Pawian (Papio) – rodzaj ssaków naczelnych z podrodziny koczkodanów (Cercopithecinae) w obrębie rodziny koczkodanowatych (Cercopithecidae).

Rozmieszczenie geograficzne i siedlisko Pawiany zamieszkują otwarte tereny leśne i trawiaste Afryki na południe od Sahary i kilka terenów górskich tej pustyni.

Charakterystyka Długość ciała (bez ogona) samic 35–69 cm, samców 43–100 cm, długość ogona samic 34–57 cm, samców 41–84 cm; masa ciała samic 8–20 kg, samców 16–35 kg. Pawiany mają wydłużony pysk, oczy położone blisko siebie, silne szczęki i krótki ogon. Dymorfizm płciowy jest uwidoczniony w rozmiarach ciała, ubarwieniu i uzębieniu. Sierść ciemnooliwkowo-brązowa, skóra na pośladkach jest naga, fioletowo-brązowa, przechodząca w różową podczas ciąży.

Tryb życia i zachowanie Prowadzą naziemny i stadny tryb życia. Wśród wszystkich gatunków pawianów znacznie odróżnia się trybem życia pawian płaszczowy, który tworzy złożone struktury oparte na systemie haremowym. Pozostałe gatunki, które określa się niekiedy wspólnym mianem pawianów sawannowych, skupiają się w grupy wielosamcowe z niewielką liczebną przewagą samic. Dominującymi samcami są z reguły młode, najsprawniejsze i najsilniejsze osobniki, niedawno przybyłe do stada. Starsze, wysłużone samce często zawiązują taktyczne koalicje, aby zespołowo przeciwstawić się młodemu samcowi alfa i wywalczyć sobie trochę więcej praw. Młode samce przechodzą okres kilku-, kilkunastomiesięcznej samotności po opuszczeniu macierzystego stada, a przed przyłączeniem się do nowego. Często stają się wtedy łupem drapieżników. Samicom w rui najczęściej asystuje przez jakiś czas wybrany samiec, tworząc z nią rodzaj tymczasowego stada. Samice często wybierają starszych, przyjaznych partnerów, a nie najsilniejszego samca, zwłaszcza gdy mają młode i obawiają się o ich los.

Pawiany zjadają prawie wszystko, ale szczególnie trawę, liście, owoce, orzechy, nasiona, korzenie, bulwy i kwiaty. Nie pogardzą również bezkręgowcami, młodymi ptakami i małymi ssakami, a nawet młodymi gazelami.

U pawianów po ciąży trwającej 173-193 dni samica rodzi 1 młode.

Długość życia pawianów dochodzi do 45 lat.

Systematyka Rodzaj zdefiniował w 1777 roku niemiecki zoolog i weterynarz Johann Christian Polycarp Erxleben w książce swojego autorstwa o tytule Systematyka królestwa zwierząt według klas, rzędów, rodzajów, gatunków, odmian: z synonimami i historią zwierząt. Erxleben wymienił kilka gatunków – Simia Nemestrina , Simia maimon (= Simia sphinx ), Simia mormon (= Simia sphinx ), Papio sphinx (= Cynocephalus papio ) i Simia apedia (= Simia sciurea ) – nie wyznaczając gatunku typowego; w ramach późniejszego oznaczenia w 1982 roku Międzynarodowa Komisja Nomenklatury Zoologicznej na typ nomenklatoryczny wyznaczyła pawiana gwinejskiego (P. papio).

Etymologia Pavianus: ‘pawian’. Gatunek typowy: Frisch wymienił kilka gatunków nie określając gatunku typowego. Papio: ‘pawian’, od ‘pawian’; nazwa w nowoczesnej łacinie została zaadaptowana przez Buffona. Cynocephalus: kunokephalos ‘psiogłowy’, od κυων kuōn, κυνος kunos ‘pies’; -κεφαλος -kephalos ‘-głowy’, od κεφαλη kephalē ‘głowa’. Gatunek typowy (absolutna tautonimia): Simia cynocephalus . Chaeropithecus (Choeropithecus): gr. χοιρος choiros ‘świnia’; πιθηκος pithēkos ‘małpa’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Simia cynocephalus . Hamadryas: w mitologii greckiej Hamadrias (gr. Άμαδρυάς Hamadryas) była nimfą leśną która miała żyć i umrzeć wraz z drzewem z którym była związana. Gatunek typowy (absolutna tautonimia): Hamadryas choeropithecus (= Simia hamadryas ). Choiropithecus: gr. χοιρος choiros ‘świnia’; πιθηκος pithēkos ‘małpa’. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Simia porcaria (= Simia Cercopithecus hamadryas ursinus ). Comopithecus: gr. κομη komē ‘włosy’; πιθηκος pithēkos ‘małpa’.

