thumb|200px|XV-wieczny obraz Madonny Bydgoskiej thumb|200px|Chrzcielnica ufundowana w 1611 r. przez burmistrza Bydgoszczy Wojciecha Łochowskiego thumb|200px|Dziennik Tygodniowy Departamentu Bydgoskiego – pierwsza gazeta codzienna wydawana w Bydgoszczy thumb|200px|Ulica Gdańska w Bydgoszczy w latach 30. XIX w. – litografia Carla Wilhelma Bellacha thumb|200px|Bydgoskie Konserwatorium Muzyczne utworzone w 1904 r. w jednej z kamienic przy alei Mickiewicza thumb|200px|Królewsko-Pruska Szkoła Rzemiosł i Przemysłu Artystycznego – ośrodek kształcenia kadr artystycznych thumb|200px|Posąg Łuczniczki – jedna z najbardziej udanych bydgoskich rzeźb z okresu pruskiego thumb|200px|Anons koncertu orkiestry „La Scali” pod dyrekcją Pietro Mascagniego w Teatrze Miejskim – 5 listopada 1899 „Bromberger Zeitung” Tradycje kultury bydgoskiej sięgają okresu średniowiecza-renesansu. Staropolska kultura Bydgoszczy – miasta od swego zarania leżącego w granicach Królestwa Polskiego, silnie spolonizowanego – z końcem XVIII wieku weszła w dziedzinę polityki germanizacyjnej. W II połowie XIX wieku rozwinęły się zawodowe instytucje kultury, rozwijane przez władze pruskie, którym przeciwstawiały się rosnące w siłę kulturalne przedsięwzięcia polskie. Po włączeniu Bydgoszczy w 1920 r. w granice odrodzonego państwa polskiego, rozpoczęto intensywną repolonizację miasta, która doprowadziła do wytworzenia w latach 30. XX w. nowej polskiej elity kulturalnej w Bydgoszczy. Po dramatycznym epizodzie II wojny światowej, trwał nadal proces rozwoju kulturalnego głównie pod względem instytucjonalnym. W latach 50. i 60. położono podwaliny pod ustalenie rangi Bydgoszczy jako uznanego ośrodka muzycznego, zaś po 1990 r. nastąpił rozwój prywatnych instytucji zajmujących się promocją oraz upowszechnianiem kultury.
Okres staropolski Pierwsze przejawy życia kulturalnego miały miejsce w Bydgoszczy w czasach I Rzeczypospolitej. Były to początkowo biblioteki klasztorne (karmelitów, bernardynów, klarysek, jezuitów), z których do dziś zachowała się tylko część biblioteki bernardynów – 1557 dziełKultura, nauka i szkolnictwo w latach 1466–1772. [w:] Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. red. Marian Biskup: Bydgoszcz: Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa-Poznań 1991. , s. 258–325.. Istniały także: biblioteka parafialna, biblioteka grodzka (na zamku) i ławnicza (w ratuszu) oraz biblioteki prywatne bogatych mieszczan. Konwent Bernardynów, założony w Bydgoszczy w 1480 r. był podstawą do stworzenia środowiska o większych ambicjach intelektualnych. Bernardyn Bartłomiej, urodzony w Bydgoszczy i całe życie z miastem związany opracował dwa słowniki, które stanowią wartościowe źródło historyczne do badań języka polskiego. Pierwsze dzieło to pionierski słownik łacińsko-polski ukończony w 1532 roku, liczący 4272 polskie wyrazy, a drugie – ponad 11 tys. polskich wyrazów, przełożonych w 1544 r. z łaciny na marginesach, powstałego w 1488 roku, słownika „Vocabularis breviloquus” autorstwa Jana Reuchlina. Rękopisy zwane sylwą, tworzył w XVI w. także inny bernardyn – Teofil z Bydgoszczy.
Wielu mieszczan oraz urzędników bydgoskich tworzyło własne dzieła pisarskie. Autorem panegiryków na cześć papieża oraz publicystyki z okresu rokoszu sandomierskiego był starosta bydgoski Maciej Smogulecki. Inny starosta – kanclerz wielki koronny Jerzy Ossoliński był autorem pamiętnika, zaliczanego do najwybitniejszych w XVII wieku. Wytworem bydgoskiej kultury mieszczańskiej była Kronika Bydgoszczy Wojciecha Łochowskiego, prezentująca dzieje miasta do 1637 r. Inny charakter miała Kronika Bernardynów Bydgoskich, którą pisało łącznie 83 zakonników w okresie 1604-1825 r.
