Łódź, Poznań do Choszczna. Przegrupowanie szpitala trwało od 11 do 16 marca 1945. Następnie został skierowany z Choszczna przez Poznań transportem kolejowym na Dolny Śląsk.
26 marca 1945 transport kolejowy jednostek kwatermistrzowskich 2 Armii WP rozładowano na stacji Twardogóra (niem. Festenberg, z nazwą polską w 1945 Twardagóra, od 1946 Twardogóra), k. Oleśnicy. 29 marca 12 PRSzCh wyładował swój transport w Oleśnicy. 3 kwietnia 1945 transportem kolejowym z Twardejgóry 12 PRSzCh został dyslokowany do Trzebnicy. W rejon ten było przemieszczonych większość jednostek kwatermistrzowskich. Następnie 12 PRSzCh został skierowany własnymi samochodami w kierunku frontu. Komendantem został kpt./mjr lek. Michał Szaban. 4 kwietnia 1945 do 9 kwietnia 12 PRSzCh był przegrupowany z Boleścina i 17 kwietnia dotarł do Ruszowa (do roku 1945 niem. Rauscha), gdzie rozwinął się w składzie bazy szpitalnej armii (tzw. kolektor szpitalny). Struktura 12 Polowego Ruchomego Szpitala Chirurgicznego w Ruszowie była następująca:
16 kwietnia 1945 rozpoczęła się operacja forsowania Nysy Łużyckiej. 12 PRSzCh w okresie operacji łużyckiej odgrywał znaczącą rolę wśród szpitali bazy armijnej, specjalizował się w leczeniu rannych w głowę, kręgosłup, klatkę piersiową, jamę brzuszną oraz uszkodzeń wzroku i słuchu. Szpital liczył około 40 osób personelu. Komendantem szpitala był mjr lek. Michał Szaban. 18 czerwca 1945 12 Polowy Ruchomy Szpital Chirurgiczny wraz z 13 PRSzCh został przeniesiony do Starogrodu, gdzie był szpitalem nierozwiniętym.
W czerwcu 1945, po wyewakuowaniu rannych, 12 Polowy Ruchomy Szpital Chirurgiczny przegrupował się do bazy szpitalnej frontu (Okręgowy Szpital Nr 5 w Poznaniu), gdzie otrzymał nowe zadanie i 29 czerwca 1945 r. przybył do nowego miejsca postoju w Starogrodzie, pozostając w stanie zwiniętym.
12 Chirurgiczny Polowy Szpital Ruchomy W lipcu 1945 r. na podstawie decyzji prezydenta miasta Szczecina, inż. Piotra Zaremby nastąpiło przekazanie obecnego kompleksu szpitala wojsku. 29 lipca 1945 nastąpiła zmiana na stanowisku komendanta szpitala, którym został mjr sł. med. Eugeniusz Andrejew, a po nim kpt/mjr lek. Bronisław Rabinowicz. 14 sierpnia 1945 rozkazem Naczelnego Dowództwa WP przeformowano 12 Polowy Ruchomy Szpital Chirurgiczny w 12 Chirurgiczny Polowy Szpital Ruchomy w Szczecinie. Miał 200 łóżek i wszedł w posiadanie nowoczesnego obiektu, gdzie wcześniej była tu Pomorska Klinika Kobieca.
Historia powojenna Szpital Garnizonowy 6 września 1945 rozkazem Naczelnego Dowództwa WP przeformowano 12 PRSzCh w Szpital Garnizonowy w Szczecinie. Szpital wojskowy przez długi czas był jedynym, pełniącym nieustanny dyżur szpitalem, niosącym pomoc zarówno wojsku, jak i ludności cywilnej. Szpital Kolejowy, będący aż do 1947 r. jedynym szpitalem cywilnym w Szczecinie, posiadającym, podobnie jak szpital wojskowy, pełną obsadę dyżurną szpitala i ambulatorium w późniejszym okresie przejął część zadań szpitala wojskowego. 1 grudnia 1945 szpital został przekształcony, zgodnie z etatem Nr 21/26 w Wojskowy Szpital Garnizonowy z Polikliniką w Szczecinie i przeszedł na etat pokojowy. Wkrótce utworzono w nim oddziały skórno-wenerologiczny i okulistyczno-laryngologiczny.
Wojskowy Szpital Okręgowy W dniu 5 kwietnia 1946 szpital został przekształcony na podstawie rozkazu Naczelnego Dowódcy WP nr 103 z dnia 18 marca 1946 r., zgodnie z etatem 21/21 w Wojskowy Szpital Okręgowy Nr 6. Komendantem szpitala był dalej mjr lek. Eugeniusz Andrejew. 15 maja 1946 została zorganizowana Szkoła Pielęgniarska, gdzie uczyło się 30 przyszłych pielęgniarek. W tym samym roku powstała pracownia Anatomii Patologicznej. Z końcem sierpnia komendantem został ponownie mjr dr. Bronisław Rabinowicz. W dniu 1 listopada 1946 została otwarta Szkoła Podoficerów Sanitarnych. W tym samym miesiącu nastąpiła kolejna zmiana nazwy szpitala na podstawie rozkazu nr 0159 Naczelnego Dowódcy WP, szpital przyjął nazwę Okręgowy Szpital Wojskowy z Polikliniką Nr 2.
