thumb|Brytyjski krążownik lekki HMS „Dauntless” typu D. Krążownik lekki – klasa dużych okrętów artyleryjskich, podklasa krążowników, powstała na początku XX wieku. Intensywnie używane podczas obu wojen światowych. Później, podobnie jak i inne okręty artyleryjskie, klasa zanikła. Do tej klasy należały też krążowniki przeciwlotnicze.
Historia thumb|Jeden z pierwowzorów krążowników lekkich – niemiecki SMS „Niobe” typu Gazelle z 1900 thumb|Brytyjski krążownik lekki z okresu I w.św. – HMS „Weymouth” typu Bristol thumb|Japoński mały krążownik lekki „Yūbari” z 1923 thumb|„Karlsruhe” (Niemcy, 1929) thumb|HMAS „Sydney” (Wielka Brytania/Australia, 1935) thumb|USS „Denver” (USA, II w.św.)
Klasa krążowników lekkich wykształciła się w pierwszym dziesięcioleciu XX wieku, wywodząc się bezpośrednio z krążowników pancernopokładowych małej lub średniej wielkości. Nie ma ona jednak ściśle określonego początku pod względem konstrukcyjnym. Część autorów za pierwsze krążowniki lekkie uważa niemieckie okręty typu Gazelle (w służbie od 1900, ok. 3000 t wyporności, 10 dział 105 mm) i następneR. Chesneau, E. Kolesnik, Conway’s... 1860–1905, s. 249, 258. Niemieckie krążowniki lekkie sprzed I wojny światowej klasyfikowane były oryginalnie jako „małe krążowniki”.. Okręty takie w mniejszym stopniu miały wypełniać tradycyjne zadania krążowników, jak dalekie rejsy patrolowe, zwalczanie i ochrona żeglugi oraz służba na wodach kolonii, natomiast były dobrze przystosowane do służby na wodach ojczystych – prowadzenia rozpoznania i zwalczania torpedowców i niszczycieli oraz wspierania własnych jednostek tej klasy. Bardziej istotne od dobrej dzielności morskiej stało się silne uzbrojenie z szybkostrzelnych armat kalibru 102–105 mm (w późniejszych typach – do 152 mm). Okręty tego rodzaju przez swoje zbalansowane charakterystyki były ogniwem pośrednim między krążownikami średniej wielkości (klasyfikowanymi w Wielkiej Brytanii i niektórych innych państwach jako krążowniki II klasy i służącymi głównie do ochrony żeglugi), a znanymi już wcześniej małymi , służącymi do współpracy z niszczycielami (określanymi często jako krążowniki III klasy lub „krążowniki zwiadowcze” – scouts lub scout cruisers). Wkrótce większe krążowniki lekkie, jak brytyjska seria typów Town, przejęły także zadania krążowników dawnej II klasyR. Gardiner, Conway’s... 1906–1921, s. 2..
Wczesne krążowniki lekkie z konstrukcyjnego punktu widzenia były krążownikami pancernopokładowymi, lecz od 1910 roku zaczęto powszechnie budować okręty wyposażone w pionowe opancerzenie burtowe, przez co stały się w lepszym stopniu odporne na ogień niszczycieli, a z większych odległości, także okrętów swojej klasy (pierwsze typy krążowników lekkich z burtowym pasem pancernym to brytyjski Chatham i niemiecki Magdeburg, oba w służbie od 1912)R. Gardiner, Conway’s... 1906–1921, s. 53, 159. Pierwsze małe krążowniki zwiadowcze z częściowym opancerzeniem burt to brytyjskie typy Forward i Pathfinder (w służbie od 1905) i amerykański Chester (od 1908) (R. Chesneau, E. Kolesnik, Conway’s... 1860–1905).. Częściowo było to wywołane koniecznością ochrony siłowni, które zwiększały swoje rozmiary w celu osiągania większych mocy i prędkości i nie mieściły się już pod samym pokładem pancernym na wysokości linii wodnej, jak w krążownikach pancernopokładowychW. Supiński, L. Błaszczyk (op.cit.).. Poza tym, wykształcenie się krążowników lekkich zbiegło się z procesem zastępowania maszyn parowych przez lżejsze i