thumb|Polska, gęstość zaludnienia, 1930 thumb|Urząd Wojewódzki Poleski w Brześciu nad Bugiem (2012) thumb|Budynek kolonii urzędniczej w Brześciu nad Bugiem thumb|Willa funkcjonalistyczna w Brześciu nad Bugiem z czasów II RP thumb|Bank Polski w Brześciu nad Bugiem z czasów II RP Województwo poleskie – województwo II Rzeczypospolitej utworzone 19 lutego 1921 z siedzibą w PińskuTymczasową siedzibą województwa (do czasu przysposobienia gmachu dla urzędu wojewódzkiego) był Brześć Litewski (). Po pożarze miasta w sierpniu 1921 stolicę przeniesiono do Brześcia Litewskiego, przemianowanego 20 marca 1923 na Brześć nad Bugiem. W 1921 województwo składało się z 10 powiatów, 17 miast i 113 gmin i zajmowało powierzchnię 42.280 km². Województwo istniało do 1939.
Główne miasta: Brześć nad Bugiem, Pińsk, Dawidgródek, Łuniniec, Kobryń, Prużana, Sarny i Stolin.
Charakterystyka Było to jedno z najbardziej zacofanych województw Polski międzywojennej, o wysokim stopniu analfabetyzmu, niskiej scholaryzacjiMały Rocznik Statystyczny 1938 Warszawa 1938 Wyd. GUS, s. 28, wyniki spisu powszechnego 1931. Tabela:Analfabetyzm wśród ludności w wieku 10 lat i więcej.. W 1938 większość ludności przyznawała się do narodowości „tutejszej”, nie podając języka ojczystegoMały Rocznik Statystyczny 1938 Warszawa 1938 Wyd. GUS, s. 22, wyniki spisu powszechnego 1931. Tabela: Ludność według języka ojczystego 1931..
1 stycznia 1923 z części gmin powiatów łuninieckiego, sarneńskiego i pińskiego utworzono nowy powiat stoliński. 16 grudnia 1930 województwo zmieniło swoje granice – do województwa wołyńskiego przyłączono powiat sarneński. 1 kwietnia 1935 powiat kosowski przemianowano na iwacewicki.
W wyniku paktu Ribbentrop-Mołotow województwo poleskie znalazło się w granicach ZSRR. Jego południowa część z Kamieniem Koszyrskim została włączona do Ukrainy radzieckiej, północna część zaś – jako obwody brzeski i piński – do Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.
W czasie okupacji niemieckiej (1941–1944) teren województwa podzielono między obwód białostocki oraz Komisariaty Rzeszy: Wschód i Ukraina.
W wyniku układu polsko-radzieckiego z 1945 jedynie niewielkie fragmenty województwa poleskiego znajdują się obecnie w Polsce, stanowiąc część Podlasia. Reszta województwa została rozparcelowana między obwody brzeski i piński na Białorusi oraz wołyński i rówieński na Ukrainie. Po reformie administracyjnej w Białoruskiej SRR i likwidacji obwodu pińskiego tereny województwa znajdujące się na obszarze Białorusi prawie w całości należą do obwodu brzeskiego (poza m.in. wsią Lenin włączoną w skład obwodu homelskiego).
Podział administracyjny Powierzchnia powiatów według stanu na 1939 r., w przypadku wcześniejszego zniesienia lub zmiany przynależności wojewódzkiej powiatu na ostatni rok istnienia w ramach danego województwa. Liczba ludności na podstawie spisu powszechnego z 1931 r., w przypadku powiatów zniesionych lub przeniesionych przed tą datą, dane ze spisu powszechnego z 1921 r.
