National Gallery of Ireland (irl. Gailearaí Náisiúnta na hÉireann, pol. Irlandzka Galeria Narodowa) – irlandzkie muzeum sztuki w Dublinie, założone w roku 1854, otwarte dla publiczności 30 stycznia 1864 r. Zbiory muzeum skoncentrowane są na sztuce irlandzkiej, ale obejmują również dzieła głównych szkół malarstwa europejskiego. Muzeum swoje zbiory zawdzięcza licznym darczyńcom, w tym George’owi Bernardowi Shaw, który ofiarował jedną trzecią swojego majątku na rzecz muzeum. Na zbiory National Gallery of Ireland składa się ok. 15 000 eksponatów obejmujących 700 lat historii sztuki, reprezentowanej przez obrazy, grafikę i rzeźbę.
Historia XIX w. W czerwcu 1852 r. stowarzyszenie Royal Dublin Society zorganizowało w swojej siedzibie w Lawn Leinster w Dublinie wystawę dzieł sztuki. W jej przygotowaniu (od strony finansowej) wziął też udział założyciel irlandzkiej sieci kolejowej, William Dargan. Za wzór wybrał on Wielką Wystawę światową, jaka miała miejsce rok wcześniej w Kryształowym Pałacu w Londynie. 12 maja 1853 roku wystawa została otwarta. Mieściła się ona w kilku pawilonach, za których zaprojektowanie architekt John Benson otrzymał tytuł szlachecki. Entuzjastyczna reakcja publiczności odwiedzającej wystawę była wyrazem zainteresowania jej sztuką, odzwierciedlała też chęć zorganizowania stałej kolekcji publicznej, do której powstania również miał przyczynić się Dargan.
Po sukcesie wystawy powołano do życia dwa komitety: Dargana i Irish Institution, aby promować utworzenie Galerii Narodowej w Dublinie. W listopadzie 1853 r. Irish Institution zaproponowała cztery możliwe lokalizacje przyszłej galerii w tym jedną w sąsiedztwie Leinster Lawn.
W 1854 r. ustawą Parlamentu Brytyjskiego powołano do życia National Gallery.
Najbliższe dziesięć lat poświęcono kampanii na rzecz zbierania funduszy na sfinansowanie nowego budynku galerii, który został zaprojektowany przez Francisa Fowke. Warunkiem, jaki postawiono architektowi, był wymóg, iż jego wygląd zewnętrzny nowego gmachu miał stanowić replikę siedziby Natural History Museum. Jednocześnie Irish Institution kontynuowała organizowanie wystaw aż do momentu swego rozwiązania w 1860 roku. 30 stycznia 1864 r. hrabia Carlisle oficjalnie otworzył National Gallery of Ireland (obecne skrzydło Dargana z wejściem od Merrion Square). Kolekcja składała się tylko ze 112 obrazów, w tym 39 zakupionych w Rzymie w roku 1856 i 30 wypożyczonych z innych placówek, w tym z londyńskiej National Gallery.
Mniej więcej w tym samym czasie Henry Vaughan przekazał na rzecz nowo otwartej galerii kolekcję akwarel Williama Turnera z zastrzeżeniem, iż ma ona być eksponowana tylko w styczniu, a to w celu zabezpieczenia jej przed niszczącym wpływem światła słonecznego. Pomimo iż dzisiejsza technologia niweluje ten wpływ, National Gallery nadal stosuje się do zaleceń Vaughana.
W 1866 r. ustanowiona została roczna dotacja w wysokości 1000 funtów na zakup obrazów. Nowo powstała instytucja budowała swoje zbiory nie tylko w drodze zakupu, ale też zapisów i darowizn.
XX i XXI w. W 1901 roku hrabina Milltown przekazała galerii w darze ze swego domu w Russborough ponad 200 obrazów, a także kolekcję sreber, mebli oraz książek z własnej biblioteki. Wielkość tego daru spowodowała konieczność rozbudowy galerii. Po darowiźnie hrabiny Milltown nastąpiły kolejne zapisy i darowizny, którym National Gallery zawdzięcza swój obecny stan posiadania. Istotną darowizną było przekazanie przez kolekcjonera Hugh Lane’a dużego zbioru obrazów i ustanowienie fundacji Lane Fund, dzięki której National Gallery dokonuje zakupu dzieł sztuki aż do dziś. Kolejny ważny zapis na rzecz galerii uczynił George Bernard Shaw przekazując na jej rzecz jedną trzecią swojego majątku.
W 1968 r. do galerii dobudowano nowe skrzydło według projektu Franka DuBerry. Nosi ono dziś nazwę Beit Wing, na cześć Alfreda Beita i jego małżonki, którzy w 1987 r. podarowali National Gallery 17 obrazów starych mistrzów, w tym płótna Velazqueza, Murillo, Steena, Vermeera i Raeburna.
