mały|200px|Ukaz Soboru Biskupów Patriarchatu Konstantynopolitańskiego o ustanowieniu Patriarchatu Moskiewskiego mały|200px|Galeria portretów patriarchów pędzla Wiktora Szyłowa w rezydencji patriarszej w Pieriediełkinie Jego Świątobliwość Patriarcha moskiewski i całej Rusi (cs. Swiatiejszyj Patriarch Moskowskij i wsieja Rusi) – tytuł przysługujący zwierzchnikowi Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego.
Zwierzchnicy Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego nosili każdorazowo tytuł patriarchy w latach 1589–1700 i ponownie od 1917. W dwóch okresach istnienia patriarchatu najwyższy urząd w nim sprawowało de facto siedemnastu hierarchów, jednak jeden z nich – Ignacy – został pośmiertnie wykreślony z wykazów zwierzchników Kościoła.
Urząd patriarchy jest dożywotni (prawo złożenia patriarchy z urzędu posiada Sobór Biskupów Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego), zaś wyboru patriarchów dokonuje Sobór Lokalny Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Zwierzchnik Cerkwi Rosyjskiej przewodniczy posiedzeniom Soborów Lokalnych oraz Soborów Biskupów, a w okresach między ich zwoływaniem – obradom Świętego Synodu. Jest również ordynariuszem eparchii moskiewskiej oraz honorowym zwierzchnikiem metropolii moskiewskiej i wszystkich instytucji stauropigialnych Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego (poza terytorium administratur autonomicznych), w pierwszej kolejności ławry Troicko-Siergijewskiej.
Rys historii urzędu patriarchy moskiewskiego i całej Rusi Od 1458 w Moskwie istniała prawosławna metropolia, wydzielona samoistnie poprzez wypowiedzenie nieposłuszeństwa wobec Konstantynopola (zrywając tym samym jedność i podporządkowanie wobec metropolii kijowskiej).
Jako pierwszy życzenie ustanowienia w Moskwie prawnie uznawanego autokefalicznego patriarchatu – w miejsce metropolii – wyraził car Fiodor w 1586, w czasie wizyty patriarchy antiocheńskiego Joachima w Moskwie.
Decyzję w tej sprawie wydał patriarcha konstantynopolitański Jeremiasz II, do czego przymusił go car Rosji Borys Godunow. Pierwszego patriarchę wybrał osobiście car 17 stycznia 1589, wskazując na dotychczasowego metropolitę moskiewskiego Hioba. 26 stycznia patriarcha Jeremiasz nadał Hiobowi godność patriarchy, następnie został on uroczyście intronizowany, a ceremonii tej również przewodniczył patriarcha Konstantynopola. Działania te powinny zostać usankcjonowane stosownymi postanowieniami Soboru Biskupów Patriarchatu Konstantynopolitańskiego, co stało się w roku następnym (choć wskazywano, że znaczna część podpisów biskupów na akcie nadania autokefalii nie była oryginalna). Wtedy też Patriarchat Moskiewski otrzymał piąte miejsce w dyptychu (w kolejnych latach carowie bezskutecznie ubiegali się o miejsce trzecie).
Patriarchat Moskiewski funkcjonował do reformy cerkiewnej Piotra Wielkiego. Po śmierci patriarchy Adriana w styczniu 1700 car nie dopuścił do zwołania soboru, który wybrałby jego następcę, lecz wskazał „egzarchę, strażnika i administratora tronu patriarszego” – jednego z najmłodszych biskupów, metropolitę riazańskiego Stefana. Wbrew nadziejom cara hierarcha ten nie popierał jego polityki w sprawach cerkiewnych. W związku z tym Piotr I zwrócił się z poleceniem sporządzenia nowego wewnętrznego statutu Kościoła do metropolity pskowskiego Teofana. Opracował on w 1720 Duchowny regulamin, uzupełniany następnie przez samego cara i pod jego naciskiem zaakceptowany przez hierarchów rosyjskich, na mocy którego w miejsce urzędu patriarszego powstał kolegialny organ, który rozpoczął prace w roku następnym i wtedy też został nazwany Świątobliwym Synodem Rządzącym. Synodowi miał prezydować jeden z biskupów; pierwszym przewodniczącym został metropolita Stefan. W 1722 na mocy ukazu carskiego ustanowione zostało stanowisko oberprokuratora Synodu, świeckiego urzędnika, który miał strzec interesów cara i państwa w Cerkwi. W tym samym roku, po śmierci metropolity riazańskiego, urząd przewodniczącego Synodu został zlikwidowany i faktyczną kontrolę nad Synodem objął oberprokurator. Takie rozwiązanie zaakceptował w 1721 patriarcha Konstantynopola.