mocniejsze siłownie turbinowe w latach 1905–1909Pierwsze krążowniki napędzane turbinami – brytyjski i niemiecki „Lubeck” weszły do służby w 1905 (R. Chesneau, E. Kolesnik, Conway’s... 1860–1905), lecz na większą skalę krążowniki napędzane turbinami zaczęły wchodzić do służby od 1909 (R. Gardiner, Conway’s... 1906–1921).. Nastąpiła też stopniowa zmiana opalania kotłów z węgla na paliwo płynne, co spowodowało brak zasobni węglowych jako części systemu ochrony podwodnej burt. Wykształcone w tej postaci krążowniki nazwano następnie lekkimi (ang. light cruiser), w opozycji do znacznie większych i silniejszych krążowników pancernych, które w tym okresie zaprzestano już budować. Nowa nazwa klasy pojawiła się najpierw w Wielkiej Brytanii w 1912, na określenie nowo budowanych niewielkich krążowników typu , wyposażonych w pancerz burtowyTyp Arethusa początkowo określony był przez I Lorda Admiralicji W. Churchilla jako „lekkie krążowniki pancerne” (light armoured cruisers), następnie nazwę klasy skrócono do krążowników lekkich – R. Gardiner, Conway’s... 1906–1921, s. 55. Rocznik flot z 1912 Brassey’s Naval Annual używa jeszcze terminologii: krążownik II / III klasy i „lekki krążownik pancerny”.. Brytyjczycy podzielili następnie ogół posiadanych krążowników na klasy krążowników oraz krążowników lekkich, określając jako krążowniki lekkie także starsze okrętyS. Patjanin i in., Kriejsiera..., s. 7, A. Preston, Cruisers..., s. 20. Brak było wyraźnej definicji, lecz jako krążowniki lekkie określono okręty poniżej ok. 6000 t wyporności, budowane od lat 90. XIX w. (na podst. R. Gardiner, Conway’s... 1906–1921, s. 13–14).. W kolejnych latach nazwa klasy krążowników lekkich, za przykładem największej marynarki brytyjskiej, stopniowo rozpowszechniła się na świecie. Generalnie stosowano ją na określenie małych i średnich krążowników, z artylerią o kalibrze do 152–155 mm (6 cali)A. Preston (op.cit.), s. 20.. Nowe krążowniki lekkie za zadanie miały głównie wspieranie innych sił nawodnych, zwłaszcza zespołów niszczycieli i ochronę własnej floty liniowej przed okrętami torpedowymi wroga, a także zadania zwiadowcze. Większe krążowniki lekkie przejęły także zadania zwalczania i ochrony żeglugi. Krążowniki lekkie pozostały jedyną podklasą krążowników budowaną podczas I wojny światowej (krążowniki liniowe oraz krążowniki pomocnicze zaliczane były do klasy krążowników jedynie nominalnie). Starsze krążowniki, aczkolwiek mogły być również określane jako krążowniki lekkie, odbiegały od nowych konstrukcji przede wszystkim niższą prędkością i brakiem opancerzenia burt.
Przed I wojną światową tylko Wielka Brytania i Niemcy budowały znaczną liczbę nowych krążowników lekkich. Wielka Brytania rozwijała ich dwie linie: wcześniejsze większe okręty, przeznaczone głównie do ochrony żeglugi (seria typów Town, wyporność 4800–5440 t), a następnie mniejsze i szybsze, przeznaczone głównie do działań na wodach europejskich (typy Arethusa, C i D, wyporność 3750–4970 t). Niemcy z kolei budowali początkowo niewielkie krążowniki, lecz ich wielkość następnie wzrastała do 4900–5620 t, natomiast używali ich zarówno na wodach europejskich, jak i do celów rajderskich na oceanachS. Patjanin i in., Kriejsiera..., s. 7–15.. Niewielką liczbę nowych krążowników lekkich o napędzie turbinowym posiadały podczas I wojny światowej jeszcze tylko Austro-Węgry, Włochy i Japonia, a budowę ich rozpoczęto w Rosji, Holandii i HiszpaniiNa podstawie R. Gardiner, Conway’s... 1906–1921..