Widowiska publiczne na rynku miejskim odbywały się od XVI w. za sprawą cechów rzemieślniczych. Sztuki teatralne wystawiali natomiast od 1623 r. uczniowie kolegium jezuickiego. W tymże roku uświetniono widowiskiem publicznym pobyt króla Zygmunta III Wazy w Bydgoszczy, a w latach późniejszych z okazji przejazdu królów, biskupów i fundatorów odbywały się przedstawienia teatralne, śpiewanie hymnów pochwalnych i wygłaszanie panegiryków. Największe natężenie działalności scenicznej miało miejsce w II połowie XVII w. Teatr jezuicki nie zaprzestał działalności także podczas wojny północnej (1700-1721). Inscenizowano powitania dostojników państwowych i kościelnych, prezentowano widowiska związane z kalendarzem liturgicznym, wygłaszano laudacje ku czci dobroczyńców kolegium. Specjalną oprawę uzyskała wizyta w Bydgoszczy we wrześniu 1734 r. króla Stanisława Leszczyńskiego. Trzeba jednak przyjąć, że teatr jezuicki nie mógł reprezentować zbyt wysokiego poziomuMincer F.: Kultura, nauka i szkolnictwo w latach 1466–1772, [w:] Historia Bydgoszczy t. 1, Poznań-Warszawa 1991..
W budynku kolegium istniała sala teatralna, która służyła jeszcze w dwudziestoleciu międzywojennym na zebrania rady miejskiej. Było to okazałe pomieszczenie zdolne zmieścić ok. 300 osób, posiadające scenę sukcesywną, która nie wymagała każdorazowego opuszczania kurtyny. Przedstawienia dla większej liczby widzów organizowano na podwórzu między kolegium a kościołem jezuickim.
Ważną dziedziną życia kulturalnego była muzyka. Śpiew i gra na instrumentach stanowiła poważną dziedzinę działalności obecnych w mieście bractw kościelnych i cechów rzemieślniczych. Ośrodkami kultury muzycznej był kościół farny wraz ze szkołą parafialną oraz klasztory, zwłaszcza karmelitów i bernardynów. Przy klasztorze Karmelitów istniała bursa muzyczna, gdzie nauka trwała 7 lat, zaś przy kolegium jezuickim – bursa muzyczna i kapela. Kilku muzyków z Bydgoszczy rozwinęło swe kariery m.in. na dworze królewskim (Bartłomiej Wardeński – lutnista w kapeli Władysława IV) i w Krakowie (trębacz Melchior).
Oprócz działalności teatralnej i muzycznej, w Bydgoszczy od XVI w. rozwijała się sztuka malarska i rzeźbiarska. Kościół bernardynów bydgoskich ozdabiał malowidłami znany malarz tego zakonu Franciszek z Sieradza (zm. 1516), a brat Sylwester wykonał stalle w kościołach bernardyńskich w Bydgoszczy, Lwowie, Łowiczu i Wilnie. W Bydgoszczą związany był m.in. malarz Stefan Dunajewski (zm. 1615) oraz Łukasz Porębski (zm. 1637) i Jan Pipan tworzący dzieła w Krakowie. Reliktami sztuki rzeźbiarskiej z okresu staropolskiego są tablice nagrobne i fundacyjne. Najstarsze zachowane do dziś to tablica nagrobna Stanisława Grzymały (1593) w kościele farnym, tablica z domu przy ul. Farnej 6, płaskorzeźba fundacyjna Stanisława Małżewskiego przedstawiająca Ukrzyżowanie z 1595 r.Obecnie w kościele Klarysek. Sporo tablic zachowało się z XVII wieku, m.in. tablice nagrobne burmistrzów bydgoskich: Wojciecha Łochowskiego i Marcina Orłowity oraz Zofii Rozdrażewskiej. Miejscami, gdzie zachowało się najwięcej przedmiotów dawnego rzemiosła artystycznego są kościoły: farny i klarysek. W farze znajduje się najcenniejsze dzieło malarstwa w Bydgoszczy – XV-wieczny wizerunek Madonny Bydgoskiej, zaliczany do najpiękniejszych wizerunków maryjnych na ziemiach polskichAleksander Jankowski: Drogi i bezdroża badań obrazu Madonny Apokaliptycznej z różą z bydgoskiej konkatedry. [w:] Kronika Bydgoska XXIV (2002). Bydgoszcz: 2003., a także m.in. krucyfiks z początku XVI w., XVII-wieczna figura św. Jana Ewangelisty, wizerunki: Matki Bożej Szkaplerznej, św. Barbary, św. Antoniego, św. Józefa, chrzcielnica ufundowana przez Wojciecha Łochowskiego, kute kraty, XVIII-wieczne stalle, konfesjonały i ambona. W kościele klarysek na uwagę zasługują m.in. XVII-wieczne wytwory kowalstwa artystycznego.