Urząd patriarchy został restytuowany w 1917 na Soborze Lokalnym, na zwierzchnika Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego wybrano dotychczasowego metropolitę moskiewskiego Tichona.
Historyczna tytulatura W dekrecie ogłaszającym powstanie Patriarchatu Moskiewskiego jego zwierzchnika określono jako z bożej łaski patriarchę panującego miasta Moskwy i całej Rusi (cs. Божию милостию патриарх царствующаго града Москвы и всеа Русии)Уложенная грамота об учреждении в России Патриаршества. 1589 г., май.
Patriarcha Tichon posługiwał się tytułem patriarchy moskiewskiego i całej Rosji. W 1943, przed własnym wyborem na patriarchę, locum tenens Patriarchatu metropolita kruticki i kołomieński Sergiusz zasugerował zmianę tytułu na patriarcha moskiewski i całej Rusi. Wprowadzenie terminu Ruś miało najprawdopodobniej odwoływać się do okresu, gdy nie istniało wyraźne rozgraniczenia między trzema narodami wschodniosłowiańskimi; termin „Ruś” odnosił się zatem do większego terytorium, niż „Rosja” (do całego obszaru zamieszkanego przez Rosjan, Ukraińców i Białorusinów). Wymienione brzmienie tytułu patriarchy zostało zaakceptowane przez władze ZSRR. Tytuł ustalony w 1943 jest w późniejszych publikacjach związanych z Rosyjskim Kościołem Prawosławnym odnoszony także do hierarchów, którzy sprawowali urząd patriarchy przed jego sformułowaniemPor. np. .
Szczególny tytuł wielkiego gosudara nosili patriarchowie Filaret oraz Nikon. Pierwszemu tytuł ten nadał syn, car Michał I, pragnąc podkreślić, iż patriarcha współrządził z nim państwem. Drugi posługiwał się tym tytułem za zgodą cara Aleksego I, który w pierwszych latach sprawowania urzędu przez Nikona nie podejmował bez jego rad żadnej decyzji.
Rola patriarchy w Kościele i jego kompetencje Pierwszy okres istnienia patriarchatu Bezpośrednio po ustanowieniu patriarchatu w Rosji zwierzchnik Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego zarówno w zarządzaniu Kościołem, jak i w relacjach ze świeckim władcą posiadał te same uprawnienia, które przysługiwały wcześniej metropolitom moskiewskim. Nadanie tytułu patriarchy podnosiło jedynie prestiż Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego oraz państwa, w którym działał.
W okresie między ustanowieniem patriarchatu a soborem moskiewskim lat 1666–1667 patriarcha rozwiązywał bieżące problemy Kościoła, zwołując do Moskwy sobory biskupów oraz przełożonych znaczniejszych monasterów, a niekiedy również protopopów. De facto w soborach brali udział także przedstawiciele władzy świeckiej, co było wyrazem coraz silniejszej, narastającej od XV w. ingerencji w działalność Kościoła. Sobory mogły być zwoływane także przez cara, co wynikało z koncepcji Trzeciego Rzymu i uznania szczególnych uprawnień władcy związanych z życiem religijnym w państwie.
Ważnym zadaniem zwierzchnika Kościoła było wydawanie listów pasterskich kierowanych do ogółu duchowieństwa lub tylko do wybranych osób, w których hierarcha udzielał ogólnych pouczeń teologicznych i moralnych lub wypowiadał się w sprawach bieżących.
Szczególnym zadaniem patriarchy było reprezentowanie Kościoła i obrona jego interesów przed władzami świeckimi. Miał ponadto prawo ubiegania się u cara o wybaczenia dla osób, które popadły w niełaskę. W rytuale pieczałowanija zwierzchnik Kościoła w otoczeniu biskupów przypominał władcy dawne zasługi osoby, za którą się wstawiał, jak również obiecywał, iż kolejne jej przewinienie pociągnie za sobą również kary cerkiewne.
