W ostatnim ćwierćwieczu XIX wieku, Lizbona, podobnie jak inne ważne miasta europejskie, przeżywała okres ogromnej ekspansji oraz postępującej urbanizacji, której towarzyszyło coraz większe zużycie energii elektrycznej: na początku zastąpiła ona gaz stosowany do oświetlania przestrzeni publicznej, następnie silniki elektryczne stopniowo zaczęły odgrywać coraz większą rolę w przemyśle, aż w końcu w najbardziej majętnych domach powszechne stało się użycie energii elektrycznej.

W portugalskiej stolicy znajdowały się dwie elektrownie, które dostarczały prąd miastu: Elektrownia Avenida (1889) oraz Elektrownia Boavista (1903). Ich nazwy były ściśle związane ich lokalizacją; z tego właśnie powodu w początkowej fazie projektu elektrownia Central Tejo nazywała się Central da Junqueira, ponieważ znajdowała się w dzielnicy Junqueira. Nazwa ta funkcjonowała bardzo krótko, gdyż zaraz po ukończeniu budowy w oficjalnych dokumentach oraz na fasadzie samego budynku pojawiła się nazwa pochodząca od rzeki Tag, która otaczała budynek elektrowni – Central Tejo (Elektrownia Tag).

Pierwotna Central Tejo Niewielkie elektrownie, znajdujące się w stolicy Portugalii (Avenida i Boavista), okazały się przestarzałe z powodu rosnącego zapotrzebowania na energię elektryczną. Ponadto, były zlokalizowane w dzielnicach silnie zurbanizowanych, co miało negatywny wpływ na sytuację miejscowej ludności i jednocześnie uniemożliwiało dalszą ekspansję, której z pewnością wymagałby dalszy rozwój przemysłu energetycznego.

Z tych właśnie powodów, na początku 1908 roku firma, która posiadała koncesję na produkcję oraz dystrybucję energii elektrycznej w Lizbonie, Zjednoczone Spółki Gazowe i Elektryczne, (Companhias Reunidas de Gás e Electricidade) (CRGE) rozpoczęła budowę nowej elektrowni cieplnej w Lizbonie. W podaniu o licencję na rozpoczęcie działalności, prosili o pozwolenie na uruchomienie “nowej stacji generującej prąd” znajdującej się w fabrycznej dzielnicy rozciągającej się między Arsenal da Marinha, a plażą Pedrouços, w zachodniej części miasta.

Wybrane miejsce znajdowało się dokładnie w połowie drogi między Pałacem Belém oraz Narodowej Fabryki Sznurka Junqueira, które istnieją po dziś dzień. Po zebraniu kapitału potrzebnego do sfinansowania nowej elektrowni cieplnej, w marcu 1908 roku rozpoczęto budowę obiektu, który miał dostarczać prąd do Lizbony i otaczającego ją regionu przez ponad cztery dekady.

Końcowy projekt techniczny został przygotowany przez inżyniera Luciena Neu'a, który wykorzystał całą przestrzeń użytkową umieszczając turbiny w centralnej części, a kotły po obu stronach. Projekt był wielokrotnie zmieniany, co znacznie przedłużyło czas trwania prac w stosunku do zakładanego początkowo. Firmą odpowiedzialną za powstające budynki była Vieillard & Touzet, która zatrudniła do tych prac około 50 osób.

W lecie 1909 roku, Central Tejo została oficjalnie otwarta, jednak do końca 1910 roku dokonano w niej wielu ważnych zmian m.in.: zainstalowano nowe turbogeneratory i powiększono kotłównię, co pociągnęło za sobą konieczność wybudowania nowego komina o wysokości 36 metrów, w formie odwróconego ściętego stożka.

Od momentu powstania do roku 1912, elektrownia Central da Junqueira stopniowo nabywała nowe maszyny, aby zwiększyć swoją produkcję. W 1908 pojawiły się dwa alternatory, pochodzące z elektrowni Central da Boavista, każdy o mocy 1 MW oraz sześć kotłów marki Delaunay – Belleville. W roku 1910 ponownie powiększono maszynerię instalując trzy nowe turbogeneratory Brown Boveri & Cª., które zwiększyły całkowitą moc do 7,75 MW, a także cztery kotły, do których w późniejszym okresie dołączyło kolejne pięć o większej mocy parowania.

W konsekwencji, w 1912 roku, kiedy cały sprzęt został już zainstalowany, pierwotna Central Tejo dysponowała piętnastoma małymi kotłami Belleville oraz pięcioma grupami generatorów, które zaopatrywały całą sieć elektryczną miasta Lizbony.

