Owińska

Owińska – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie poznańskim, w gminie Czerwonak, położona około 8 km na północ od granic Poznania.

Położenie Owińska leżą na trasie szlaku cysterskiego. W XIX w. funkcjonowała cegielnia, która zaopatrywała Twierdzę Poznań oraz inne obiekty w materiały budowlane.

W Owińskach powstał pierwszy w Polsce i w Europie Park Orientacji Przestrzennej i Ogród Zabaw dla niewidomych (autorski projekt architektów Macieja Jakubowskiego i Szymona Wytykowskiego oraz architektki krajobrazu Renaty Gilmore). Jest on usytuowany w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Dzieci Niewidomych. Park pomaga niewidomym i niedowidzącym dzieciom przystosować się do poruszania się samodzielnie w mieście. Został otwarty 3 września 2012 r. W maju 2013 r. Park Orientacji zwyciężył w konkursie „Polska Pięknieje – 7 Cudów Funduszy Europejskich”, w kategorii „Miejsce przyjazne dzieciom”Ministerstwo Rozwoju Regionalnego: Znamy zwycięzców konkursu „Polska Pięknieje – 7 cudów Funduszy Europejskich”.. W Ośrodku powstała także pierwsza w Polsce Biblioteka Zapachów (autorski projekt pedagoga, Marka Jakubowskiego).

Na wschód od wsi dawne żwirownie przekształcono w miejsce rekreacji wodnej – Akwen Tropicana, ujęcie wody oraz akwen dla wędkarzy. Pomiędzy zbiornikami wodnymi znajduje się dawna żużlowa droga, która od stacji kolejowej w Owińskach przez ulicę Plażową pomiędzy stawami wiedzie do leśniczówki Potasze.

Nazwa Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XIV wieku. Po raz pierwszy wymieniona została w łacińskim dokumencie z 1249 kiedy odnotowano ją pod zlatynizowaną, staropolską nazwą „Ovensco”, 1250 (według falsyfikatu z końca XIII wieku) „Ovensko”, 1252 „Ouenzk”, (według zachowanej kopii XVI wieku) „Owensk”, 1252 „Owenzk”, według zachowanego rękopisu z ok. 1300 „Ouenzko, Owenzco”, 1305 (wg zachowanej kopii z XV wieku) „Owensga”, 1325 „Ovenz, Owenz”, 1326 „Owenczsco”, 1331 „Ovensc”, 1335 (wg dokumentu spisanego w języku niemieckim) „Owenzik”, 1387 „Owenska”, 1389 „Ovensky”, 1390 „Ovenska”, 1391 „Owensk”, 1393 „Owenszk”, 1397 „Owensko, Owensca, Owenske”, 1399 Owensca”, 1399 „Owensky”, 1418 „Owyenska”, 1420 „Ouenska”, 1427 „Owiensca, Owienska”, 1432 „Owyensky”, 1435 „Ovyenska, Owyeszka, Owyeska”, 1438 „Ovyenszka”, 1445 „Orvenizko”, 1452 „Offenska”, ok. 1480 „Owanska”, 1486 „Owentzko”, 1488 „Obentzko”, 1496 błędnie „Drainszlo”, 1509 „Ovienska, Ouienska”, 1519 „Owyenszka”, 1522 „Owyensko”, 1628 „Owinska” .

Nazwę miejscowości w zlatynizowanej staropolskiej formie „Ouenzko” wymienia spisany ok. 1300 roku średniowieczny łaciński utwór opisujący żywot świętej Jadwigi Vita Sanctae Hedwigis„Monumenta Poloniae Historica”, Tom IV, Akademia Umiejętności w Krakowie, Lwów 1884, „Vita Sanctae Hedwigis”, s. 552..

Historia Tereny, na których powstała miejscowość były jednak prawdopodobnie zasiedlone wcześniej niż odnotowały to zachowane zapisy historyczne. Archeolodzy w pobliżu wsi znaleźli ślady osadnictwa datowane na IV tysiąclecie p.n.e. W miejscowości odkryto także skarb srebrny, który ukryty został ok. 1000 roku.

Miejscowość historycznie należała do Wielkopolski. Pierwotnie była wsią książęcą, a później w wyniku darowizny, kościelną, własnością lasztoru Cysterek w Owińskach. Od 1320 tereny, na których powstała wieś leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim. W 1508 miejscowość znajdowała się w powiecie kościańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. Od 1400 miejscowość była siedzibą własnej parafii.

