Jan Beneš pseudonimy: Milan Štěpka, Bobisud Mihule, Mojmír Čada, Ing. Čada, JAB, JeBe, Světlana, Sirius (ur. 21 marca 1936 w Pradze, zm. 1 czerwca 2007) – czeski prozaik, publicysta, tłumacz, autor scenariuszy, wykładowca akademicki, pracownik Departamentu Obrony Stanów Zjednoczonych podczas emigracji w USA. Ofiara reżimu komunistycznego, krytyk reżimów totalitarnych, więziony za przekonania polityczne, sądownie zrehabilitowany w 1990.

Życiorys Wczesne życie Był synem architekta Bohuslava Beneša. W latach 1951–1955 uczył się w Szkole Rzemiosła Artystycznego w Pradze. W latach 1955–1956 był artystą w przedsiębiorstwie produkcyjnym Plzeňské dílo i w firmie Hamiro w Příbram wytwarzającej zabawki. W latach 1956–1958 odbył zasadniczą służbę wojskową w Preszowie, w trakcie której, został aresztowany; w kwietniu 1958 r. sąd wojskowy skazał go na 25 miesięcy więzienia za nielegalne posiadanie broni i kradzież mienia socjalistycznego. Czynu tego nie popełnił, jednak nie odwoływał się od wyroku, aby nie zaszkodzić współoskarżonemu. Do 1960 r. odbywał karę w więzieniach w Koszycach, Ilavie, Ołomuńcu i Ruzyně, a także w obozie pracy przymusowej w Mostecku, gdzie pracował jako górnik w kopalni uranu. Po wyjściu z na wolność, w maju 1960 r., pracował jako inscenizator w Centralnym Teatrze Lalek w Pradze. Jednocześnie zaczął wyrażać literacko swoje doświadczenia życiowe. Po dwóch latach pracy w teatrze został zwolniony. Od 1960 r., przez rok uczęszczał na wykłady z historii sztuki na Uniwersytecie Palackiego w Ołomuńcu, a następnie od 1961 r., również przez rok, na wykłady ze scenografii na Wydziale Teatralnym Akademii Sztuk Scenicznych w Pradze. W latach 1965–1966 studiował na wydziale prawa Uniwersytet Karola w Pradze.

Działalność literacka W latach 60. stał się znaną postacią w kręgach literackich. W 1963 r. zadebiutował wydawniczo, opublikował tom opowiadań Do vrabců jako když střelí. Otrzymał za niego kilka nagród m.in. w 1964 r. nagrodę literacką gazety Czerwone Prawo – oficjalniej gazety Komunistycznej Partii Czechosłowacji, za opowiadanie Expert z tego tomu. Jednocześnie gazeta odmówiła publikacji opowiadania na swoich łamach. Napisana w 1963 r. książka Druhý dech, której akcja toczy się w komunistycznym obozie jenieckim, również nie spodobała się cenzurze i została zakazana decyzją wydziału ideologicznego KC Komunistycznej Partii Czechosłowacji. Po raz pierwszy książka została wydana w 1969 r. w Stanach Zjednoczonych, w języku angielskim. W języku czeskim wydana została w 1971 roku w Szwajcarii.

Jego opowiadania były drukowane w pismach Plamen, Host do domu i Mladá fronta, był też członkiem redakcji magazynu Tvář. Wybrane utwory były adaptowane dla radia i telewizji (Čas plyne i v neděli, reż. Miloslav Zachata) i na potrzeby produkcji filmowych (Motýl, reż. Elmar Klos). Angażował się także społecznie – wraz z Václavem Havlem wystąpił z inicjatywą zwołania kongresu pisarzy w 1965 roku, występował także w obronie uwięzionych sowieckich pisarzy Andrieja Siniawskiego i Julija Daniela.

W latach 1964–1966 współtworzył pismo emigracyjne Świadectwo, w którym publikował opowiadania (pod pseudonimem Milan Štěpka) oraz cykl pt. Dopisy Světlaně o sytuacji kulturowej i politycznej w Czechosłowacji (pod pseudonimem Sirius). Pismo założył, przebywający na uchodźstwie Pavel Tigrid. W 1966 r. sekretarka Tigrida ujawniła współpracę Beneš z pismem. W sierpniu 1966 r. został aresztowany i przesłuchany przez służby bezpieczeństwa. Dzięki międzynarodowej akcji, zorganizowanej przez Amnesty International, oskarżenie Beneša przekwalifikowano na działalność wywrotową. Rozprawa sądowa odbyła się w lipcu 1967, podczas której Beneš nie ukrywał negatywnego stosunku do reżimu komunistycznego. Został skazany na 5 lat więzienia. Jednocześnie został wydalony ze Związku Pisarzy Czechosłowackich. Tylko dwoje jej członków, Hela Volanská i Václav Havel zagłosowali przeciwko. 22 marca 1968 r. prezydent Antonín Novotný udzielił mu ułaskawienia.