Powiat Powierzchnia(km²) Liczba mieszkańców Siedziba(liczba mieszkańców)brzeski 4625 216 200 Brześć nad Bugiem(48 431) drohicki 2351 97 000 Drohiczyn (Poleski)( 1987) iwacewicki (od 1932)1 stycznia 1932 r. zniesiono powiat kosowski, a z jego terytorium utworzono powiat iwacewicki (, zm. ). 3562 83 700 Iwacewicze( 373) kobryński 3545 114 000 Kobryń(10 101) kosowski (do 1931) 3578 48 586 Kosów Poleski(3256) koszyrski (lub kamień-koszyrski) 3243 95 000 Kamień Koszyrski( 1265) łuniniecki1 stycznia 1923 r. utworzono powiat stoliński z części powiatów łuninieckiego, sarneńskiego i pińskiego (). 5722 109 300 Łuniniec(8721) piński 5587 183 600 Pińsk(31 913) prużański 2644 108 600 Prużana(8013) sarneński (do 1930)16 grudnia 1930 r. powiat sarneński zmienił przynależność z województwa poleskiego do województwa wołyńskiego (). 5441 131 652 Sarny(5931) stoliński (od 1923) 5389 124 800 Stolin(6328)
Ludność Spis powszechny z 1921 Ludność województwa w 1921 wynosiła 880 898 osóbWedług publikacji: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom VIII - Województwo Poleskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924. Według narodowości: Białorusini 42,6%; 375 220 Polacy 24,3%; 214 052 Ukraińcy 17,7%; 156 142 Żydzi 10,4%; 91 251 Poleszucy 4,4%; 38 565 Rosjanie 0,5%; 4 303 Niemcy 0,1%; 905 Według wyznania: prawosławne 79,2%; 697 373 mojżeszowe 12,6%; 110 639 rzymskokatolickie 7,8%; 68 698 ewangelickie 0,4%; 3 804 Spis ten przeprowadzony był tuż po wojnie polsko-sowieckiej w nieustabilizowanej jeszcze sytuacji demograficznej (znaczna część ewakuowanej wcześniej ludności nie wróciła do swoich domów) i obciążony był poważnymi wadami (min. pomijanie pewnych grup, błędne wpisywanie narodowości osobom, które nie potrafiły jej określić, przypadki fałszerstw). Wyniki tego spisu stały w sprzeczności z wcześniejszymi spisami rosyjskimi oraz badaniami prowadzonymi przez niezależnych badaczy, więc były kwestionowane.
Spis dzieci szkolnych z 1926 W 1926 roku przeprowadzono w woj. poleskim spis dzieci w wieku szkolnym, który może być uzupełnieniem do kwestionowanych wyników spisów powszechnych z 1921 i 1931 rokuM. Falski, Wyniki spisu dzieci z czerwca 1926 r. w zastosowaniu do badania potrzeb szkolnictwa powszechnego, Warszawa 1928..
Spis uwzględniał 316 400 dzieci w wieku szkolnym i dotyczył języków, którymi się posługiwały.
polski 12,9% ukraiński, białoruski i „tutejszy” 72,2% jidysz i hebrajski 9,2% rosyjski 1,8% pozostałe lub dwujęzyczne 3,4%
Spis powszechny z 1931 Według drugiego powszechnego spisu ludności z 1931 roku województwo zamieszkiwało 1 132 200 osób. Według języka: polski 14,5%; 164 106 ukraiński 4,8%; 54 047 białoruski 6,7%; 75 338 „tutejszy” 62,4%; 707 088 jidysz lub hebrajski 10%; 112 966 rosyjski 1,4%; inny 0,2% Według wyznania: rzymskokatolickie 124 951 (11,0%) unickie 1780 (0,15%) prawosławne 875 803 (77,4%) ewangelickie 5498 (0,5%), w tym: ewangelicko-augsburskie 3065, ewangelicko-reformowane 415, ewangelicko-unijne 79, ewangelickie (bez bliższego określenia) 1939 inne chrześcijańskie 9329 (0,8%) mojżeszowe 113 988 (10,1%) inne niechrześcijańskie 120 bez określenia wyznania (w tym bezwyznaniowi) 191 nie podało przynależności konfesyjnej 279.
Drugi spis przeprowadzony był w ustabilizowanych warunkach, lecz również zawierał błędy wynikające z działań administracji w stosunku do mniejszości ukraińskiej i białoruskiej. Najprawdopodobniej zawyżano liczbę osób posługujących się językiem polskim.
Drugi spis nie zawierał pytań o narodowość, tylko o język i wyznanie, co nie zawsze oznaczało tożsamość narodową. Spis zawierał kategorię „język tutejszy” dla Poleszuków, którzy nie potrafi określić swojej przynależności narodowej (mówili o sobie „tutejsi”) a posługiwali się dialektem mieszanym języka ukraińskiego i białoruskiego.
Pomimo iż województwo obejmowało mniejszy obszar niż w 1921 roku, to w 1931 liczyło o ponad 250 tys. osób więcej mieszkańców. Najwięcej z nich posługiwało się językiem „tutejszym” (62,4%) i było wyznania prawosławnego (77,4%).
W stosunku do pierwszego spisu liczba ludności polskiej (mówiącej po polsku) była mniejsza o ok. 50 tys. osób i stanowiła 14,5% a nie 24,3%, co sugerował pierwszy spis. Według ocen i tak liczba ta była zawyżona i odsetek Polaków wynosił ok. 11-12%.
