Słownik geograficzny Królestwa Polskiego – geograficzny słownik encyklopedyczny wydany w latach 1880–1902 w Warszawie przez Filipa Sulimierskiego, Bronisława Chlebowskiego i Władysława Walewskiego; rejestrował toponimy z obszaru Rzeczypospolitej Obojga Narodów oraz niektórych terenów ościennych (m.in. części Śląska czy Prus Książęcych); wielokrotnie wznawiany, stanowi cenne źródło wiadomości geograficznych, historycznych, gospodarczych, demograficznych i biograficznych.

thumb|Karta tytułowa I tomu „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” z 1880. thumb|Zdjęcie Twierdzy w Kamieńcu Podolskim z XV tomu słownika wydanego w 1900.

Prekursorzy dzieła Inicjatorem i głównym redaktorem słownika był Filip Sulimierski – redaktor „Wędrowca”, magister nauk fizyczno-matematycznych b. Szkoły Głównej WarszawskiejZob. http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/931. Razem z nim współredagowali dzieło Bronisław Chlebowski – magister nauk filologiczno-historycznych b. Szkoły Głównej Warszawskiej oraz Władysław Walewski – ziemianin, kandydat nauk dyplomatycznych Uniwersytetu Dorpackiego. Praca została opublikowana w dużym stopniu dzięki funduszom Witolda Zglenickiego uzyskanym za pośrednictwem Kasy Mianowskiego. Poszczególne tomy ukazywały się w latach 1880–1902 i były dostępne w prenumeracie pod postacią szczupłych zeszytów, których kilkanaście składało się na każdy tom.

Zawartość Dzieło to, wydane pod tytułem pozwalającym uniknąć ingerencji cenzury carskiej, stanowi opis prawie wszystkich miejscowości z terenów, które obejmowała pierwsza Rzeczpospolita w swych największych historycznych granicach. W ten sposób hasła obejmują zarówno regiony, miasta, wsie i osady, jak i rzeki, jeziora i szczyty górskie. Zakres geograficzny Słownika obejmuje Królestwo Polskie (Kongresówka), rosyjskie gubernie nadbałtyckie, zachodnie i część południowych, terytorium Prus Zachodnich i Wschodnich, ziemie Wielkiego Księstwa Poznańskiego oraz Śląska pruskiego i austriackiego, Pomorze Zachodnie, Galicję, Morawy, części ziem słowackich przynależne do Węgier, a także obszar Bukowiny. Hasła zawierają położenie geograficzne i administracyjne, dane statystyczno-demograficzne (w tym często wyznaniowe) oraz wiele informacji o szkołach, przemyśle i handlu, transporcie, rolnictwie. Często wiedza ta jest wzbogacona o krótki rys historyczny, nazwiska kolejnych właścicieli i urzędników (państwowych, samorządowych i wyznaniowych) lub znanych mieszkańców. Całość jest wzbogacona o cenną bibliografię.

Praca redakcyjna Redaktorzy postawili przed sobą zadanie połączenia w całość danych pochodzących z trzech zaborów. Wykorzystywali do tego dane urzędowe, a także nadsyłane od amatorów lokalnej historii angażujących się dobrowolnie lub odpłatnie. Ich wkład w tworzenie dzieła jest znaczny i to redaktorzy Słownika bardzo mocno podkreślają we wstępie do Słownika. Materiały, które przysyłali do redakcji z wielu miejscowości, odznaczają się niejednolitą wartością merytoryczną.

Sporym utrudnieniem dla redaktorów Słownika były podziały administracyjne i różnice w metodach statystyki urzędowej spotykane na byłych obszarach Rzeczypospolitej. Uniemożliwiły one jednolite opisanie hasełZob. http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/5.

Wpływ Już z chwilą wydania dzieło to stanowiło wyjątkowo cenny – na skalę światową – przykład pracy encyklopedycznej. Z czasem coraz bardziej doceniano ogrom pracy redaktorskiej i wydawniczej. W latach 1975–1977 nakładem Wydawnictw Artystycznych i Filmowych wydano, wykonany techniką fotooffsetową, reprint w limitowanej, numerowanej serii 800 egzemplarzy. Współcześnie Słownik jest jednym z głównych źródeł do prac nad XIX wiekiem dla wielu nauk, takich jak geografia historyczna, genealogia, kulturoznawstwo, etnologia. Wiele wydawnictw kartograficznych po 1989 roku ustaliło na podstawie Słownika nazwy kresowe mniejszych miejscowości. W 1995 roku wydano indeks nazwisk do Słownika. Następnie pojawiły się wydania na CD-ROM oraz w Internecie.

