mały|Ferdinand Berthoud Ferdinand Berthoud (ur. 18 marca 1727 w Plancemont-sur-Couvet (kanton Neuchâtel), zm. 20 czerwca 1807 w Groslay (Val d’Oise)) – francuski zegarmistrz i naukowiec. Tytuł mistrza zegarmistrzostwa zdobył w Paryżu, w 1753 r. Zegarmistrz-Mechanik u boku Króla i w służbie Floty, pozostawił po sobie wyjątkowo bogatą spuściznę, między innymi w dziedzinie morskich chronometrów.
Życiorys mały|lewo|Ferdinand Berthoud Ferdinand Berthoud urodził się 18 marca 1727 roku, w miejscowości Plancemont, położonej w dolinie Val-de-Travers, w szwajcarskim kantonie Neuchâtel, w mieszczańskiej rodzinie zegarmistrzów i konstruktorów zegarów.
Jego ojciec, Jean Berthoud, był mistrzem ciesielskim i architektem. Należał do stanu mieszczańskiego w Couvet oraz burżuazji kantonu Neuchâtel, był również sędzią ziemskim Val-de-Travers w latach 1717–1732. Jego matka, Judith Berthoud (1682-1765), pochodziła z Couvet.
Berthoud miał czterech braci: Abrahama (1708-?); Jeana-Henry’ego (1710-1790) – sędziego ziemskiego Val-de-Travers, sekretarza sądowego w Verrières, adwokata w Cressier oraz rzeczoznawcy w dziedzinie zegarmistrzostwa; kreślarza Jeana-Jacques’a (1711-1784); oraz rolnika i konstruktora zegarów mechanicznych, radcy w Couvet, Pierre’a (1717-?). Ten ostatni poślubił w 1741 r. Marguerite Borel-Jaquet, z którą miał dwóch synów: Pierre’a Louisa (1754-Paryż, 1813) oraz Henriego (? -Paryż, 1783), którego kariera zawodowa była ściśle powiązana z karierą jego wuja Ferdinanda.
Berthoud miał również dwie siostry: Jeanne-Marie (1711-1804) i Suzanne-Marie (1729- ?).
W roku 1741, w wieku lat czternastu, Ferdinand Berthoud rozpoczyna naukę zegarmistrzowską w Couvet, u swojego brata, Jeana-Henry’ego, pobierając jednocześnie solidne wykształcenie w dziedzinie nauk ścisłych. 13 kwietnia 1745 roku kończy szkolenie i otrzymuje świadectwo ukończenia praktyki zegarmistrzowskiej.
W roku 1745, 18-letni Ferdinand Berthoud przeprowadza się do Paryża, gdzie zamierza doskonalić się w zegarmistrzowskim rzemiośle. Jako czeladnik, próbuje swoich sił u boku paryskich mistrzów. Niektóre źródła pisane podają, iż terminował przez pewien czas u Juliena Le Roy, ucząc się szybko i czyniąc niebywałe postępy. Pracował tam wspólnie z Pierre’em Le Roy (1717-1785), synem swojego mistrza, który później stanie się jego rywalem.
Dnia 4 grudnia 1753 r., na mocy decyzji Królewskiej Rady Stanu, wbrew przepisom cechowym, ale w drodze przychylności francuskiego monarchy, Ferdinand Berthoud, w wieku zaledwie 26 lat, zdobywa oficjalny tytuł Mistrza Zegarmistrzostwa.
Począwszy od 1755 roku zostaje mu powierzone zadanie zredagowania kilku artykułów z dziedziny zegarmistrzostwa dla Wielkiej Encyklopedii Francuskiej, wydawanej w latach 1751–1772 pod kierownictwem pisarza i filozofa Diderot (1713-1784) oraz matematyka i filozofa d’Alembert (1717-1783).
Swoją pierwszą specjalistyczną rozprawę Ferdinand Berthoud publikuje w roku 1759, pod tytułem L’Art de conduire et de régler les pendules et les montres, à l’usage de ceux qui n’ont aucune connaissance d’horlogerie »« [archiwum], na stronie Ferdinand Berthoud (konsultowano 21 października 2015).. Pozostałe jego prace wymienione są w rozdziale „Dzieła”.
W 1763 roku Ferdinand Berthoud zostaje wezwany przez Króla do przetestowania w Londynie, wraz z matematykiem i członkiem Królewskiej Akademii Nauk, Charles’em-Etienne’em Camusem (1699-1768) oraz astronomem Josephem-Jérôme’em Lefrancois de La Lande (1732-1807), chronometru morskiego H4 Sir Johna Harrisona (1693-1776). Berthoud jest zawiedziony wyprawą, gdyż Harrison przedstawia mu wyłącznie swoje zegary H1, H2 i H3 (w zamian za rekompensatę w wysokości 500 funtów), kategorycznie odmawiając pokazania słynnego H4, najbardziej zaawansowanego ze wszystkich.
