thumb|Gmach urzędu wojewódzkiego w Stanisławowie (ok. 1937) Województwo stanisławowskie – województwo II Rzeczypospolitej utworzone 23 grudnia 1920 – Ustawa z dnia 3 grudnia 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy. ze stolicą w Stanisławowie. Innymi głównymi miastami województwa były Kołomyja, Stryj, Knihinin (do 1925), Śniatyn, Turka (do 1931) i HorodenkaEugenjusz Romer, Powszechny atlas geograficzny, Lwów-Warszawa 1928, mapa 47..
Po II wojnie światowej województwo stanisławowskie znalazło się poza granicami Polski. Przy Polsce pozostały jedynie dwa bieszczadzkie skrawki dawnego powiatu turczańskiego, który do 1931 roku należał do województwa stanisławowskiego: a) zachodnie części dawnych gmin Tarnawa Niżna (z Tarnawą Niżną i Mucznem) i Sianki (z wyludnioną połową Sianek) na samym południu Polski, oraz b) północno-zachodnia część gminy Łomna (z Bystrem, Lipiem i Michniowcem) oraz niezamieszkany skrawek gminy Ławrów (stoki między Bandrowem Narodowym a Bystrem)Główny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej - podział na gminy według stanu z dnia 1.IV 1933 roku, Książnica-Atlas, Lwów 1933.
Status prawny 26 września 1922 roku Sejm RP uchwalił Ustawę o zasadach powszechnego samorządu wojewódzkiego, a w szczególności województwa lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego, przewidującą dla województwa stanisławowskiego pewną formę autonomii. Ustawa zakładała powołanie 60-osobowego, dwuizbowego sejmiku wojewódzkiego, składającego się z dwóch kurii narodowościowych: polskiej i ukraińskiej (oficjalnie określanej jako ruską), obu liczących po 30 członków. Każda z nich miała obradować osobno, przy czym w sprawach wspólnych, tzn. dotyczących całego województwa, wymagana była zgoda obu kurii. Do kompetencji sejmiku miały należeć sprawy dotyczące wyznań religijnych, oświecenia publicznego (z wyjątkiem szkolnictwa wyższego), dobroczynności publicznej, zdrowia, budownictwa, rolnictwa (z wyjątkiem reformy rolnej i środków służących do popierania rolnictwa), promowania przemysłu i handlu, melioracji, organizacji administracji gmin i powiatów, budżetu województwa i inne przekazane mu przez Sejm RP.
Organem wykonawczym sejmiku ustanowiono wydział wojewódzki, składający się z wojewody, zastępcy wojewody, 8 członków wybieranych po połowie przez kurie polską i ukraińską oraz 4 powoływanych przez wojewodę. Wydział wojewódzki miał dzielić się na dwie sekcje narodowościowe, obradujące w trybie przewidzianym dla sejmików. Dziennik Urzędowy województwa miał być publikowany w językach polskim i ukraińskim. Zakazano prowadzenia przez państwo kolonizacji ziemskiej na obszarze województwa, a przy mianowaniu urzędników nakazano uwzględniać, obok wymaganych kwalifikacji, także narodowość kandydatów, tak aby skład personalny urzędów wojewódzkich odpowiadał rzeczywistym potrzebom narodowościowym. Postanowienia tej ustawy nigdy nie zostały wprowadzone w życieUstawa z dnia 26 września 1922 r. o zasadach powszechnego samorządu wojewódzkiego, a w szczególności województwa lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego. Dz.U. 1922 nr 90 poz. 829.
Brak ukraińskiej autonomii na terenie Galicji Wschodniej był sprzeczny z międzynarodowymi zobowiązaniami Polski, takimi jak uchwała Rady Ambasadorów z 15 marca 1923 r. o zatwierdzeniu wschodnich granic Polski„Wobec tego iż uznane zostało przez Polskę, że co się tyczy wschodniej części Galicji, warunki etnograficzne czynią koniecznym ustrój autonomiczny” – oficjalny tekst polski decyzji Konferencji Ambasadorów zamieszczony w Dzienniku Ustaw RP z dn. 20 kwietnia 1923 r. ), Odbudowa państwowości polskiej. Najważniejsze dokumenty 1912-1924 pod redakcją Kazimierza W. Kumanieckiego, Warszawa-Kraków 1924, s. 676 („Considerant qu’il est reconnu par la Pologne, qu’en ce qui concerne la partie orientale de la Galicie, les conditions ethnographiques necessitent un regime d’autonomie” – tekst francuski)..
