Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze – organ wymiaru sprawiedliwości powołany w 1945 roku z inicjatywy Francji, Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Związku Radzieckiego w celu osądzenia głównych zbrodniarzy wojennych III Rzeszy Niemieckiej z okresu II wojny światowej, oskarżonych o zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko pokojowi i zbrodnie przeciwko ludzkości. Procedował od 20 listopada 1945 r. do ogłoszenia wyroku 1 października 1946 r.
thumb|upright=1.4|Sala rozpraw podczas procesu norymberskiego
Przygotowania i charakter Proces poprzedzony był gromadzeniem materiału dowodowegoJeszcze przed zakończeniem wojny powstała Komisja Narodów Zjednoczonych do spraw zbrodni wojennych (20 października 1943).. Konieczne było także ujęcie wszystkich, żyjących zbrodniarzy wojennych i funkcjonariuszy III Rzeszy. Do czasu rozpoczęcia procesu, aresztowani zostali umieszczeni w Luksemburgu, w miejscowości Bad Mondorf, w pokojach Grand-Hotelu (miejsce internowania było utajnione przed opinią publiczną). Prowadzono wówczas dochodzenie wstępne oraz przesłuchania aresztowanych.
Proces norymberski był legalny, oparty na prawie narodów, choć prowadzony zgodnie z procedurą anglosaską. Początkowo przedstawiciele „zwycięskich” mocarstw nie potrafili zgodzić się nie tylko co do charakteru procesu, ale ogólnie odnośnie do jego celowości. Związek Radziecki chciał procesu oraz surowego ukarania sprawcówJ. Heydecker, J. Leeb: Trzecia Rzesza w świetle Norymbergi. Bilans tysiąca lat, Warszawa 1979. S. 105.. Francja i Wielka Brytania były niechętne procesowi i wysunęły nawet tzw. „Plan Napoleona”, według którego zbrodniarze mieli być wygnani na samotną wyspę (tak jak w przeszłości Napoleon Bonaparte na wyspę św. Heleny). Z kolei Stany Zjednoczone opowiadały się za prowadzeniem procesu. Wspólne stanowisko pomógł wypracować sędzia amerykańskiego Sądu Najwyższego Robert Houghwout Jackson, który podjął się misji zleconej przez prezydenta Stanów Zjednoczonych Harry’ego Trumana. Ostateczne decyzje podjęto na konferencji w Londynie, trwającej od 26 czerwca 1945 r. Pomimo początkowej rozbieżności zdań, ustalono, że przedmiotem procesu będą naruszenia aktów prawa międzynarodowego, które zostały wyraźnie określone w statucie trybunału. Na konferencji londyńskiej 8 sierpnia 1945 r. opracowano kartę (zwaną London Charter lub Nuremberg Charter) podpisaną przez cztery wielkie mocarstwa (Stany Zjednoczone, Francję, Wielką Brytanię i Związek Radziecki), w której uzgodniono kwestie sporne oraz powołano do życia Międzynarodowy Trybunał Wojskowy.
Wszystko to spisano w językach autentycznych: angielskim, francuskim i rosyjskim. Depozytariuszem tego był rząd brytyjski. Całość została zarejestrowana przez Sekretariat ONZ zgodnie z wymogami art. 102 Karty ONZ 15 marca 1951 r.United Nations Treaty Series, volume 82, s. 279–311.
Umowa obowiązuje od chwili podpisania, dopuszcza na wystąpienie po upływie roku, wygaśnięcie nie unieważnia czynności dokonanych ani wyników osiągniętych na jej podstawie (art. 7). Preambuła powołuje się na Deklarację moskiewską.
Do umowy oprócz czterech stron założycielskich na podstawie art. 5 przystąpiło 20 państwAgreement for the Prosecution and Punishment of the Major War Criminals of the European Axis, and Charter of the International Military Tribunal. London, 8 August 1945.. Polska podpisała porozumienie 25 września 1945 r., ratyfikacja nastąpiła po zakończeniu procesu 25 czerwca 1947 r.Dziennik Ustaw 1947 r. nr 63, poz. 367. na podstawie ustawy z 2 czerwca 1947 r.Dziennik Ustaw 1947 r. nr 48, poz. 247.
Na miejsce procesu wybrano Norymbergę, na terytorium amerykańskiej strefy okupacyjnej Niemiec, miasto, w którym do 1939 r. odbywały się masowe zjazdy partyjne (Parteitagi) NSDAP. Na gmach wyznaczono Pałac Sprawiedliwości, który nie został uszkodzony podczas wojny.
