Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii (, , , ) – państwo socjalistyczne na Półwyspie Bałkańskim, istniejące w latach 1945–1992, obejmujące terytorium Jugosławii.
Formalnie państwo proklamowano w 1943 r. jako Demokratyczną Federacyjną Jugosławię. W listopadzie 1945 r. zdominowany przez komunistów parlament zdetronizował króla, proklamując republikę. W 1946 r. oficjalną nazwę zmieniono na Federacyjna Ludowa Republika Jugosławii, a w 1963 r. – na Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii. Potocznie była przez mieszkańców niekiedy nazywana „drugą Jugosławią” (dla odróżnienia od „pierwszej”, czyli Królestwa Jugosławii).
Geneza
Jugosławia formalnie skapitulowała przed III Rzeszą 17 kwietnia 1941, a już 28 kwietnia 1941 rozpoczęły się przygotowania do formowania komunistycznych, antyhitlerowskich oddziałów zbrojnych. 1 maja 1941 opublikowano ulotkę wzywającą do zjednoczenia się przeciwko okupacji. Miesiąc później komuniści rozpoczęli przygotowania do ogólnonarodowego powstaniaJerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, Rozdział VII: Polska to początek”.. Komunistów ożywił atak Niemiec na ZSRR. Entuzjasta walki zbrojnej Milovan Đilas zapowiedział, że już za dwa miesiące Armia Czerwona wkroczy do Jugosławii. KC wydała komunikat wzywający do powstania.
Już we wrześniu partyzanci Josipa Broz Tity oswobodzili pierwsze tereny w Serbii. Partyzanci powołali na tych obszarach Republikę UžičkąJerzy Woydyłło Tito jakiego nie znamy, 1992, Rozdział VIII: Krwawe doświadczenia”.. Pod koniec 1941 r. partyzancka Narodowa Armia Wyzwolenia Jugosławii liczyła 80 000 żołnierzy. Niewielki ruch oporu w ciągu kilku lat przekształcił się w 800-tysięczną armię, która była w stanie wyzwolić całość obszaru JugosławiiCohen, Philip J.; Riesman, David (1996). Serbia’s Secret War: Propaganda and the Deceit of History. Texas A&M University Press. , s. 96..
Historia Utworzenie państwa Jedynie Albania spośród innych okupowanych krajów w Europie wyzwoliła się samodzielnie, Jugosławia w przeważającej mierze, gdyż w walkach o wyzwolenie Belgradu wzięła udział także Armia Czerwona. U progu zimnej wojny Jugosławia znalazła się w bloku wschodnim, jako jedyna z ówczesnych państw demokracji ludowej nie była państwem uzależnionym od Związku Socjalistycznych Republik RadzieckichZbigniew Marcin Kowalewski Jugosławia między Stalinem a rewolucją Le Monde diplomatique – Edycja polska, lipiec 2013.. Po wyzwoleniu przywódca ruchu oporu, a zarazem twórca federacji Jugosłowian, Josip Broz Tito, cieszył się masowym poparciem społeczeństwa i traktowany był jako wyzwolicielNolan, Cathal (2002). The Greenwood Encyclopedia of International Relations: S-Z. Greenwood Press. s. 1668. .. Choć w praktyce niemalże cały kraj znajdował się w rękach partyzantów Tity, ówczesny monarcha Piotr II nie uznał wcześniejszego porozumienia Tity i rządu emigracyjnego, w którym strony zobowiązały się utworzyć wspólny rządJerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XV: Gdy inni świętowali zwycięstwo”..
7 marca 1945 proklamowano Tymczasowy Rząd Demokratycznej Federacji Jugosławii (Demokratska Federativna Jugoslavija, DFJ). Nazwa nie zawierała określenia „republika” bądź „królestwo”; rząd miał bowiem grupować zarówno republikański ruch oporu, jak i wierny monarchii rząd na emigracji. Przewodniczącym rządu został Tito, a ministrem spraw zagranicznych reprezentant emigracji, Ivan Šubašić. Rząd ogłosił swój program, który zawierał postulaty odbudowy kraju, pozyskania na rzecz Jugosławii spornych obszarów Istrii, Triestu, Karyntii i Przymorza Słoweńskiego. Zagwarantowano też równe prawa wszystkim obywatelom Jugosławii niezależnie od ich pochodzenia.