W 1978 r. National Gallery otrzymała od rządu irlandzkiego obrazy przekazane w darze narodowi przez milionera Alfreda Chestera Beatty, a w 1987 r. darowiznę Sweeney, na którą składało się 14 dzieł sztuki, w tym obrazy Picassa i Jacka Butlera Yeatsa.
W 1993 r. Galeria znalazła się w centrum międzynarodowej uwagi po tym, jak w domu jezuitów Jesuit House of Study w Dublinie odkryto obraz Caravaggia Pojmanie Chrystusa, znany dotychczas z kopii i długo uważany za zagubiony lub zniszczony. Obraz pozostaje w galerii na zasadzie bezterminowego wypożyczenia od jezuitów. thumb|Millenium Wing W 1990 i 1996 roku National Gallery zakupiła grunty pod kolejną rozbudowę swej siedziby. Na gruntach tych zbudowano i oddano do użytku w styczniu 2002 r. budynek Millennium Wing, zaprojektowany przez londyńską spółkę architektoniczną Benson & Forsyth. W budynku tym zbudowano drugie wejście do galerii, od strony Clare Street.
W styczniu 2013 roku irlandzki Minister Sztuki i Dziedzictwa narodowego Jimmy Deenihan i przewodnicząca rady nadzorczej National Gallery, Olive Braiden zapowiedzieli zaplanowaną na trzy lata modernizację galerii, najważniejszą od czasu jej otwarcia, w efekcie której galeria ma pod koniec roku 2015 osiągnąć poziom światowy. Na ten cel wyasygnowano kwotę 20 milionów euro; większość tej sumy wyłoży państwo irlandzkie, a resztę National Gallery. W trakcie prac modernizacyjnych zainstalowana zostanie nowoczesna klimatyzacja oraz system ogrzewania, oświetlenia i bezpieczeństwa. Kompletnie odnowione zostaną przede wszystkim zabytkowe budynki galerii, Dargan Wing i Milltown Wing. Udostępnione do zwiedzania zostaną pewne pomieszczenia z epoki wiktoriańskiej, wcześniej niedostępne dla ogółu.
Zbiory
W kolekcji National Gallery znajduje się ok. 15 000 obrazów, rzeźb, grafik i innych dzieł sztuki pochodzących z okresu od XIII do połowy XX w. W kolekcji znajduje się najbardziej kompleksowy w skali światowej zbiór sztuki irlandzkiej oraz prace artystów reprezentujących główne szkoły malarstwa europejskiego.
Malarstwo irlandzkie thumb|Hugh Douglas Hamilton, Kupidyn i Psyche w weselnej altance, 1792–1793 Zbiory malarstwa irlandzkiego to największa i najbogatsza część kolekcji National Gallery, a zarazem największy i najbardziej kompleksowy zbiór sztuki irlandzkiej na świecie. Tradycja malarstwa sztalugowego w Irlandii zapoczątkowana została w pierwszych latach XVII w., kiedy to James Butler, 1. książę Ormonde, zaprosił artystów do Irlandii, żeby malowali portrety, starając się stworzyć rodzimą szkołę. Inicjatywa ta doprowadziła do utworzenia w 1740 stowarzyszenia Royal Dublin Society. Prowadzone przez nie szkoły wykształciły nowe pokolenie artystów, którzy zyskali zainteresowanie wyrafinowanej klienteli malując na jej zlecenie portrety i pejzaże. W zbiorach National Gallery znajdują się znaczące dzieła wybitnych twórców tego okresu: Jamesa Lathama, Stephena Slaughtera, Nathaniela Hone’a starszego, Jamesa Barry’ego i Hugh Douglasa Hamiltona. Chęć zaistnienia na szerszym rynku sztuki skłoniła wielu utalentowanych artystów irlandzkich do przeniesienia się do Londynu; dwaj spośród nich, George Barret i Nathaniel Hone starszy, stali się członkami–założycielami Royal Academy of Arts. Trend ten utrzymał się w XIX w., kiedy tacy artyści, jak Francis Danby i Daniel Maclise odnieśli sukcesy w Anglii. Akty Unii z 1800 zmieniły charakter mecenatu, a artyści zostali zmuszeni do poszukiwania nowych dróg robienia kariery. Najbardziej skuteczną inicjatywą w tym zakresie była założenie Royal Hibernian Academy w 1823.
W drugiej połowie XIX w. Nathaniel Hone młodszy był jednym z pierwszych irlandzkich artystów młodego pokolenia, którzy wyjechali do Francji, aby poszerzyć swoją edukację artystyczną. W jego ślady poszli następnie: Walter Osborne, Frank O’Meara, William Leech, Roderic O’Conor i inni, którzy przyłączyli się do kolonii artystycznych w Bretanii i Barbizon. Jeden z artystów tej grupy, John Lavery zrobił karierę jako portrecista w Londynie. Założenie Metropolitan School of Art (później National College of Art and Design) w Dublinie stworzyło instytucjonalne podstawy edukacji artystycznej w ówczesnej Irlandii. Najbardziej znanym uczniem szkoły był William Orpen, który wywarł wpływ na nowe pokolenia artystów (m.in. Sean Keating, Leo Whelan i Margaret Clarke).