109 Wojskowy Szpital Garnizonowy/Rejonowy 4 grudnia 1946 zgodnie z etatem nr 21/66 szpital został przekształcony w Wojskowy Szpital Garnizonowy w Szczecinie z ilością łóżek 150. Na początku 1948 r. ilość łóżek zwiększono do 200. Dużą rolę odegrały w historii szpitala kliniki Pomorskiej Akademii Medycznej, które rozpoczęły działalność w szpitalu od 1949 r. W dniu 19 maja 1949 r. zgodnie z etatem nr 21/144 powstał oddział położniczo-ginekologiczny, który współdziałał z kliniką PAM. Następnie pomieszczenia Kliniki Położniczo-Ginekologicznej Pomorskiej Akademii Medycznej zostały wydzielone w 1950 r. jako odrębny Szpital Kliniczny nr 3. W dniu 30 września 1949 mjr lek. Bronisław Rabinowicz przekazał obowiązki komendanta szpitala ppłk. lek. Borysowi Wierstakowowi. W 1951 placówka na podstawie rozkazu Dowódcy POW nr 00313 z dnia 4 września stała się 109 Wojskowym Szpitalem Garnizonowym, dalej rozkazu Dowódcy POW nr 00313 z dnia 4 września Powstał pododdział neurologiczny przy oddziale wewnętrznym. W latach 1950–1954 szpital organizował Batalion Medyczno-Sanitarny na poligonie Drawsko. 28 listopada 1951 komendantem został ppłk dr med. Jerzy Gina, a ppłk lek. Borys Wierstakow odszedł na stanowisko szefa służby zdrowia Marynarki Wojennej. W tym okresie było leczonych stacjonarnie 39 312 osób, a 148 032 osób skorzystało z porad i zabiegów ambulatoryjnych. 1 stycznia 1963 zlikwidowano Państwowy Szpital Kliniczny nr 3 i z nowym etatem nr 21/256 zorganizowano w szpitalu ponownie 180-łóżkowy oddział ginekologiczno-położniczy, będący nadal bazą dla Kliniki Ginekologii i Położnictwa PAM. Etatowa liczba łóżek szpitala wzrosła do 480. W lipcu 1963 r. powstała Stacja Krwiodawstwa (Punkt Krwiodawstwa). 28 września 1966 zmarł nagle na terenie szpitala komendant płk lek. Bolesław Szaniawski, po którym na krótko komendantem został mjr lek. Tadeusz Marcinkowski, po nim od 31 grudnia 1966 płk lek. Bogdan Zieleniak. W listopadzie 1968 na podstawie rozkazu Ministra Obrony Narodowej została powołana kompania akademicka Wojskowej Akademii Medycznej przy 109 Wojskowym Szpitalu Garnizonowym W dniu 2 czerwca 1973 zmarł podczas wykonywania obowiązków służbowych komendant szpitala płk lek. Bogdan Zieleniak. 1 września obowiązki komendanta szpitala objął płk dr hab. n. med. Tadeusz Brzeziński. 1 marca 1974 placówka otrzymała rangę szpitala rejonowego z 620 łóżkami pod nazwą 109 Wojskowy Szpital Rejonowy. Uruchomiono nowe pracownie, zintegrowano bloki operacyjne, zorganizowano ogólnoszpitalną izbę przyjęć. Powstały następne oddziały: urazowo-ortopedyczny, rehabilitacji, neurologii i chorób płuc. Zostały uruchomione nieetatowe pracownie: izotopowa, endoskopii oraz bronchoskopii. Powstał oddział izolacyjny w obrębie Kliniki Patologii Ciąży. W 1975 w szpitalu na oddziale wewnętrznym wykonano pierwszą biopsję nerki, w 1976 pierwszą biopsję wątroby oraz dializę otrzewnową w ostrej niewydolności nerek. We wrześniu 1978 w związku z odejściem płk Tadeusza Brzezińskiego, komendantem został dotychczasowy zastępca ds. lecznictwa, ppłk lek. Wit Sabatt. W 1980 utworzono poradnię zwalczania bólu i poradnię akupunktury.
109 Szpital Wojskowy z Przychodnią W 1981 działalność klinik PAM, które działały na terenie szpitala wojskowego, została przeniesiona do innych szpitali. Zwiększono zarazem liczbę łóżek do 640, utworzono oddziały: urologii, rehabilitacji leczniczej, a także zmieniono nazwę szpitala na 109 Szpital Wojskowy z Przychodnią. W latach 80. w obrębie oddziału wewnętrznego powstała pracownia kardiometrii, gabinet endoskopii (gastroskopia, kolonoskopia), sala intensywnej opieki kardiologicznej. Od 1983 r. wprowadzono w Szczecinie rejonizację opieki położniczo-ginekologicznej i oddział rozpoczął przyjmować pacjentki cywilne. W 1984 przychodnię szpitala przeniesiono do budynku po WKU oraz WRZKB, u zbiegu ulic Piotra Skargi i Szymanowskiego. Z dniem 1 lutego 1985 zafunkcjonował w szpitalu oddział neurochirurgii, w początkowym okresie jako pododdział oddziału urazowo-ortopedycznego, jako samodzielny oddział od dnia 22 października 1987. W 1989 uruchomiono wspólnie z Wojewódzkim Wydziałem Zdrowia, wojewódzką przychodnię dla chorych ze stomią. W lipcu 1987 zgodnie z etatem szpitala zafunkcjonował oddział urologii z 30 łóżkami, zwiększając liczbę łóżek w szpitalu do 670. 9 grudnia 1994 r. szpital obchodził uroczyście rocznicę 50-lecia działalności. W 1997, po kilkuletniej przerwie, został utworzony oddział rehabilitacji.
109 Szpital Wojskowy z Przychodnią w Szczecinie