Okres pruski 1772-1806 W wyniku I rozbioru Polski w 1772 r. Bydgoszcz została wcielona do Królestwa Prus oraz ustanowiona siedzibą władz Obwodu Nadnoteckiego, obejmującego zajęte tereny Wielkopolski i Kujaw. W życiu kulturalnym tego okresu najważniejsze znaczenie miało księgarstwo i teatr. Funkcjonowało nadal Bractwo Kurkowe oraz niektóre bractwa kościelne. W 1806 r. Jan Adam Kimmel założył pierwszą drukarnię w Bydgoszczy, którą faktycznie prowadził jednak Andreas Friedrich Gruenauer – późniejszy II burmistrz Bydgoszczy (1815-1829). Na przełomie XVIII/XIX wieku Bydgoszcz odwiedzały wędrowne grupy teatralne. Brak dokładniejszych informacji na temat życia muzycznego w tym okresie. 9 sierpnia 1795 r. odbył się po raz pierwszy w Bydgoszczy pokaz lotu balonu. Powstanie nowych instytucji administracyjnych oraz kolonizacja niemiecka sprzyjały rozwojowi budownictwa, czego wyrazem było kilka okazałych budowli, z gmachem Deputacji Kameralnej (1778) i farą ewangelicką (1787) na czele, wzniesione w obowiązującym wtedy stylu późnobarokowo-klasycystycznymDzieje polityczne i kulturalne Bydgoszczy w latach 1772–1806. [w:] Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. red. Marian Biskup: Bydgoszcz: Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa-Poznań 1991. , s. 258–325..
Okres Księstwa Warszawskiego 1806-1815 W czasach Księstwa Warszawskiego w Bydgoszczy awansowanej do ośrodka polityczno-administracyjnego (stolica departamentu), nastąpił rozwój polskiego piśmiennictwa, przede wszystkim czasopism. Inicjatorem powołania pierwszej w Bydgoszczy polskiej gazety był prefekt Antoni Gliszczyński. W 1808 r. rozpoczęto redagowanie i drukowanie Dziennika Doniesień Rządowych i Prywatnych Departamentu Bydgoskiego. Należał on do najdłużej wydawanych polskich czasopism rządowych doby Księstwa Warszawskiego (do 1815 r.) Wydawano też druki polskie oraz publicystykę dotyczącą stosunków politycznych i społeczno-gospodarczych (Antoni Gliszczyński, Jan Ignacy Bocheński, Franciszek Skórzewski). Ożywiło się polskie życie teatralne. W mieście istniały trzy stałe zawodowe grupy teatralne (Kamińskiego, Vogla i Seibta) oraz teatr amatorski wystawiający utwory okolicznościowe na scenie dawnego kolegium jezuickiegoW czasach Księstwa Warszawskiego 1806-1815. [w:] Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. red. Marian Biskup: Bydgoszcz: Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa-Poznań 1991. , s. 456–463..
Okres pruski 1815-1850 Po ponownym wcieleniu Bydgoszczy do Królestwa Prus w wyniku kongresu wiedeńskiego, życie kulturalne miasta weszło w dziedzinę polityki germanizacyjnej, choć prowadzonej jeszcze w dość łagodnej formie. Oddziaływanie niemieckiej kultury miało uatrakcyjnić życie napływającym z głębi Niemiec osadnikom oraz być orężem w dziele wynaradawiania ludności polskiejSzkolnictwo i życie kulturalne Bydgoszczy w latach 1815–1850. [w:] Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. red. Marian Biskup: Bydgoszcz: Państwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa-Poznań 1991. , s. 500–504..
Bydgoskie życie kulturalne I połowy XIX wieku opierało się niemal wyłącznie na ruchu amatorskim. Jego społeczne podstawy tworzyła głównie inteligencja niemiecka: urzędnicza, bogate kupiectwo i rzemieślnicy. Rozwijały się zwłaszcza dziedziny będące domeną środowiska urzędników: teatr i muzyka, a w mniejszym stopniu literatura i sztuki plastyczne. Życie towarzyskie skupiało się w elitarnych stowarzyszeniach: Towarzystwie Wypoczynkowym (niem. Erholungs-Verein), loży masońskiej Janus na Wschodzie (powstałej w 1784 r.), Bractwie Strzeleckim. Pionierski i bardziej masowy charakter miało założone w 1832 r. Towarzystwo Upiększania Miasta forsujące zadrzewianie, brukowanie ulic i urządzanie parków i promenad. Jego działalność prowadzona przez cały XIX wiek przyniosła powstanie wielu parków i upiększenie przestrzeni miejskiej, wskutek czego zaczęto nazywać Bydgoszcz „zielonym miastem”. Bydgoska elita inteligencka spotykała się w salonie rodziny Roquettów w celu wspólnych dyskusji, muzykowania i odbywania wieczorów autorskich. Do wybitniejszych przedstawicieli życia kulturalnego należał m.in. Theodor Gottlieb Hippel (wydawca odezwy „An Mein Volk”), Gustav Graben-Hoffmann (śpiewak operowy, kompozytor), Bogumil Goltz (filozof, pisarz), Albert Schulz (historyk literatury), Heinrich Theodor Röttscher (dramaturg).