Skład Trybunału Zgodnie z postanowieniami konferencji poczdamskiej członkami trybunału byli przedstawiciele „Czterech Mocarstw” (koalicji zwycięzców w II wojnie światowej), wydelegowani przez Sądy Najwyższe krajów reprezentantów. Podstawą prawną było przeniesienie suwerennych praw Niemiec na mocarstwa – strony aktu bezwarunkowej kapitulacji z 8/9 maja 1945 r. i w konsekwencji zgoda na jednostronne określenie warunków pokoju przez mocarstwa – sygnatariuszy aktu bezwarunkowej kapitulacji III Rzeszy.
thumb|Geoffrey Lawrence – przewodniczący składu sędziowskiego thumb|Robert H. Jackson – główny oskarżyciel
Sędziowie – przewodniczący (Wielka Brytania) – sędzia zapasowy Francis Biddle (Stany Zjednoczone) – sędzia zapasowy (Francja) – sędzia zapasowy Iona Nikitczenko (Związek Radziecki) – sędzia zapasowy
Oskarżyciele Stany Zjednoczone: Robert Houghwout Jackson – główny oskarżyciel Thomas Dodd – kierownik zespołu oskarżycieli , Telford Taylor, , Młodsi oskarżyciele: William Baldwin, Smith Brookhart, Warren Farr, Hartey Murray, Samuel Harris, Drexel Sprecher, Whitnay Harris, Thomas Lambert, Bernard Meltzer, Robert Kempner, Walter Brudno Francja: – główny oskarżyciel Zastępcy głównego oskarżyciela: Charles Dubost, Edgar Faure Młodsi oskarżyciele (kierownicy działów): Pierre Mounier, Charles Gerthoffer, Jean Leyris, Alfred Costle-Floret Młodsi oskarżyciele: Henri Delpech, Constantin Quatre, Serge Fuster, Jacques Herzog, Jean-Jacques Lanoire, Henri Monneray : sir Hartley Shawcross – główny oskarżyciel sir David Maxwell-Fyfe G.D.Roberts – kierownik zespołu oskarżycieli Młodsi oskarżyciele: J.M.G. Griffith-Jones, H.J. Phillmore, F. Elwyn Jones, I. Harcourt-Barrington Związek Radziecki: Roman Rudenko – główny oskarżyciel J.W. Pokrowski – zastępca głównego oskarżyciela Młodsi oskarżyciele: M.J. Raginski, L.R. Szenin, N.D. Zoria, L.N. Smirnof, D.S. Kariew, F.G. Dienisow, I.A. Ozol, W.W. Kuchin
Na podstawie materiału źródłowegoZa T. Cyprian, J. Sawicki: Przed trybunałem Świata, cz. I, Warszawa 1962..
Świadkowie i materiał dowodowyZa Joe J. Heydecker, Johannes Leeb: „Proces w Norymberdze” . Podano tylko niektórych najbardziej zapamiętanych przez historię świadków i najważniejsze materiały dowodowe: Zaprzysiężone zeznanie niemieckiego inżyniera opisujące masowe rozstrzeliwanie Żydów z Dubna na Ukrainie; świadek po wojnie za ratowanie Żydów został odznaczony tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Zeznanie Rudolfa Hößa, komendanta obozu Auschwitz-Birkenau (skazanego wyrokiem z 7 kwietnia 1947 r. przez Najwyższy Trybunał Narodowy w Warszawie na karę śmierci, wyrok wykonano) Dziennik służbowy oskarżonego dr Hansa Franka, obejmujący wówczas 38 tomów (po wojnie w wyniku podzielenia nieoprawionego skoroszytu na 2 części oraz uzupełnienia o odnalezione materiały w Krakowie, rozszerzony do 40 tomów lub 11367 stron, w tym 10 774 strony właściwego tekstu oraz 593 strony skorowidzów), w którym oskarżony pedantycznie wyszczególnił swoją działalność w Generalnym Gubernatorstwie. Film dokumentalny tzw. „Dokument nr 2430-PS” z obozów koncentracyjnych Buchenwald, Dachau i Bergen-Belsen przedstawiający między innymi widok nagich trupów spychanych przez buldożery do masowego grobu. Film ten wywołał szok na sali i był punktem zwrotnym w procesie. Dziennik Alfreda Rosenberga, zawierający 400 odręcznie zapisanych stron, w którym ów autor opisał założenia ideologiczne na temat „wyższości rasy panów”, przygotowania Niemiec do wojny, szczególnie do ataku na ZSRR oraz plany rabunkowe dzieł sztuki na terenach okupowanych przez nazistów. Zeznanie Ottona Ohlendorfa, dowódcy Einsatzgruppe D, który dokładnie opisał zbrodniczą działalność grup operacyjnych SS na zajętych zachodnich terenach ZSRR.