Podróż Ferdinanda Berthoud do Londynu co prawda nie pozwala mu zbliżyć się do legendarnego H4, natomiast otwiera przed nim angielskie środowisko naukowe, które to, z uwagi na jego wybitne dokonania i publikacje z dziedziny zegarmistrzostwa, 16 lutego 1764 r. przyjmuje Berthoud do Royal Society w Londynie, mianując „zagranicznym członkiem stowarzyszonym”.
W roku 1764, z rozkazu Króla, Akademia Nauk nakazuje swoim dwóm członkom, Duhamelowi du Monceau oraz księdzu Chappe d’Auteroche’owi, wypróbowanie na morzu morskiego chronometru nr 3 Ferdinanda Berthoud. Ten ostatni osobiście dostarcza zegar do Brestu i bierze udział w próbie. Testy odbywają się na statku L’HirondelleDuhamel du Monceau, s. 136 Bruno Dupont de Dinechin..
W 1765 r. Ferdinand po raz drugi wyprawia się do Londynu, aby, za pośrednictwem saksońskiego Ministra, hrabi Henryka Brühla (1700-1763), spotkać się z Harrisonem. Harrison ponownie odmawia Berthoud pokazania swoich prac, ponieważ doskonale zdaje sobie sprawę z tego, iż ten mógłby je wykorzystać na potrzeby francuskiej Floty. Ostatecznie to Thomas Mudge (1715-1795), angielski zegarmistrz słynny z opracowania pierwszego swobodnego wychwytu kotwicowego oraz członek Board of Longitude, opisuje zasadę działania zegara H4, choć nigdy nie udało mu się go obejrzeć (Harrison za opisanie swojego zegara żądał astronomicznej kwoty 4.000 funtów).
7 maja 1766 r. Ferdinand Berthoud adresuje do Księcia de Praslin (1712-1785), hrabi Choiseul i Ministra Marynarki, rozprawę, w której przedstawia swoje plany zbudowania Chronometrów Morskich nr 6 i nr 8. W zamian prosi o przyznanie mu honorarium w wysokości 3.000 liwrów jako rekompensatę za pracę przy konstrukcji poprzednich zegarów oraz na poczet przyszłych kosztów związanych z budową dwóch nowych chronometrów morskich, według techniki angielskiej. W rozprawie tej Berthoud otwarcie formułuje pragnienie uzyskania tegoż wynagrodzenia oraz nadania mu tytułu Zegarmistrza-Mechanika u boku Króla i w służbie Floty. W zamian, obiecuje poświęcić się doskonaleniu chronometrów morskich i wyliczeniom nawigacyjnym. 24 lipca 1766 r. Król zatwierdza projekt i wydaje zgodę na sfinansowanie budowy dwóch chronometrów morskichFrédéric-Alexandre-Marie Jeanneret, James-Henri Bonhôte, Biographie neuchâteloise, volume 1, 1863..
W celu przetestowania precyzji działania nowych chronometrów morskich, 3 listopada 1768 r. Książę de Praslin przekazuje zegary nr 6 i nr 8 podróżnikowi i hydrografowi, hrabi de Fleurieu (1738-1810), chorążemu królewskiej marynarki, któremu towarzyszy ksiądz kanonik Pingré (1711-1796), astronom i geograf marynarki oraz członek Królewskiej Akademii Nauk. Ich misja polega na wypróbowaniu zegarów na korwecie żaglowej L’Isis, w trakcie podróży tam i z powrotem między Rochefort a kolonią Saint-Domingue. Wyprawa trwa dziesięć miesięcy, a testy na chronometrach zostają zwieńczone sukcesem. Obserwacje poczynione przez hrabiego de Fleurieu są opublikowane w 1773 r. pod tytułem „Voyage fait par ordre du roi, pour éprouver les horloges marines”.
W roku 1769 Ferdinand Berthoud sprowadza do Paryża z Couvet (Szwajcaria) swojego bratanka, Pierre-Louisa Berthouda (1754-1813), znanego jako Louis Berthoud, młodego i utalentowanego zegarmistrza i konstruktora zegarów, aby ten u boku wuja mógł kontynuować naukę. Louis pomaga przy realizacji i konserwacji morskich chronometrów, które Ferdinand opracowuje na potrzeby francuskiej i hiszpańskiej Marynarki.
1 kwietnia 1770 roku, za sprawą sukcesów, jakie na morzu odniosły Chronometry nr 6 i nr 8, Ferdinand Berthoud otrzymuje tytuł Zegarmistrza-Mechanika przy boku Króla i w służbie Floty, a wraz z nim honorarium w wysokości 3.000 liwrów rocznie oraz obowiązek sprawowania nadzoru nad konstrukcją morskich chronometrów. Król składa u niego zamówienie na realizację 20 zegarów.
Sukces nadchodzi bardzo szybko, a chronometry Berthoud biorą udział w licznych wyprawach testowych i podróżach kartograficznych.
W 1771 roku Jean-Charles Borda (1733-1799), pod dowództwem markiza Crenne, Jeana-Renégo Antoine’a z Verdun (1741-1805), wstępuje na pokład fregaty La Flore. Rozpoczyna kampanię testową morskich chronometrów, udając się na Wyspy Kanaryjskie oraz na Antyle. Bordzie, kapitanowi okrętu La Boussole, w wyprawie na Wyspy Kanaryjskie oraz do wybrzeży Afryki w latach 1774 i 1775 towarzyszy hrabia de Chastenet de Puységur (1752-1809), kapitan korwety żaglowej L’Espiègle.