Podział systematyczny Do rodzaju należą następujące występujące współcześnie gatunki: Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiaryDC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała StatusIUCNcentruj|150pxPapio cynocephalus(Linnaeus, 1766)pawian masajski2 podgatunkipołudniowo-wschodnia Somalia, wschodnia Kenia (włącznie z wyspą Manda), Tanzania, Malawi, wschodnia Zambia (na wschód od rzeki Luangwa) i północny Mozambik; być może skrajnie południowo-wschodnia EtiopiaDC: 51–85 cmDO: 34–66 cmMC: 8–28 kgcentruj|150pxPapio kindaeLönnberg, 1919pawian chudygatunek monotypowypółnocna Angola, południowa Demokratyczna Republika Konga, zachodnia Zambia (na zachód od rzeki Luangwa), skrajny południowo-zachodni Tanzania (prawdopodobnie na północ do Parku Narodowego Gór Mahale)DC: 56–58 cmDO: 47–53 cmMC: 10–16 kgcentruj|150pxPapio ursinus(Kerr, 1792)pawian niedźwiedzi3 podgatunkipołudniowo-zachodnia Angola (na północ wzdłuż wybrzeża do około 11°30′ szerokości geograficznej południowej), południowo-zachodnia Zambia, Namibia, Botswana, Zimbabwe, południowy Mozambik (na południe od rzeki Zambezi), Południowa Afryka, Eswatini i Lesotho; zakres wysokości: do 3000 m n.p.m.DC: 51–100 cmDO: 37–84 cmMC: 12–35 kgcentruj|150pxPapio anubis(Lesson, 1827)pawian oliwkowygatunek monotypowypas sawanny od Malawi, Gwinei i Sierra Leone do zachodniej Erytrei i Etiopii, na południe do północnej i wschodniej Demokratycznej Republiki Konga i północno-zachodniej Tanzanii; izolowana populacja na Saharze (masywy Tibesti, Aïr i Ennedi); zakres wysokości: do 2500 m n.p.m.DC: 50–90 cmDO: 38–60 cmMC: 14–30 kgcentruj|150pxPapio papio(A.G. Desmarest, 1820)pawian gwinejskigatunek monotypowyskrajna Afryka Zachodnia w południowej Mauretanii, Senegalu, Gambii, Gwinei Bissau, zachodnim Malawi, zachodniej Gwinei i północno-zachodniego Sierra Leone; występowanie w zachodniej Liberii jest wysoce nieprawdopodobneDC: 35–86 cmDO: 43–70 cmMC: 10–26 kgcentruj|150pxPapio hamadryas(Linnaeus, 1758)pawian płaszczowygatunek monotypowypołudniowo-zachodnia Arabia Saudyjska (do Dżuddy), zachodni Jemen, północno-wschodni Sudan (Wzgórza Morza Czerwonego), wschodnia Erytrea, północno-wschodnia Etiopia, Dżibuti, północna Somalia; zakres wysokości: do 3300 m n.p.m.DC: 50–95 cmDO: 37–60 cmMC: 10–21 kg Kategorie IUCN: – gatunek najmniejszej troski, – gatunek bliski zagrożenia.

Opisano również gatunki wymarłe: Papio angusticeps (Afryka; plejstocen). Papio botswanae (Afryka; plejstocen). Papio izodi (Afryka; plejstocen). Papio robinsoni (Afryka; plejstocen).

Uwagi

Przypisy Nazwy polskie za:

Bibliografia

Kategoria:Koczkodanowate Kategoria:Taksony opisane przez Johanna Polycarpa Erxlebena