Wyroki, oskarżeni i ich obrońcy thumb|upright=1.2|Ława oskarżonych w Norymberdze. Od lewej w pierwszym rzędzie: Göring, Hess, Ribbentrop, Keitel, w drugim rzędzie: Dönitz, Raeder, Schirach, Sauckel thumb|upright=1.2|Ława oskarżonych w Norymberdze thumb|upright=1.2|Główni oskarżeni podczas procesu Kara śmierci Alfred Jodl – prof. Franz Exner Alfred Rosenberg – dr Alfred Thoma Arthur Seyss-Inquart – dr Gustav Steinbauer Ernst Kaltenbrunner – dr Kurt Kauffmann Fritz Sauckel – dr Robert Servatius Hans Frank – dr Alfred Seidl Hermann Göring – popełnił samobójstwo przed egzekucją – dr Otto Stahmer Joachim von Ribbentrop – dr Gunter von Rohrscheidt Julius Streicher – dr Hans Marx Martin Bormann – sądzony zaocznie (in absentia)W rzeczywistości w czasie procesu już nie żył, ale jego los nie był wtedy znany. Jego szczątki odnaleziono dopiero w roku 1972, a w 1998 r. badania DNA potwierdziły identyfikację. – dr Friedrich Bergold Wilhelm Frick – dr Otto Pannenbecker Wilhelm Keitel – dr Fritz Sauter
Wszyscy, z wyjątkiem Göringa i Bormanna, zostali powieszeni 16 października 1946 r.
Kara dożywotniego więzienia 13. Erich Raeder – dr Walter Siemers 14. Rudolf Heß – dr Seidler 15. Walther Funk – dr Fritz Sauter
Kara 20 lat więzienia 16. Albert Speer – dr Hans Flachsner 17. Baldur von Schirach – dr Fritz Sauter
Kara 15 lat więzienia 18. Konstantin von Neurath – Otto von Ludinghausen
Kara 10 lat więzienia 19. Karl Dönitz – Otto Kranzbuhler
Uniewinnienie 20. Franz von Papen – dr Egon Kubuschok 21. Hans Fritzsche – dr Heinz Fritz 22. Hjalmar Schacht – dr Rudolf Dix
Nieosądzeni 23. Robert Ley – popełnił samobójstwo w celi 25 października 1945 24. Gustav Krupp von Bohlen und Halbach – nie był sądzony ze względu na stan zdrowia 25. Heinrich Himmler – rzekomo popełnił samobójstwo podczas przesłuchania 23 maja 1945 26. Joseph Goebbels – popełnił samobójstwo 1 maja 1945 27. Adolf Hitler – popełnił samobójstwo 30 kwietnia 1945 28. Reinhard Heydrich – zginął w zamachu 4 czerwca 1942 29. Heinrich Müller – zaginął w maju 1945 Trybunał uznał SS, SD, Gestapo i kierownictwo partii nazistowskiej NSDAP za organizacje przestępcze. Jednak szeregowi członkowie NSDAP zostali zwolnieni z odpowiedzialności za samą przynależność do partii. Decyzja ta wynikała z faktu, że NSDAP w okresie III Rzeszy była partią masową, która objęła bardzo szerokie grono społeczeństwa niemieckiego. Liczba członków NSDAP była tak duża, że odpowiedzialność karna, jeśli uznać za przestępstwo samą przynależność, mogłaby objąć nawet 8,5 mln osób, co było praktycznie niemożliwe. Przyczyny masowego członkostwa Niemców w NSDAP były związane z propagandą nazistowską i presją społeczną, a także z pragnieniem zdobycia korzyści zawodowych i majątkowych.
W czasie procesu norymberskiego psycholog więzienny Gustave Gilbert podczas swoich badań na osadzonych ustalił ich iloraz inteligencji (IQ)Joe Heydecker, Johannes Leeb, Trzecia Rzesza w świetle Norymbergi. Bilans tysiąca lat, Warszawa 1979. s. 113..
Prócz głównego procesu czołowych nazistów, toczyły się również procesy pozostałych czołowych sprawców zbrodni, m.in. grup operacyjnych (Einsatzgruppen).
Na Trybunale Norymberskim wzorowany był Międzynarodowy Trybunał Wojskowy dla Dalekiego Wschodu.
Statut Trybunału i wyrok został zatwierdzony przez Zgromadzenie Ogólne ONZ jako Zasady norymberskie. Na art. 6 b) i c) Statutu powołuje się Konwencja o nieprzedawnieniu zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości z 26 listopada 1968. Na zawartych w Statucie definicjach zbrodni wzorowane są odnośne definicje Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego i innych podobnych Trybunałów.
Statystyka procesu Okres trwania – 10 miesięcy i 10 dni (218 pełnych dni roboczych) Sesje jawne – 403 Sędziowie – 4 Oskarżyciele – 4 Dokumenty oskarżycieli – 2630 Obrońcy – 27 Asystenci – 54 Sekretarki – 67 Dokumenty obrońców – 2700 Zeznania świadków – 240 Protokół stenograficzny – ponad 4 000 000 słów spisanych na 16 000 stron Papier zużyty do powielenia dokumentów na użytek sądu, obrony, prasy itd. – 5 000 000 arkuszy Fotokopie dokumentów w specjalnie zainstalowanym laboratorium fotograficznym – 780 000