1 sierpnia 1785 roku, Ferdinand Berthoud powierza hrabiemu Jeanowi-François de La Pérouse’owi (1748-1788), kapitanowi L’Astrolabe, pięć zegarów, z którymi ten wyrusza w podróż dookoła świata, z zamiarem uzupełnienia odkryć dokonanych przez Jamesa Cooka (1728-1779) na wybrzeżach Pacyfiku. Na skutek tragicznego wypadku, zabrane na pokład chronometry przepadają wraz z L’Astrolabe’m w wodach oceanu, w roku 1788, w pobliżu wysp Santa Cruz (wyspy Salomona).
W 1791 r. Berthoud oddaje cztery chronometry morskie na potrzeby kampanii prowadzonej przez Antoine’a de Bruni d’Entrecasteaux (1737-1793), który to, na prośbę Króla Ludwika XVI, objął dowodzenie dwóch fregat, wyruszając na poszukiwanie załogi hrabiego La Pérouse.
W 1795 roku Ferdinand Berthoud zostaje mianowany Członkiem rezydentem pierwszej klasy sekcji Sztuk Mechanicznych Instytutu Narodowego (Instytut Francji). W momencie wybuchu Rewolucji przenosi się do Luwru, gdzie, pobierając państwowe wynagrodzenie, nie ustaje w pracy nad swoimi zegarami i kontynuuje nadzór nad chronometrami morskimi. Jednocześnie i ponad wszystko, jego wysiłki skupiają się na publikacji najważniejszego dzieła: Histoire de la Mesure du temps [Przyp. tłum. Historia pomiaru czasu], (1802).
17 lipca 1804 r. Ferdinand Berthoud, jako członek Instytutu Francji, otrzymuje od Napoleona tytuł Kawalera Legii Honorowej.
Dnia 20 czerwca 1807 roku, bezdzietny Berthoud umiera w wieku lat 80. Zostaje pochowany w Groslay, w dolinie Montmorency (departament Val d’Oise), gdzie stoi pomnik ku jego pamięci.
Kariera Ferdinanda Berthouda jest nadzwyczajna, podobnież jak okresy historyczne, w jakich przyszło mu żyć: od epoki Oświecenia, poprzez Rewolucję, po I Cesarstwo Francuskie. Jego geniusz, doceniony przez współczesne mu pokolenie, pozwolił mu zostać członkiem Instytutu Narodowego oraz zdobyć szczytną pozycję Zegarmistrza-Mechanika u boku Króla i w służbie Floty pod panowaniem Ludwika XV, Ludwika XVI, a także w okresie Cesarstwa.
Dzieło mały|lewo|Ferdinand Berthoud granatowy zegar No2 z silnikiem sprężynowym i podwójną osią wahadłową 1763 W roku 1752, w wieku 25 lat, siedem lat po przybyciu do Paryża, Ferdinand Berthoud poddaje pod ocenę Królewskiej Akademii Nauk zegar wahadłowy z poprawką zwaną równaniem czasu, udowadniając tym samym swój ponadprzeciętny talent zegarmistrzowskiFerdinand Berthoud – La Renaissance ! »« [archiwum], na stroniewww.passion-horlogere.com (konsultowano 21 października 2015).. Matematyk i astronom Charles Etienne Camus (1699-1768) oraz Pierre Bouguer (1698-1758), matematyk, fizyk i słynny hydrograf, obaj członkowie Akademii Francuskiej, wydają w odpowiedzi bardzo pochlebny raport, podkreślając wyjątkową jakość jego prac.
Berthoud parokrotnie składa w Królewskiej Akademii Nauk zapieczętowane karty z własnymi projektami. 20 listopada 1754 r. przedstawia w tej formie plan budowy Maszyny służącej do pomiaru czasu na morzu, który jednak nie doczeka się publikacjiFerdinand Berthoud – Fondation de la Haute Horlogerie »« [archiwum], na stronie www.hautehorlogerie.org (konsultowano 21 października 2015).. Jest to jego pierwszy projekt morskiego chronometru. Pieczęć lakowa zamykająca karty zostanie otwarta dopiero w 1976 r. przez Prezydenta Akademii.
13 grudnia 1760 r. zegarmistrz oddaje do Królewskiej Akademii Nauk pracę zatytułowaną „Mémoire sur les principes de construction d’une Horloge de Marine”, opisującą zasady konstrukcji słynnego Chronometru Morskiego nr 1, i którego budowa zostanie ukończona z początkiem 1761 roku. Berthoud dołączy do projektu uzupełnienie, złożone 28 lutego 1761 roku. Zegar zostanie zaprezentowany w kwietniu 1763 roku, w Królewskiej Akademii Nauk.
W roku 1754 Akademia Nauk zatwierdza zegar wahadłowy z poprawką zwaną równaniem czasu autorstwa Ferdinanda Berthoud.