Jeśli chodzi o zewnętrzny wygląd budynku, w którym znajdowały się wszystkie maszyny, był on przykładem architektury charakterystycznej dla małych elektrowni elektrycznych z końca XIX wieku, nazywanych wtedy „fabrykami prądu”. Na planie budynku znajdowała się podłużna hala pokryta dachem dwuspadowym oraz trzy pawilony przylegające prostopadle od strony zachodniej, a pomiędzy nimi dwa smukłe kominy, dwa razy wyższe niż główny budynek fabryki, górujące nad całym terenem. Na fasadzie północnej oraz południowej widniał napis: “1909 / Zjednoczone Spółki Gazowe i Elektryczne / Stacja Elektryczna Elektrowni Tag”. (“1909 / Cªs Reunidas Gás e Electricidade / Estação Eléctrica Central Tejo”).

Zgodnie z początkowymi planami, pierwotna Central Tejo miała pracować przez okres sześciu lat (1908-1914), do momentu, kiedy CRGE zdobyłyby środki potrzebne na budowę nowej elektrowni o większych rozmiarach i możliwościach. Jednak wybuch I wojny światowej w ostatnim roku przedłużył tę początkową fazę działania aż do roku 1921. W tamtym czasie, produkcja oraz dystrybucja prądu odbywały się w warunkach bardzo trudnych i niepewnych między innymi dlatego, że używane paliwo było bardzo niskiej jakości, a w konsekwencji dochodziło do ciągłych awarii kotłów, co spowodowało znaczne spowolnienie tempa ekspansji i rozwoju elektryczności w mieście.

Pomimo tych trudności nie przerwano prac nad postawieniem budynku niskiego ciśnienia i pod koniec 1916 roku elektrownia zaczęła uzyskiwać parę z dwóch pierwszych kotłów niskociśnieniowych zainstalowanych w nowym, będącym jeszcze w budowie obiekcie, który jednak spełniał już warunki potrzebne do zwiększenia mocy istniejących grup generatorów.

Po zakończeniu budowy oraz zapewnieniu całkowitej operacyjności budynku niskiego ciśnienia w 1921 r. pierwotna elektrownia Central Tejo została wyłączona oraz rozebrana. Z czasem pojawiły się tam biura oraz magazyny. Kilka lat później, w 1938 roku, w związku z potrzebą stworzenia nowego pomieszczenia na kotły wysokociśnieniowe, hale pochodzące z tego pierwotnego okresu działania elektrowni zostały wyburzone. Od tego czasu nie ma już żadnych śladów po dawnej elektrowni.

Obecna elektrownia Central Tejo

Konieczność wybudowania nowej elektrowni, mogącej sprostać rosnącemu zapotrzebowaniu na prąd oraz niepewna sytuacja instalacji pierwotnej Central Tejo sprawiły, że w 1914 rozpoczęto budowę nowych obiektów oraz zainstalowano maszyny o większej wydajności. Był to okres wzrostu i modernizacji, zakończony dopiero w 1951 roku, w momencie zainstalowania ostatniego, 15. kotła.

Można wyróżnić dwa główne okresy budowy: Pierwszy, przypadający na lata 1914 – 1930, odpowiada okresowi instalacji niskiego ciśnienia; wtedy to wybudowano oraz powiększono kotłownię niskociśnieniowych oraz maszynownię. Drugi, mający miejsce w latach 1938–1951, odpowiada okresowi instalacji do produkcji wysokociśnieniowej. Konstrukcja zespołu architektonicznego z końca tego okresu pozostała niezmieniona do dziś, a budynek kotłów wysokociśnieniowych wyróżnia się na tle całego kompleksu.

Okres niskiego ciśnienia W momencie powstania budynku kotłów niskociśnieniowych oraz nowej maszynowni, elektrownia Central Tejo rozpoczęła proces konsolidacji, zarówno w obszarze produkcji, jak i na poziomie architektonicznym, stosując charakterystyczną cegłę na wszystkich widocznych fasadach zespołu.

Ponownie, w tym okresie niskiego ciśnienia można wyróżnić trzy fazy budowy: Pierwszą w latach 1914–1921, kiedy to rozpoczęto budowę obiektu przeznaczonego na kotły, podajnik węgla oraz maszynownię. Druga faza przypada na lata 1924 – 1928. Od pierwszego okresu rozbudowy odróżnia ją powstanie części fabryki pod instalację nowych kotłów oraz nowego podajnika węgla, identycznych, jak te już istniejące, nowej grupy generatorów oraz doków obwodu chłodzącego oraz kanałów. Wreszcie, w trzeciej fazie, w latach 1928–1930, miała miejsce ostatnia rozbudowa kotłowni – przez dodanie kolejnych kotłów, o większych niż poprzednie rozmiarach oraz powiększenie maszynowni.