Lista współpracowników Lista bezinteresownych stałych i okresowych współpracowników redakcji Słownika została sporządzona na podstawie informacji zamieszczonych w przedmowie do pierwszej części dzieła, napisanej przez Filipa Sulimierskiego 20 listopada 1879, oraz w sporządzonym w czerwcu 1897 zakończeniu tomu 14, w którym redaktorzy Słownika dodali, że ogólnie w pracy nad Słownikiem uczestniczyło przeszło 150 osóbZob. http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/937 i Z. Parucki, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego jako źródło do badań rozmieszczenia sił wytwórczych kapitalizmu w Polsce, „Dokumentacja Geograficzna” 1955, z. 5, s. 16.. Lista współpracowników sporządzona przez Zygmunta Paruckiego uzupełnia listę Słownika o kilkanaście osób, a także hierarchizuje autorów artykułówZ. Parucki, Słownik geograficzny..., s. 16–18.. Zygmunt Parucki wymienia tylko 38 nazwisk, a Słownik geograficzny 80. Nazwiska oznaczone gwiazdką „*” podaje również Słownik.

Lista Paruckiego 1. Wacław Nałkowski – zamieścił w Słowniku artykuł „Obszar geograficzny Polski historycznej” oraz artykuły o Dnieprze i Dźwinie, 2. Eugeniusz Romer* ze Lwowa – pracował w końcowym okresie wydawania Słownika. Dostarczył wiele notatek o niektórych dolinach, szczytach i potokach w Karpatach (Waksmundzka Dolina, Walecka Dolina, Walecki Potok, Wapienna Góra i in.), 3. Ludwik Krzywicki – artykuł Czerwony Bór oraz wiele miejscowości na Kurpiach (np. Dobry Las, Gontarze, Grabownica, Gruszka, Grudzic, Gzowo, Gawrychy, Gibałka) 4. Aleksander Jabłonowski – artykuły: Ukraina, Wołyń, Wołoszczyzna, Zadnieprze i Zaporoże

Królestwo Polskie 5. Bronisław Chlebowski – artykuły dotyczące Królestwa Polskiego 6. Józef Franciszek Bliziński* – znany autor dramatyczny, przez dłuższy czas stale pracował dla redakcji Słownika. Dostarczył opisy poszczególnych rzek, strumieni i potoków, zwłaszcza na obszarze Kielecczyzny. 7. Jan Chorąży* – przez dłuższy czas stale pracował dla redakcji Słownika. Sporządzał opisy miejscowości w powiecie konińskim i tureckim. 8. Michał Witanowski* – przez dłuższy czas stale pracował dla redakcji Słownika. Autor monografii Łęczycy, Kłodawy i Piotrkowa. Opracował szereg miejscowości w okolicach Łęczycy, Łowicza, Łodzi i Kielecczyzny. 9. Romuald Oczykowski* – przez dłuższy czas stale pracował dla redakcji Słownika. Opracował niektóre miejscowości w Łowickim, np. Walewice nad Bzurą, Gzinka, pow. łowicki. 10. Al. Palmirski* – stały współpracownik redakcji Słownika. Opracował m.in. Chmielnik, Chmielów, Chocimów (pow. opatowski), Chociszewo (pow. kolski), Gozdowo (Sierpc). 11. W. Winkler – opracował miejscowości znajdujące się w powiecie wieluńskim 12. Stanisław Majerski* (lub St. Majewski) – przez dłuższy czas stale pracował dla redakcji Słownika. Opracował m.in. miasta: Woronce (dopływ Bystrzycy), Wiejski Potok. 13. Robert Przegaliński* – przez dłuższy czas stale pracował dla redakcji Słownika. Opracował miejscowości w powiecie janowskim. 14. R. Bruhl – opisał miejscowości podwarszawskie.

Ziemie zaboru austriackiego 15. Bronisław Gustawicz* – nauczyciel geografii i historii w Gimnazjum św. Anny w Krakowie, przez dłuższy czas stale pracował dla redakcji Słownika. 16. Maurycy Maciszewski* (1847–1917) – nauczyciel historii i geografii, stały współpracownik redakcji Słownika. Opracował m.in. Kraków, Nowy Sącz, Myślenice, Rzeszów, Krosno, Kolbuszową, Łańcut, Mielec i in. 17. Ludwik Dziedzicki* (1844–1903)Życiorys L. Dz w piśmie Rodzina i Szkoła. – profesor ze Lwowa, stały współpracownik redakcji Słownika. Opracował artykuły o Przemyślu i Rudkach, Wołczkowcach, Wołczuchach, Olesku.

Wielkie Księstwo Poznańskie 18. Edmund Callier* – przez dłuższy czas stale pracował dla redakcji Słownika. Opracował główny artykuł o Wielkim Księstwie Poznańskim oraz miejscowości w porządku alfabetycznym od M do W. 19. Maksymilian Studniarski* (1828–1889) – starszy nauczyciel geografii w Poznaniu. Przez dłuższy czas stale pracował dla redakcji Słownika. Opracował miejscowości w porządku alfabetycznym od A do M. 20. Władysław Łebiński* (1840–1907) – działacz polityczny, społecznik, dziennikarz, powstaniec styczniowy, przez dłuższy czas stale pracował dla redakcji Słownika. Opracował artykuły rozpoczynające się od litery W. Pochowany na Cmentarzu Zasłużonych Wielkopolan.