Armię partyzancką przekształcono w Jugosłowiańską Armię Ludową (Jugoslovenska Narodna armija, JNA), która stała się czwartym najsilniejszym wojskiem kontynentu (wyłączając ZSRR) (szczególnie duże zdolności walki partyzanckiej, nieregularnej)Leffler, Melvyn P. (2009). The Cambridge History of the Cold War. Cambridge University Press. s. 201. .. Większość stanowisk w nowym państwie zajęli weterani wojnyJerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVII: Trudna próba”.. Oprócz JNA, powołano UDB (UDBA) tłum. Administracja Bezpieczeństwa Państwowego, później nazwana SDB, tłum. Służba Bezpieczeństwa Państwowego (prowadząca m.in. kontrwywiad i wywiad w strefie cywilnej) podległa tamtejszemu MSW i KOS (tłum. Służba Kontrwywiadowcza) (najdłużej pod nazwą Uprava bezbednosti tłum. Administracja Bezpieczeństwa, podległa tłum. Związkowemu Sekretariatowi Ludowej Obrony, sprawy kontrwywiadu wojskowego). Za wywiad wojskowy odpowiadał Zarząd II Sztabu Generalnego JNA. Te instytucje MSW SFRJ i powiązane z JNA zajmowały się między innymi wyszukiwaniem, ściganiem, więzieniem oraz likwidacją nazistowskich kolaborantów i zbrodniarzy wojennych. Wywiad Jugosławii aresztował dużą liczbę kolaborantów oraz, co wzbudziło duże kontrowersje, wielu chorwackich księży katolickich (aresztowania związane były z powszechną kolaboracją chorwackich duchownych z reżimem ustaszy). W sierpniu zorganizowano III posiedzenie Antyfaszystowskiej Rady Wyzwolenia NarodowegoJerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, „Rozdział XVI: Wszystko od nowa”.. Rada przekształcona została w Tymczasowe Zgromadzenie Ludowe, do którego wstąpili przedstawiciele wszystkich partii i organizacji politycznych, w tym przedwojenni posłowie i działacze niechętnej komunistom prawicy. Tymczasowe Zgromadzenie Ludowe podjęło się szeregu reform, m.in. rolnej i konfiskaty majątków kolaborantów. Uchwalono formalne włączenie do federacji spornych terenów Austrii i Włoch. 9 czerwca rząd jugosłowiański podpisał z aliantami zachodnimi umowę, na mocy której obszary Austrii i Włoch podzielono na strefę A – okupowaną przez armie Wielkiej Brytanii i USA oraz strefę B – należącą do Jugosławii. Miało być to rozwiązaniem do czasu, gdy podpisany zostanie traktat pokojowy z Włochami.
Monopolizacja władzy przez KPJ mały|Logo rządzącej w Jugosławii partii komunistycznej Uczestnicy ruchu oporu skupili się wokół Frontu Narodowego, do którego należała KPJ, natomiast przedstawiciele ugrupowań opozycyjnych wokół Partii Demokratycznej, składającej się z monarchistów z kraju i z emigracji. Partia Demokratyczna opowiedziała się za powrotem do przedwojennego ustroju państwa i poparta została przez hierarchię Kościoła. W 1945 r. aresztowany został biskup Alojzy Wiktor Stepinac, który oskarżony został o wspieranie przymusowych konwersji Serbów na katolicyzm i wspieranie terroru reżimu chorwackich ustaszy.. Przez państwa zachodu aresztowanie uznane zostało za dowód na zaprowadzenie w kraju terroru komunistycznego. W rezultacie Stepinacowi złagodzono wyrok, a wkrótce mu go skrócono i zredukowano do aresztu domowego, z możliwością wyjazdu do dowolnego arcybiskupstwa.. Na początku istnienia federacji funkcjonowały zbrojne grupy podziemne składające się z byłych żołnierzy oddziałów kolaboracyjnych, liczyły one około 12 tysięcy bojówkarzy. Jedną z silniejszych grup byli chorwaccy Krzyżowcy (Križari), czyli byli ustasze.
Wybory parlamentarne odbyły się 11 listopada 1945. Wybory wygrał republikański Front Ludowy, wybory zostały zbojkotowane przez monarchistów<ref>Brunner, Borgna (1997). ''1998 Information Please Almanac. Houghton Mifflin. s. 342. .</ref>. Kandydaci Frontu zdobyli 90% głosów. Nazwę kraju zmieniono na Federacyjna Ludowa Republika Jugosławii. 29 listopada 1945 Jugosłowiańskie Zgromadzenie Ustawodawcze, formalnie zdetronizowało króla Piotra II, Zgromadzenie następnie opracowało i wydało nową, republikańską konstytucję. Rząd Tymczasowy formalnie istniał do końca następnego roku i zyskał sobie poparcie ZSRR i jego sojuszników, mocarstwa zachodnie państwowość Jugosławii uznały w grudniu.