Pierwsza faza (1914–1921) Budowa obiektów niskiego ciśnienia oraz maszyn rozpoczęły się w 1914 roku. Projekt fabryki składał się z kilku części: dwie podłużne hale pokryte dwuspadowym dachem, każda z nich miała pomieścić sześć kotłów niskociśnieniowych marki Babcock & Wilcox; maszynownię zdolną pomieścić dwa niemieckie turbogeneratory AEG o mocy 8 MW oraz stanowisko sterowania i podstację mniejszych rozmiarów. Prace budowlane rozpoczęto od części północnej w kierunku południowym; zakładano także możliwość późniejszego powiększenia obiektu na południe, aż do brzegów Tagu.

Krótko po rozpoczęciu prac, wybuchła I wojna światowa, co spowodowało opóźnienia oraz problemy z dostawą turbogeneratorów, zamówionych w Niemczech, które pozostały tam aż do zakończenia konfliktu. Pomimo to, w 1916 zainstalowano dwa pierwsze kotły niskociśnieniowe (które w projekcie miały przypisane numery 5 i 6), aby zaopatrzyć generatory pierwotnej elektrowni.

W kolejnych dwóch latach zamontowano dwa nowe kotły (numer 3 i 4), które, razem z 5 i 6, miały większą moc niż stare generatory pierwotnej elektrowni. CRGE uznały, że konieczne jest nabycie kolejnego turbogeneratora, który dołączyłby do dwóch zamówionych przed kilkoma laty generatorów, nadal znajdujących się w rękach dostawcy niemieckiego oraz poszerzenie prac nad konstrukcją części maszynowni, w której miał znajdować się nowy generator. W roku 1919 uruchomiono nowy turbogenerator szwajcarskiej Escher & Wyss o mocy 7500 kW.

W następnym roku zainstalowane pozostałe kotły (numer 1 i 2) oraz, już po zakończeniu wojny, otrzymano w końcu dwie grupy niemieckich alternatorów AEG, które uruchomiono w 1921 roku. Po ostatecznym zainstalowaniu tych 6 kotłów oraz trzech grup generatorów, produkcja ustabilizowała się i było możliwe rozmontowanie przestarzałego wyposażenia elektrowni Central da Junqueira.

Druga faza (1924-1928) W miarę stopniowego wzrostu zużycia energii ponownie niezbędne stało się przeprowadzenie nowych, istotnych prac w celu powiększenia i ukończenia kotłowni niskociśnieniowej. Plan przygotowany przez CRGE polegał na powiększeniu jednej hali przemysłowej, w której umieszczone były trzy nowe kotły oraz nabyciu nowej grupy generatorów.

W roku 1922 przeprowadzono badania nad możliwością zainstalowania kotłów numer 7 i 8 oraz użycia w nich jako paliwa pyłu węglowego, co okazało się nieskuteczne, gdyż testy przeprowadzone w kotle numer 6 nie dały satysfakcjonujących wyników. Mimo to, w późniejszym okresie używano pyłu węglowego w kotle numer 11.

Tymczasem “nowa kotłownia” jak ją wtedy nazywano, powiększała się na zachód, w kierunku rzeki Tag. Znajdująca się z tej strony fasada pozostawała nieukończona i tymczasowo zasłonięta ocynkowaną blachą oraz stalową konstrukcją imitującą okna znajdujące się po drugiej stronie, zakładano bowiem dalszą, trzecią i ostatnią już fazę powiększania sali niskiego ciśnienia. Kotły 7 i 9 marki Babcock & Wilcox zostały zainstalowane na tej nowej przestrzeni jako pierwsze, kolejno w latach 1924 i 1925. Trzeci kocioł, tym razem marki Humboldt, o numerze 11 został zainstalowany w roku 1928 i ponieważ używał pyłu węglowego miał także własny młyn.

Maszynownia nie została powiększona, natomiast w 1925 roku zainstalowano tam grupę generatorów o mocy 8 MW marki Stal-Asea, o numerze 4. Wybudowano także kanały i dwa syfony w nowych dokach obwodu chłodzenia, który doprowadzał wodę z rzeki do środka elektrowni.

Trzecia faza (1928-1930)

Podczas trzeciej fazy konstrukcyjnej tego pierwszego okresu funkcjonowania elektrowni ukończono budowę hal fabrycznych (zarówno kotłowni, jak i maszynowni). Już w 1928 roku, nie tylko zainstalowano kocioł 11, lecz także zdecydowano o dalszym rozwoju i zakupie kolejnych kotłów niskociśnieniowych 8 i 10 od najpopularniejszego dostawcy Babcock & Wilcox, z powodu opóźnień w pracach montażowych kotła marki Humboldt, które jednak zostały ostatecznie ukończone pod koniec roku 1930.