Na emigracji W kolejnych miesiącach Beneš zajmował się publicystyką, wydał zbiór opowiadań Disproporce, przygotowywał nowe książki do publikacji. Po wkroczeniu wojsk Układu Warszawskiego w sierpniu 1968 r. Beneš wyjechał do Paryża. Na początku 1969 r. wrócił do ojczyzny i objął stanowisko redaktora pisma Zítřek. W październiku 1969 r. opuścił Czechosłowację po otrzymaniu informacji, że władze planują ponownie aresztować go. Jego żonie Šárce również udało się uciec, ale dzieci zostały wypuszczone z kraju dopiero po dziesięciu latach. Beneš początkowo mieszkał we Francji, gdzie przygotowywał publikacje swoich książek.

W 1970 r. wyemigrował do USA. Zarabiał na życie jako pracownik fizyczny i uczył się języka angielskiego. W latach 1973–1974 pracował jako asystent naukowy w Instytucie Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Harvarda. W 1974 roku został zatrudniony przez Departament Obrony Stanów Zjednoczonych i pracował w wojskowej szkole językowej Defense Language Institute w Monterey. Do 1979 r. studiował w Chapman College. Wykładał na różnych uniwersytetach w USA, Anglii, Niemczech i Austrii. Pisał podręczniki dla oficerów wywiadu amerykańskiego, publikował w prasie emigracyjnej i wydawał książki, w których opisywał czechosłowacką rzeczywistość, zwłaszcza lat 50. i 60. (Zelenou nahoru, 1977). W 1991 r., razem z czechosłowackim szpiegiem Josefem Frolíkiem, napisał książkę (Střílející abatyše, 1991). Przygotował także korektę pamiętników Frolika.

Powrót do ojczyzny W 1989 r. Jan Beneš przyjechał do Czechosłowacji. Pisał i redagował teksty do magazynu Nový Polygon, publikował zarówno swoje starsze teksty, jak i nowe książki (Svoboda nechodí v rudém šatě, 1995). Wydał pamiętnik Indolence (1992), w którym opisał okoliczności swojego skazania w 1967 r., jednocześnie krytycznie odniósł się do realiów okresu reżimu komunistycznego. Opublikował książkę z gatunku literatury faktu, w której opisał historię Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego pod tytułem Čas voněl snem (2004). Poza działalnością publicystyczną był zaangażowany w Konfederację Więźniów Politycznych Republiki Czeskiej, stowarzyszenie byłych więźniów politycznych. W 1990 r. został sądownie zrehabilitowany, w 1994 r. wrócił na stałe do Czech. W 2007 r. popełnił samobójstwo.

Wybrana twórczość Zbiory opowiadań: Do vrabců jako když střelí, 1963 Situace, 1963 Disproporce, 1965 Na místě, 1969 Až se se mnou vyspíš, budeš plakat, 1969 Index, 1973 Můj otec nepadl za nikoho, 1969 The Blind Mirror, 1971 Na místě, 1972 Banánové sny, 1984 Žádné kvítí, 1986 Svoboda nechodí v rudém šatě, 1995 Psové a jiné animálie, 2004

Powieści: Druhý dech, 1969 Second Breath, 1969 Druhý dech, 1974 Trojúhelník s Madonou, 1969 Zelenou nahoru, 1977 Smrt kmotřička, 2001 Indolence, 1994 Balada o Ludimíru,1996 Americká causerie: Čtení po Evropě, 1997 Americký pitaval, 1997 Střílející abatyše (z Josefem Frolíkem), 2001 Moji výbušní zlotvoři, 2001

Literatura faktu: Ve znamení lva, historie čs. zahraničních armád, 1972 Always Dubiety, 1974 The Geography and History of Czechoslovakia, 1986 The Economical and Political Affairs in Contemporary Czechoslovakia, 1986 Zločin genocidy, 1989 Zločin genocidy: Litva v drtivém objetí velkého bratra SSSR 1939–1953, 2001 Ve znamení temna: sovětská špionážní a podvratná činnost proti Československu v letech 1918–1969: studijní materiál pro doplnění zápočtových seminářů FFUK (podle práce Františka Augusta), 2001 Čas voněl snem: stručný přehled dějin VKS(b): doplňkový studijní materiál, 2004

Antologie: Die zerbrochene Feder, 1984 Lásky a nelásky, 1998 Rasskazy i povesti sovremennych češskich pisatelej, 2001

Przypisy

Bibliografia Opowiadacze. Nie tylko Hrabal (antologia), przeł. Andrzej S. Jagodziński, Jan Stachowski; (opieka red. Krzysztof Lisowski), Wydawnictwo Literackie, Kraków 2012 Kdo byl kdo v našich dějinách ve 20. století. I., A–M / Milan Churaň a kol.. 2. vyd. Praha: Libri, 1998. ISBN 80-85983-44-3. s. 38–39. Osobnosti - Česko: Ottův slovník. Praha: Ottovo nakladatelství, 2008. ISBN 978-80-7360-796-8. s. 45. Josef Tomeš, a kol. Český biografický slovník XX. století: I. díl : A–J. Praha ; Litomyšl: Paseka ; Petr Meissner, 1999. ISBN 80-7185-245-7. s. 78.

Kategoria:Czescy prozaicy XX wieku Kategoria:Czescy scenarzyści XX wieku Kategoria:Ludzie urodzeni w Pradze Kategoria:Urodzeni w 1936 Kategoria:Zmarli w 2007