Przełom XIX i XX w. to zainteresowanie artystów folklorem irlandzkim, zagadnieniami politycznymi i społecznymi (George William Russell i Seán Keating). Jack Butler Yeats uważany jest za pierwszego irlandzkiego malarza nowoczesnego, który zdobył międzynarodowe uznanie. Namalowane przez niego obrazy przedstawiają życie w zachodniej Irlandii na początku XX w. Tendencje modernistyczne w malarstwie irlandzkim reprezentują płótna Mainie Jellett i Evie Hone, malujących w paryskich pracowniach André Lhote’a i Alberta Gleizesa.
Malarstwo brytyjskie i amerykańskie thumb|left|Joshua Reynolds, Charles Coote, 1. książę Bellamont, 1776 thumb|Richard Wilson, Tivoli, świątynia Sybilli i wieś, 1752 Kolekcja malarstwa brytyjskiego w National Gallery obejmuje okres od epoki Tudorów do czasów współczesnych, ze szczególnym naciskiem na sztukę XVIII w. Dominującą formą sztuki w Wielkiej Brytanii były portrety. Osiągnęły one swoje apogeum w XVIII w. w pracach Joshuy Reynoldsa, który malując je czerpał inspiracje z mitologii, literatury i historii sztuki. Tworzył wielkich rozmiarów wizerunki, jak ekstrawagancki portret Charlesa Coote’a, 1. księcia Bellamont. Po Reynoldsie najmodniejszym portrecistą swojego pokolenia stał się Thomas Lawrence, a urodzona w Szwajcarii Angelika Kauffmann była czołową przedstawicielką malarstwa kobiecego swojej epoki.
Rosnąca klasa średnia XVIII stulecia wykreowała popyt na portrety. Jej patronat doprowadził do powstania nowego gatunku portretu rodzajowego, w którym celowali: William Hogarth, Johann Zoffany i Henry Raeburn. Thomas Gainsborough tworzył portrety społeczeństwa i przedstawienia postaci na tle wiejskiego krajobrazu.
W malarstwie pejzażowym wyspecjalizował się Richard Wilson. Namalowane przez niego widoki Tivoli wywarły wpływ na późniejszych pejzażystów: Johna Constable’a i Williama Turnera.
Malarstwo amerykańskie w zbiorach National Gallery reprezentuje znany z eleganckich portretów John Singer Sargent.
Malarstwo francuskie thumb|Nicolas Poussin, Opłakiwanie zmarłego Chrystusa, ok. 1657–1658 thumb|Jules Breton, Żniwiarze, 1854 Wśród najstarszych dzieł uwagę zwraca XV-wieczne Zwiastowanie Jacques’a Yverni. Większość francuskich obrazów w kolekcji National Gallery pochodzi z XVII, XVIII i XIX w. Przed utworzeniem Académie des beaux-arts w Paryżu w roku 1648, wielu francuskich malarzy wyjeżdżało do Włoch na studia lub do pracy. Niektórzy, jak Nicolas Poussin i Claude Lorrain, spędzili tam większość swojego twórczego czasu, inni, jak Simon Vouet, zatrzymali się tam na pewien okres, tworząc pod wpływem Caravaggia. W zbiorach galerii znajdują się obrazy Lorraine’a, Voueta, jak również 4 płótna Poussina o treści religijnej i mitologicznej, w tym Opłakiwanie zmarłego Chrystusa. Epokę rokoka reprezentują obrazy Jeana Chardina, Nicolasa Lancreta, François Bouchera i Jean-Honoré Fragonarda, natomiast klasycyzm – François Gérard (Portret Julii Bonaparte jako królowej Hiszpanii) i Jacques-Louis David (Pogrzeb Patroklosa).
W pracach artystów XIX-wiecznych, jak Jean-Léon Gérôme, Gustave Guillaumet i Eugène Fromentin pojawiają się tematy orientalne, inspiracje kolonialne (podbój Afryki Północnej przez Francuzów) oraz batalistyczne i wojskowe, jak Grupa kawalerzystów na śniegu Jana Chełmińskiego.
Galeria posiada dużą kolekcję pejzaży malarzy szkoły z Barbizon, w tym Jean-François Milleta i Constanta Troyon, obrazy o treści historycznej pędzla Jean-Louis-Ernesta Meissoniera i 2 obrazy Jules’a Bretona, w tym Żniwiarze z 1854.