Walka o zachodnią granicę Kwestia zachodniej granicy Jugosławii rozstrzygnięta miała być na Konferencji Pokojowej. Przed konferencją przestrzeń powietrzna państwa często naruszana była przez samoloty amerykańskie i brytyjskie, dwa z nich rozbiły się po tym, gdy Jugosłowianie zmusili je do lądowania. Jugosławia przeprosiła za incydent i wypłaciła odszkodowania. Do eskalacji konfliktu doszło, gdy USA odmówiły wypłacenia Jugosławii zdeponowanego przez rząd emigracyjny złota o wartości 47 milionów dolarów. Konferencja rozpoczęła się w lipcu. Jugosławia domagała się przyznania jej Triestu i dużej części Istrii, w wyniku kompromisu mocarstwa zachodnie zgodziły się utworzyć Wolne Terytorium Triestu. Jugosławia zażądała, aby Triest związano z Jugosławią unią realną, na co Zachód już nie chciał się zgodzić, przez co w rezultacie Jugosłowianie nie podpisali traktatu pokojowego.
W październiku rozpoczęła się kolejna konferencja, tym razem w Nowym Jorku pomiędzy ministrami czterech mocarstw alianckich. Konferencja zakończyła się w pierwszej połowie grudnia. Przed jej rozpoczęciem Tito spotkał się z Palmiro Togliattim, liderem włoskich komunistów. Tito zaproponował liderowi komunistów, że w zamian za Triest Włochy powinny przyznać Jugosławii obszar Gorycji. Propozycją Jugosłowian zainteresował się minister spraw zagranicznych Włoch, Pietro Nenni. Jako że Broz wolał, aby terenem Triestu dysponowali Włosi, a nie mocarstwa, zgodził się na pewne ustępstwa wobec Włoch, zgodził się m.in. na zwolnienie jeńców wojennych. W zamian za utworzenie Wolnego Terytorium Triestu, Jugosławia uzyskała część Krainy Julijskiej jednak bez miasta Gorycja. Traktat pokojowy Jugosławii z Włochami podpisano 10 lutego 1947. Reprezentant Jugosławii podkreślił przy tym, że jego kraj nie rezygnuje z terenów które mu się należą.
Rozłam z ZSRR
W odróżnieniu od innych państw socjalistycznych, Jugosławia nie uzgadniała własnej polityki zagranicznej z radzieckim ministrem spraw zagranicznych oraz wydalała z kraju niezgadzających się z polityką Jugosławii doradców.
Zimą 1948 r. do ZSRR przybyła delegacja z Jugosławii. W rozmowach wziął udział również reprezentant Bułgarii, Georgi Dymitrow. Na spotkaniu dyskutowano utworzenie ewentualnej Federacji Jugosłowiańsko-Bułgarskiej. Stalin oskarżył przy tym Titę, że chce on włączyć Albanię w skład Jugosławii. Stalin potępił tę politykę stwierdzając, że zadaniem Jugosławii powinno być połączenie się Jugosławii i Bułgarii, a następnie utworzenie Federacji Bałkańskiej z udziałem Albanii. Nie zgodził się na to Tito, który uznał, że Bułgaria powinna stać się republiką związkową Jugosławii (na co z kolei nie godzili się Bułgarzy, którzy zgadzali się tylko na konfederację). Po wymianie zdań Sowieci wycofali z Jugosławii doradców. 27 marca Stalin wysłał Ticie list, w którym określił on stanowisko Jugosławii jako „antyradzieckie”, a komentarze Tity odnośnie do ZSRR i WKP(b) określił jako lewicowe frazesy, powołując się przy tym na komentarze, w których przywódca Jugosławii twierdził m.in. że „w ZSRR panuje wielkomocarstwowy szowinizm”, „socjalizm w ZSRR przestał być rewolucyjny”, a „WKP(b) jest zwyrodniała”D. Marković, S. Kržavac, op. cit., s. 74–75.. Ze strony Józefa Stalina pod adresem Jugosławii padły oskarżenia o oddanie czołowych stanowisk w rządzie w ręce agentów zachodu czy przyjęcie trockizmu. Swoje listy, w których wyraziły solidarność ze Związkiem Radzieckim, wysłały komitety centralne partii całego bloku wschodniego. Tito nie został poddany krytyce jedynie przez Polską Partię Robotniczą.