Demografia Ludność województwa w roku 1921 liczyła 1 348 580, w roku 1931 1 480 300 mieszkańców. Dane spisu 1921 obejmują powiat turczański, wyłączony z województwa stanisławowskiego w kwietniu 1931 (przeszedł do województwa lwowskiego). Dane z 1931 już bez powiatu turczańskiego.
Ludność województwa stanisławowskiego według deklarowanej narodowości 1921 UkraińcyRespondenci podający „narodowość rusińską” jako własną. Narodowości ukraińskiej spis nie przewidywał. – 941 335 (69,8%)Grzegorz Hryciuk, Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931–1948, Toruń 2005, Wyd. Adam Marszałek, , s. 61, por. Karol Grünberg, Bolesław Sprengel, Trudne sąsiedztwo. Stosunki polsko-ukraińskie w X-XX wieku, Warszawa 2005, , s. 319. PolacyRespondenci podający narodowość polską jako własną. – 299 033 (22,2%) ŻydziRespondenci podający „narodowość żydowską” jako własną. – 91 830 (6,8%) NiemcyRespondenci podający narodowość niemiecką jako własną. – 15 595 osób (1,2%).
Według Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z 30 IX 1921Źródło: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dnia 30 września 1921, zeszyt Województwo stanisławowskie (tabela wojewódzka, s. VIII), Warszawa 1924, wyd. Główny Urząd Statystyczny..
Ludność województwa stanisławowskiego według deklarowanego wyznania 1921 wyznanie greckokatolickie – 996 306 (73,9%) wyznanie rzymskokatolickie – 195 706 (14,5%) judaizm – 145 226 (10,8%) protestantyzm (luteranizm, kalwinizm i in.) – 10 270 osób (0,8%).
Według Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z 30 IX 1921Źródło: Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dnia 30 września 1921, zeszytWojewództwo stanisławowskie (tabela wojewódzka, s. VIII), Warszawa 1924, wyd. Główny Urząd Statystyczny..
Ludność województwa stanisławowskiego w powiatach według deklarowanego języka ojczystego 1931 Województwo stanisławowskie Powiat PolacyRespondenci podający język polski jako ojczysty. Ukraińcy„Metoda, użyta przy badaniu stosunków językowych wśród mniejszości słowiańskich w Małopolsce Wschodniej, była zupełnie inną, inną też będzie dokładność wyników językowych w tej dzielnicy, oczywiście, jeżeli chodzi o ustalenie podziału tych mniejszości na poszczególne grupy, nie zaś o odgraniczenie ich od ludności polskiej. Tutaj, z powodu protestów ludności staroruskiej, odżegnywującej się od nazwy języka „ukraińskiego”, której narzucenie, jako jedynie obowiązującej, mogłoby wpłynąć ujemnie na przebieg akcji spisowej, a więc wyłącznie ze względów technicznych, nie zaś zasadniczych, wprowadzono równolegle oba określenia: „język ukraiński” i „język ruski”, dając jednocześnie obu odłamom ludności możność określenia języka ojczystego nazwą dowolnie wybraną. Uzyskane w obu rubrykach liczby nie zostaną jednak ogłoszone oddzielnie, lecz będą złączone w jedną wspólną pozycję spisową języka ojczystego ukraińskiego (ruskiego), tak jak to zostało dokonane w dopiero co przytoczonem oszacowaniu. Stanie się to dlatego, „że oba wyrazy zostały użyte na oznaczenie jednej i tej samej grupy etnicznej i że za zasadnicze określenie języka tej grupy jest uważane określenie – „ukraiński” (patrz wywiad z p. Dr. Buławskim – „Sprawy Narodowościowe” nr 1/1932, s. 6). W ten sposób nastawienie ideologiczne spisu 1931 r. w stosunku do mniejszości słowiańskich w Małopolsce, pomimo uzasadnionej względami natury technicznej różnicy terminologji, zasadniczo nie różni się od nastawienia spisu 1921 oraz wszystkich przedwojennych spisów austrjackich, które, tak jak i spis 1931 r., wychodziły z założenia nierozróżniania podziału tych mniejszości, a mianowicie: podziału językowego w spisach austrjackich, narodowościowego zaś w spisie 1921 r. (…) Zresztą stwierdzenie istnienia w Małopolsce nieistniejącej ani na Ziemiach Wschodnich ani nigdzie poza granicami Rzeczypospolitej odrębnej narodowości lub języka „ruskiego”, czwartego z kolei w Słowiańszczyźnie Wschodniej obok białoruskiego, ukraińskiego i rosyjskiego, nie mogłoby być obecnie naukowo uzasadnione.” Alfons Krysiński, Ludność polska i mniejszości w świetle spisów 1921 i 1931, Warszawa 1933, Instytut Badań Spraw Narodowościowych, Biblioteka Spraw Narodowościowych nr 11, s. 44–46.