Pomorze, Mazury i Warmia 21. ks. Jakub Fankidejski* (1844–1883) z Pelplina – przez dłuższy czas stale pracował dla redakcji Słownika. 22. ks. Romuald Frydrychowicz* – przez dłuższy czas stale pracował dla redakcji Słownika.

Górny i Dolny Śląsk 23. Anna Nałkowska* (1862–1942) 24. Walerian Heck* (lub Hech) – nauczyciel historii i geografii w Gimnazjum św. Anny w Krakowie, autor historycznej mapy Polski. Przez dłuższy czas stale pracował dla redakcji Słownika. 25. Filip Sulimierski – opisał wiele miejscowości w pierwszych tomach Słownika. 26. Alfons Parczewski – opisał niektóre miejscowości na Dolnym Śląsku.

Obszary leżące poza obecną RP 27. Edward Rulikowski* z guberni kijowskiej – historyk, archeolog, etnograf, członek Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, a także członek Komisji Archeograficznej w Kijowie. Urodził się w 1825 w Motowidłówce na Ukrainie w zamożnej rodzinie ziemiańskiej. W 1880 Rulikowski podjął stałą współpracę z redakcją Słownika geograficznego. Dla tego wydawnictwa opisał szereg miejscowości na Ukrainie i Białorusi. Zmarł w roku 1900O Joachimie Śliwie Edwardzie Rulikowskim patrz http://web.archive.org/web/*/http://www3.uj.edu.pl/alma/alma/57/01/10.html, a także por. Z. Parucki, Słownik geograficzny..., s. 18. Ów autor podaje, że Rulikowski dostarczał informacje o Wołyniu i Ukrainie.. 28. Aleksander Jelski*, obywatel guberni mińskiej, stały współpracownik redakcji Słownika. Dostarczał dane z Polesia i Białorusi. 29. Gustaw Manteuffel* (1832–1916) z Rygi – baron, historyk i etnolog polski. Ze znanej inflancko-pomorskiej rodziny Manteufflów. Badacz dziejów Inflant polskich. Przez dłuższy czas stale pracował dla redakcji Słownika. Dostarczał dane z Łotwy i Estonii. 30. Józef Krzywicki – dostarczał dane głównie odnośnie do Wołynia. 31. Aleksander Dowojna-Sylwestrowicz* (1857–1911) z Łapkaś – opracowywał Litwę. 32. Józef Bieliński – opracowywał Litwę. 33. Alfons Parczewski – dostarczał informacje z Łużyc.

Pomocnicy redakcji Słownika 34. Henryk Sienkiewicz 35. Adolf Dygasiński 36. Aleksander Świętochowski 37. Wojciech Gerson* 38. Stefan Szolc-Rogoziński

Lista współpracowników redakcji Słownika 39. Jan Banzemer 40. Ludwik Bryndza z Woroblina 41. Adam Chmara (1829 – 1889)Spis filistrów dorpackiego Konwentu Polonia, Album Polonorum. – obywatel z guberni mińskiej 42. Chmurzyński z Radomska 43. Aleksander Czołowski ze Lwowa 44. Emilia Dobrzańska urodziła się w Rożenku i była wychowywana w dworku należącym do rodziny jej ojca Franciszka Karczewskiego. Uczęszczała na pensję sióstr Emilii i Felicji Krzywickich, działającej od 1856 w gmachu przy ulicy Kaliskiej (obecnie Słowackiego 11) w Piotrkowie. Gdy w 1881 kurator Apuchtin zamknął szkołę dla dziewcząt, jeszcze w tym samym roku zorganizowała na jej miejsce czteroklasową szkołę żeńską. Funkcjonowanie tej placówki od samego początku budziło trwogę władz zaborczych i w konsekwencji doprowadziło do jej zamknięcia po dwóch latach działalności. W 1883 pod pretekstem utworzenia stancji dla dziewcząt Dobrzańska zorganizowała prężnie działający zakład wychowawczy dla dziewcząt, w którym odbywało się ich tajne nauczanieWięcej informacji można znaleźć w Biuletynie okolicznościowym wydanym z okazji 150-lecia istnienia II Liceum Ogólnokształcącego im. Marii Skłodowskiej-Curie w Piotrkowie Trybunalskim (1856–2006).. 45. Stanisław Eliasz-Radzikowski (1869–1935) – syn Walerego, lekarz, z zamiłowania badacz historii oraz folkloru Tatr i Podhala 46. Władysław Federowicz z Okna 47. ks. M. Gapiński z Nawry pod Chełmżą 48. Karol Gerlach 49. C. Haller