Ludność województwa poleskiego w 1931 r. w powiatach według deklarowanego języka ojczystego Województwo poleskiePowiatŁączniePolacyRespondenci podający język polski jako ojczystyUkraińcyRespondenci podający język ukraiński jako ojczystyBiałorusiniRespondenci podający język białoruski jako ojczystyŻydziRespondenci podający jidisz i język hebrajski jako ojczysty„Tutejsi”innibrzeski215 92750 248 (23,27%)17 926 (8,30%)17 022 (7,88%)32 089 (14,86%)95 226 (44,10%)3 416 (1,58%)drohicki97 0406 844 (7,05%)1 493 (1,54%)355 (0,37%)6 947 (7,16%)80 156 (82,60%)1 245 (1,28%)kobryński113 97210 040 (8,81%)21 934 (19,25%)5 208 (4,57%)10 489 (9,20%)62 854 (55,15%)3 447 (3,02%)kosowski83 6968 456 (10,10%)132 (0,16%)14 259 (17,04%)6 300 (7,53%)53 824 (64,31%)725 (0,87%)koszyrski94 9886 692 (7,05%)8 271 (8,71%)1 136 (1,20%)4 014 (4,23%)74 313 (78,23%)562 (0,59%)łuniniecki108 66316 535 (15,22%)264 (0,24%)2 850 (2,62%)7 811 (7,19%)80 323 (73,92%)880 (0,81%)piński184 30529 077 (15,78%)1 063 (0,58%)5 671 (3,08%)25 088 (13,61%)118 761 (64,44%)4 645 (2,52%)prużański108 58317 762 (16,36%)301 (0,28%)24 156 (22,25%)9 419 (8,67%)56 307 (51,86%)638 (0,59%)stoliński124 76518 452 (14,79%)2 663 (2,13%)4 681 (3,75%)10 809 (8,66%) 85 324 (68,39%)2 836 (2,27%)Ogółem:1 131 939164 106 (14,50%)54 047 (4,77%)75 338 (6,66%)112 966 (8,53%)707 088 (62,47%)18 394 (1,62%)
Struktura demograficzna (1931)
Wojewodowie polescy w II Rzeczypospolitej Walery Roman 14 marca 1921 – 3 maja 1922 Stanisław Downarowicz 18 maja 1922 – 2 października 1924 Kazimierz Młodzianowski 4 października 1924 – 5 maja 1926 Jan Krahelski 14 lipca 1926 – 8 września 1932 (p.o. to 23 grudnia 1926) Wacław Kostek-Biernacki 8 września 1932 – 2 września 1939 Jerzy Albin de Tramecourt (p.o. za Kostek-Biernacki) 17 lutego 1937 – 7 września 1937
Miasta i miasteczka Synteza W latach międzywojennych istniały trzy rodzaje jednostek osadniczych o charakterze topograficznie miejskim miasto, miasteczko i osada miejska. Na terenie woj. poleskiego występowały dwie formy (miasta i miasteczka).
Określenie miasto miało w latach międzywojennych trojakie znaczenie. Mogło odnosić się wyłącznie do charakteru prawnego miejscowości (a więc typu jednostki administracyjnej), co nie znaczyło automatycznie że „miasto administracyjne" faktycznie posiadało prawa miejskie. Podstawą zaliczenia danej miejscowości do grupy miast było tzw. kryterium administracyjne, jako najwięcej odpowiadające rozwojowi stosunków i życia. Mimo że większość miast prawnych prawa miejskie posiadała, wiele z nich miało zaledwie prawa miasteczka a niektóre miasta (Nisko, Borysław, Tustanowice) były wręcz wsiamiWedług publikacji: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej - Tom XIII - Województwo Lwowskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924.
Odwrotnie wiele miasteczek, a nawet miast – a więc faktycznie posiadających prawa miasteczka bądź prawa miejskie – były wsiami w gminach wiejskich. Jednostki te w ogólnych publikacjach nie są zaliczane do miast (a więc nie wpływają na liczbę miast województwa), co jednak lekceważy fakt posiadania praw miasteczka/praw miejskich (poniższa tabela je uwzględnia z zachowaną dystynkcją).
Wreszcie, niektóre miejscowości posiadały w nazwie wyraz Miasto – pisany wielką literą – mimo braku praw miejskich (np. Pruchnik Miasto, Waręż Miasto, Tartaków Miasto). Wyraz ten stanowił integralną część nazwy miejscowości (choć nie przesądzał bynajmniej jej charakteru topograficznego) aby odróżnić ją od innej (topograficznie wiejskiej) miejscowości o identycznej nazwie w tej samej okolicy (np. Pruchnik-Wieś, Waręż-Wieś, Tartaków-Wieś).