Przez pierwsze lata po I wojnie światowej, do połowy lat 20. budowano głównie krążowniki lekkie projektowane lub nawet rozpoczęte jeszcze podczas wojny (jak brytyjskie typy D i E, japońskie Kuma, amerykańskie Omaha, niemiecki „Emden”, radzieckie Swietłana). Pierwszymi nowoczesnymi powojennymi krążownikami lekkimi był francuski typ Duguay-Trouin oraz japoński mały „Yūbari”, oba rozpoczęte w 1922, które wprowadziły rozmieszczenie artylerii głównej w wieżach w osi symetrii okrętu. W tym samym roku 1922 główne potęgi morskie ograniczyły w traktacie waszyngtońskim wyporność standardową wszystkich krążowników do 10.000 t i kaliber dział do 203 mm. Na skutek traktatu, w drugiej połowie lat 20. państwa morskie skupiły się głównie na budowie krążowników wykorzystujących w pełni limity traktatowe, nazwanych później ciężkimi (waszyngtońskimi). W tym okresie terminologia nie była jeszcze ustalona i w niektórych państwach lekkimi krążownikami nazywano przejściowo także krążowniki waszyngtońskie, z działami 203 mm (np. amerykańskie typu Pensacola)R. Chesneau, Conway’s... 1922–1946, s. 113.. Dopiero kolejny rozbrojeniowy traktat londyński z 1930 po raz pierwszy wprowadził rozróżnienie na krążowniki typu A z działami kalibru ponad 155 mm i typu B, o kalibrze dział do 155 mm. Chociaż traktat nie używał terminologii: krążownik ciężki / lekki, lecz od tej pory powszechnie zaczęto przyjmować ten kaliber dział za rozdzielający klasy krążowników ciężkich (A) i krążowników lekkich (B). Wprowadzając ograniczenia liczby krążowników ciężkich, traktat ten dał impuls do rozwoju i budowy przez główne potęgi morskie licznych nowoczesnych i silnych krążowników lekkich, uzbrajanych w działa o kalibrze ok. 6 cali (149/152/155 mm), niewiele ustępujących wielkością krążownikom ciężkim. Dalsze doprecyzowanie klasy krążowników lekkich przyniósł drugi traktat londyński z 1936, zakreślający dla nowo budowanych krążowników lekkich limit wyporności standardowej do 8000 t, jednakże limit ten przyjęły jedynie Wielka Brytania, USA i Francja. Ograniczeń tych sygnatariusze zaprzestali przestrzegać po wybuchu II wojny światowej, a inne państwa (m.in. ZSRR) nie były nimi wiązane. Oprócz dużych krążowników lekkich o wyporności 8–10 tys. ton, poszczególne państwa budowały też w zależności od potrzeb mniejsze jednostki.
Przeznaczeniem krążowników lekkich było wspieranie lżejszych sił nawodnych, wykonywanie ataków torpedowych, zwalczanie wrogiej żeglugi i ochrona własnej przed wrogimi rajderami. Mniejsze okręty tych typów były wyznaczane do roli liderów niszczycieli – taka praktyka była obecna we flocie japońskiej, choć inne marynarki także stosowały zespoły składające się z krążowników i niszczycieli.
Klasa krążowników lekkich jako okrętów artyleryjskich zanikła stopniowo po II wojnie światowej.
Tak jak i w przypadku innych okrętów o uzbrojeniu artyleryjskim podstawowymi parametrami określającymi siłę bojową były: uzbrojenie, opancerzenie i prędkość.
Wyporność Wyporność normalna krążowników lekkich do okresu I wojny światowej wynosiła od ok. 3000 t (np. niemiecki typ Gazelle) do ok. 5400–5600 t (brytyjski typ Chatham i niemiecki Cöln (II)). Większe – do 7000 ton, były okręty budowane, lecz nieukończone przed końcem wojny, jak rosyjski typ Swietłana, holenderski Java i brytyjski typ E. Wyjątkowe pod względem wielkości (9800 ton), były tylko ukończone po wojnie brytyjskie krążowniki typu Hawkins, które jednak z racji uzbrojenia w działa 190 mm, uważane są za prekursorów krążowników ciężkich i których wielkość wpłynęła na powojenny traktatowy limit wielkości krążownikówS. Patjanin i in., Kriejsiera..., s. 24–25..
Wyporność standardowa okrętów budowanych przed II wojną światową wahała się od około 4000 do 10 000 ton (górna granica wynikająca z traktatu waszyngtońskiego) lub niewiele ponad tę granicę, jednak przeciętnie jednostki tej klasy miały wyporność około 6000–8000 ton. Wyporność pełna była o 2–3 tysiące ton większaNa podstawie R. Chesneau (red.), Conway’s... 1922–1946. (znacząco większe były jedynie japońskie jednostki typu Mogami – początkowo 11 197 t wyporności standardowej, jednak projektowane były z faktycznym przekroczeniem limitów traktatowych, w celu ich późniejszego przezbrojenia na krążowniki ciężkie z artylerią 203 mm, co też miało miejsce)Wyporność krążowników typu Mogami zwiększała się na skutek zmian w projekcie i przebudów, 11 197 ts to wyporność standardowa „Mogami” po wejściu do służby (Grzegorz Bukała, Krążowniki typu Mogami – część III, Morza Statki i Okręty nr 2/1997)..