„Naród nie jest społecznością homogeniczną, stąd też w przypadku ukraińskiego etnosu zamieszkującego terytorium II Rzeczypospolitej możemy wyróżnić następujące grupy prezentujące różny stopień świadomości i samoidentyfikacji: 1. Ukraińcy świadomi swej odrębności narodowej, kultywujący swą odrębność i manifestujący ją na zewnątrz; 2. Ukraińcy o ugruntowanej świadomości narodowej, ograniczający ją jednak do sfery rodzinnej i konfesyjnej; 3. Ukraińcy o niewykształconej świadomości narodowej, zachowujący poczucie odrębności na poziomie etnicznym oraz utrzymujący więź ze swym wyznaniem, słabo znający język literacki, ale modlący się po rusku (Rusini)”'; Robert Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930–1939, Lublin 2003, wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, , s. 45.„Liczebność Rusinów, których – poza przywódcami, określającymi się coraz wyraźniej jako Rosjanie, czego dowodzili przez przyjmowanie języka rosyjskiego- uznać należy za zbiorowość etniczną, była znikoma. Na podstawie statystyk wyborczych oraz liczby członków instytucji i stowarzyszeń kulturalnych (Towarzystwo im. Michaiła Kaczkowskiego) oraz gospodarczych (Rewizyjny Związek Ruskich Spółdzielni, Ruskij Rolniczyj Sojuz) pozostających pod wpływami „staroruskimi” można ją szacować na 4 do 8% ogółu populacji ukraińskiej.” Grzegorz Hryciuk Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931–1948, Toruń 2005, Wyd. Adam Marszałek, , s. 104. „A. Krysiński szacował rzeczywistą liczebność grupy uważającej się za „Rusinów” na 250 tys.” Andrzej Chojnowski, Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921–1939, Wrocław 1979, Wyd. Zakład Narodowy im Ossolińskich, , s 9. przypis 14.Respondenci podający język ukraiński i „język ruski” jako ojczysty. ŻydziRespondenci podający jidysz i język hebrajski jako ojczysty. NiemcyRespondenci podający język niemiecki jako ojczysty. Ogółem doliński 21 158 (17,87%) 83 880 (70,86%) 9 031 (7,63%) 4 013 (3,39%) 118 373 horodeński 27 751 (29,87%) 59 957 (64,54%) 5 031 (5,42%) 16 (0,02%) 92 894 kałuski 18 637 (18,23%) 77 506 (75,80%) 5 109 (5,0%) 944 (0,92%) 102 252 kołomyjski 52 006 (29,55%) 110 533 (62,8%) 11 191 (6,36%) 1 875 (1,06%) 176 000 kosowski 6 718 (7,15%) 79 838 (84,98%) 6 730 (7,16%) 25 (0,03%) 93 952 nadwórniański 16 907 (12,02%) 112 128 (79,69%) 11 020 (7,83%) 343 (0,24%) 140 702 rohatyński 36 152 (28,41%) 85 245 (66,99%) 6 111 (4,8%) 32 (0,02%) 127 252 stanisławowski 49 032 (24,72%) 120 214 (60,6%) 26 996 (13,61%) 1 706 (0,86%) 198 359 stryjski 25 186 (16,5%) 106 183 (69,57%) 15 413 (10,1%) 5 497 (3,6%) 152 631 śniatyński 17 206 (22,05%) 56 007 (71,78%) 4 341 (5,56%) 346 (0,44%) 78 025tłumacki 44 958 (38,75%) 66 659 (57,45%) 3 677 (3,17%) 502 (0,43%) 116 028 żydaczowski 16 464 (19,64%) 61 098 (72,89%) 4 728 (5,64%) 1 438 (1,72%) 83 817 Ogółem: 332 175 (22,4%) 1 019 248 (68,9%) 109 378 (7,4%) 16 737 (1,1%) 1 480 285
Ogółem: Polacy – 332 175 (22,44%) Ukraińcy – 1 019 248 (68,83%) Żydzi – 109 378 (7,39%) Niemcy – 16 737 (1,1%)
Według Drugiego Powszechnego Spisu Ludności z 9 XII 1931 rokuGrzegorz Hryciuk, Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931–1948, Toruń 2005, Wyd. Adam Marszałek, , s. 78, Robert Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930–1939, Lublin 2003, wyd. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, , s. 47.
Ludność województwa stanisławowskiego w powiatach według deklarowanego wyznania 1931