Pierwsza wzmianka w spisanych źródłach historycznych pochodzi z roku 1249 z łacińskiego dokumentu sygnowanego przez księcia wielkopolskiego Przemysła I gdzie staropolską nazwę zapisano w zlatynizowanej formie Ovensko „Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski”, tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, s. 243.KODEKS DYPLOMATYCZNY WIELKOPOLSKI. TOM XI. Dokument nr 1704.. W 1280 roku miejscowość odnotowano pod zlatynizowaną nazwą Ovensko oraz Owensk w łacińskich dokumentach wydanych w Poznaniu i sygnowanych przez księcia wielkopolskiego oraz późniejszego króla Polski Przemysła II„Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski”, tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, s. 465–466.„Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski”, tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, s. 484..

W 1399 papież Bonifacy IX polecał, aby Bogusława syna Piotra z Sułowa, który został plebanem w Owińsku po śmierci poprzedniego plebana Jana Sanny prezentowany przez opatkę w Owińsku i wprowadzony został przez wikariusza biskupa poznańskiego Wojciecha Jastrzębca, ponownie wprowadzić na to beneficjum mocą autorytetu papieskiego. W latach 1400-1405 plebanem we wsi był Bogusław.

W 1428 Andrzej pleban w Owińsku zawarł ugodę z opatką w sprawie wyrębu drzew w Owińsku, Bolechowie, Bolechowie Małym i innych dobrach klasztornych. We wsi wolno mu było rąbać nowo wyrastające drzewa (łac. „excrescentia”) tam, gdzie zwykli to robić ludzie (łac. „populus”) z Owińska. W borach natomiast wolno mu rąbać było tylko za zgodą opatki. W 1431 pleban w Owińskach toczył proces z Jafroszką mniszką w Owińsku. Domagała się ona zwrotu około jednego wiardunku, który plebanowi pożyczyła chłopka Małgorzata z Owińska.

Archiwalne źródła historyczne z XIV i XV wieku wspomniały mieszkańców wsi pochodzących z niższych stanów społecznych. W 1393 odnotowani zostali imiennie miejscowi młynarze: Grzegorz z Owińska, Maciej z Owińska i Gaweł z Owińska. W 1400 wspomniany został Klimaszek prokurator owieński. W 1418 w dokumentach sądowych odnotowany został karczmarz we wsi Pietryka. W 1419 zanotowano, że ma on zapłacić karę sądową za to, że niesłusznie zajął Mikołajowi mieszczaninowi z Rogoźna ruchomości (łac. „ipsum iniuste pigneravit”). W wypadku kiedy by nie zapłacił, „zapłacić za niego będzie musiała opatka”. W 1423 Mikołaj niegdyś Owieński oraz Wojciech i Tomasz z Konarzewa dowodzili, że nie wzięli jego mienia, tj. 17,5 grzywny oraz dwóch koni. W 1452 pracownik Jan Pokład i Jakub Nanta z Owińska pozwani zostali przez Jana kleryka z „Summum Poznaniense” (czyli z Ostrowa Tumskiego w Poznaniu) o 3 grosze poręki za jego ojca Jaranda, niegdyś ich sąsiada. W 1452 imiennie odnotowany został kmieć owiński Stanisław Stojar, którego pozwał Paweł pleban z Chludowa. W 1499 wspomniano pracownika Błażeja kmiecia z Owińska.

W 1434 Stanisław wikariusz w Owińsku. W 1446 Mikołaj Kordos pleban owiński wydzierżawił dochody swojego kościoła Mikołajowi wikariuszowi ze Swarzędza na 3 lata za 9 grzywien rocznie. Dzierżawca otrzymał też opłatę zwaną meszne z Radujewa (obecnie to Radojewo). Opatka z Owińska Krystyna oświadczył, że umowa ta została zawarta bez jej wiedzy, ale za namową kanoników poznańskich wyraziła swoją zgodę, pod warunkiem jednak, że dzierżawca w razie trudności ze ściągnięciem należności od kmieci zgłosi się najpierw do niej, a dopiero gdyby odmówiła mu pomocy, będzie mógł wnieść sprawę do sądu.

W 1450 Jan Gradcz lub Gracz pleban w Owińsku pozwany został przez Jana sołtysa z Bolechowa Małego o zapłatę połowy kopy groszy za kupione u niego siano o co toczył proces z Grzegorzem przeorem klasztoru owińskiego. W 1452 Piórko dzierżawca dochodów kościoła w Owińsku pozwał Wawrzyńca kmiecia z Lechnina o jeden wiardunek, który Maciej Matyka, syn Wawrzyńca, zapisał w testamencie Piórkowi.