Wybór zwierzchnika powinien być, podobnie jak w okresie metropolitalnym, dokonywany przez sobór biskupów i potwierdzony poprzez powtórzenie ceremonii chirotonii biskupiej. O ile drugi wymóg był bezwzględnie stosowany do objęcia urzędu przez Nikona włącznie, pierwszy w praktyce był omijany, a znaczący wpływ na wybór miał car (por. tabela z listą patriarchów).
Pozycja patriarchy w systemie zarządzania Cerkwią, procedury jego wyboru i możliwość odsunięcia od pełnienia urzędu nie były w pełni doprecyzowane. Związane z tym problemy unaoczniła sprawa patriarchy Nikona, który w 1658, po sporze z carem, porzucił wykonywanie obowiązków zwierzchnika Cerkwi, ale nie zrezygnował formalnie z godności. Według Nikona wybór nowego patriarchy mógłby nastąpić dopiero za jego zgodą, podczas gdy jego przeciwnicy argumentowali, iż odstępując od realnego sprawowania urzędu Nikon ustąpił, a biskupi razem z carem powinni nawet wbrew tradycji wybrać jego legalnego następcę. Ostatecznie sprawę rozwiązał dopiero sobór moskiewski w latach 1666–1667, na którym o usunięciu Nikona z urzędu zdecydowali zaproszeni patriarchowie antiocheński i jerozolimski.
Sobór moskiewski wydał także postanowienia dotyczące roli patriarchy w Kościele. Uznał, iż naczelną instancją zarządzającą Kościołem jest Uświęcony Sobór (biskupi oraz przełożeni wybranych monasterów), a patriarcha może zostać usunięty z urzędu przez sąd duchowny, do składu którego miał być zapraszany przynajmniej jeden zwierzchnik prawosławnego patriarchatu starożytnego. Zwierzchnika Kościoła ogłoszono „pierwszym wśród równych”, a nie stojącym wyżej od pozostałych biskupów. Sobór stwierdził również, iż patriarcha moskiewski i całej Rusi ma zajmować się jedynie sprawach duchownymi, uznając pierwszeństwo cara w sprawach świeckich. W ten sposób nigdy nie miał powtórzyć się precedens postępowania Nikona, który uzyskał osobiste zaufanie cara i znacząco wpływał na jego decyzje polityczne. Równocześnie jednak to car miał decydować o dopuszczeniu do chirotonii biskupich, obejmowania i zmiany katedr. Kompetencje patriarchy jeszcze ograniczył Uświęcony Sobór z 1675, który zwiększył swobodę działania biskupów ordynariuszy i nakazał podejmować decyzję administracyjne jedynie na soborach. Pierwsza ze zmian miała związek z prowadzonymi prześladowaniami staroobrzędowców, czym zajmowali się hierarchowie w porozumieniu z lokalnymi organami władzy świeckiej.
Relacje między carem, patriarchą i Uświęconym Soborem nie zostały jednak nigdy precyzyjnie skodyfikowane. Ogólnie przyjmowano, iż zadaniem patriarchy pozostało zwoływanie soborów, wstępne wskazywanie kandydatów na biskupów (kandydatury te w obecności cara omawiał Sobór, wybierając jedną osobę z kilku wskazanych), dopuszczano również jego udział w dyskusjach nad sprawami państwa. Patriarchę wybierał Sobór, jednak decydujący głos cara w dyskusji w tej kwestii stał się powszechnie akceptowaną tradycją. Wbrew zaleceniom soboru z 1666 zachowany został obyczaj powtórnej patriarszej chirotonii. Innym charakterystycznym obrzędem związanym z osobą patriarchy moskiewskiego i całej Rusi w pierwszym okresie patriarchatu była jazda na ośle w dniu święta Wjazdu Pańskiego do Jerozolimy (Niedziela Palmowa). W dniu tym patriarcha objeżdżał na ośle Kreml moskiewski i jego sąsiedztwo, zaś zwierzę prowadził za uzdę car. Obrzęd ten funkcjonował do 1697.
Drugi okres istnienia patriarchatu Postanowienia Soboru Lokalnego z lat 1917–1918