W 1455 Maciej pleban w Owińsku wydzierżawił dochody swojego kościoła Piotrowi z Poznania, wikariuszowi w Owińsku na 3 lata za 9 grzywien rocznie. Pleban zostawił dzierżawcy 3 krowy (każda wartości połowy kopy), 4 płodne maciory, 7 prosiąt i jednego kiernozka, 8 gęsi, 20 kur i 2 koguty, w domu zaś dwa wielkie stoły, dzieżę (łac. „canistura wlgariter dzeza”), 2 naczynia (łac. „capistura alias nyeczky”), sito, rzeszoto, dwie kłody drewniane, koryto. Piotr miał dbać o ogród i oddać go obsianego jarzynami: kapustą, makiem, konopiami i pszenicą jarą, tak jak go otrzymał. Pleban zostawił wóz drabiniasty do wożenia drewna. Dzierżawca miał naprawić na własny koszt wszystkie szkody w domu i mielcuchu, a jeśli postawi nowe budynki, ich koszt będzie odciągnięty przy rozliczeniu z plebanem. Piotr miał plebana przywieźć, odwieźć i ugościć w następujące święta: Wniebowzięcia NMP przypadającego 15 sierpnia, Boże Narodzenie, Wielkanoc i św. Mikołaja.

Miejscowość odnotowały również XVI wieczne rejestry podatkowe. W 1508 pobrano podatki we wsi od 3 karczm po 6 groszy oraz od młyna wodnego o jednym kole wodnym. W 1509 pobrano podatki od młyna oraz od 3 karczm po 3 grosze. We wsi nie było wówczas ról. W 1510 podbrano podatki od zagrodników. W 1563 od jednego łana, dwóch karczm w dzierżawie, dwóch młynów o jednym kole wodnym, jednego krawca oraz od jednego komornika. W 1577 formularz podatkowy nie został wypełniony. W 1580 pobrano podatki od trzech zagrodników, rybaka, połowy łana sołtysiego, dwóch młynów o jednym kole wodnym.

Wieś duchowna Owieńska, własność Klasztoru Cysterek w Owińskach pod koniec XVI wieku leżała w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskimAtlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 247..

Własność cysterek Od założenia w połowie XIII wieku do kasaty zakonu w 1797 roku własność klasztoru cysterek, później rodziny von Treskow. Klasztor został ufundowany w latach 1242–1252 przez księcia Przemysła I oraz jego brata księcia Bolesława Pobożnego dla sióstr pochodzących z Trzebnicy. W ciągu wieków dzięki licznym darowiznom majątek klasztorny bardzo się powiększył i obejmował wiele okolicznych wsi (m.in. Barcinek, Biedrusko, Bolechowo, Chludowo, Czerwonak (?), Dębogóra, Miękowo, Radojewo, Radzim, Skorzęcin, Trzuskotowo, Wierzonka). Na terenie klasztoru siostry prowadziły szkołę żeńską.

Od 1797 do 1939 Po II rozbiorze Polski w 1793 Owińska znalazły się pod panowaniem Prus. Nastąpiło odebranie własności ziem klasztorowi i sprzedanie ich w 1797 berlińskiemu bankierowi Zygmuntowi Ottonowi von Treskow. Okoliczne tereny pozostały własnością rodziny von Treskow do zakończenia II wojny światowej w 1945. Zakonnice przebywały w klasztorze do 1835, kiedy nastąpiła ostateczna kasata klasztoru (po ówczesnym przesiedleniu pozostałych zakonnic do innych miejscowości). W 1838 w budynkach poklasztornych otwarto zakład dla psychicznie chorych, który w latach 1870–1873 powiększono o zespół zabudowań w innej części Owińsk. W 1938 r., z okazji 100-lecia istnienia szpitala, odbył się w Poznaniu i Owińskach zjazd psychiatrów z całej Polski.

Okupacja niemiecka W 1939 Niemcy w ramach akcji T4 zamordowali wszystkich pacjentów szpitala (część w lasach na północ od Obornik, część zagazowano w Forcie VII).

Owińska były połączone przeprawą promową na rzece Warcie z Radojewem. Została ona zerwana w styczniu 1945 r. w czasie ucieczki Niemców przed Sowietami.

Filia Groß-Rosen W Owińskach działał niemiecki obóz koncentracyjny będący filią obozu Groß-Rosen. W budynkach po byłym ośrodku wychowawczym, a jeszcze wcześniej po nowym ośrodku eutanazji dla dorosłych przy ul. Kolejowej, mieściła się szkoła SS im. Adolfa Hitlera. Pomieszczenia przyklasztorne zajął natomiast Wehrmacht. W pomieszczeniach piwnicznych kompleksu pocysterskiego do dziś (2007) widoczne są napisy na ścianie. Sam kościół był natomiast magazynem. W lasach mieścił się poligon dla niemieckich żołnierzy i tak zwany Panzergrab, czyli rów przeciwczołgowy. Pozostałości po transzejach i sam rów widoczne są do dziś.

Lata powojenne