thumb|Nieoficjalny herb wsi Jaćmierz thumb|Jaćmierz: dwór i kościół na mapie z 1851 thumb|Stary ratusz w Jaćmierzu thumb|Dom Ludowy w Jaćmierzu thumb|Kościół parafialny Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny thumb|Kościół parafialny polskokatolicki thumb|Stary budynek szkoły w Jaćmierzu thumb|Zabudowa rynku w Jaćmierzu mały|Jaćmierz z lotu ptaka Jaćmierz – wieś (dawniej miasto) w Polsce, położona w województwie podkarpackim, w powiecie sanockim, w gminie Zarszyn.
Miejscowość położona jest na terenie dołów jasielsko-sanockich, w okolicy przeważają gleby bardzo żyzne, I klasy. mały|Jaćmierz z lotu ptaka Jaćmierz uzyskał lokację miejską przed 1437 rokiem, zdegradowany w 1896 rokuRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 34-35.. Na przełomie XVI i XVII wieku Jaczmirz położony był w ziemi sanockiej województwa ruskiegoAtlas historyczny Rzeczypospolitej Polskiej wydany z zasiłkiem Akademii Umiejętności w Krakowie, [T. 1] , Epoka przełomu z wieku XVI-ego na XVII-sty. Dział II-gi. "Ziemie Ruskie" Rzeczypospolitej , Dział opracowany przez Aleksandra Jabłonowskiego [...], k. 4.. W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Jaćmierz. W latach 1975–1998 miejscowość należała do województwa krośnieńskiego.
W 2020 Jaćmierz zamieszkiwało 801 osób.
W 2013 roku przy Szkole Podstawowej w Jaćmierzu oddano do użytku Miasteczko Ruchu Drogowego. Wybudowane Miasteczko Ruchu Drogowego przeznaczone jest przede wszystkim dla rowerzystów i motorowerzystów oraz dla młodszych dzieci w celu nauki poruszania się jako piesi. mały| Miasteczko Ruchu Drogowego
Integralne części wsi +Integralne części wsi Jaćmierz SIMC Nazwa Rodzaj0362890 Stefanówka część wsi
Historia Za panowania Kazimierza Wielkiego w miejscu dzisiejszego Jaćmierza powstała niewielka osada. W 1390 rycerz Fryderyk Myssnar z Miśnii otrzymał wieś jako dar za zasługi wojenne od Władysława Jagiełły. W dokumencie z 1390, dotyczącym Jaćmierza w opisie granic wymieniono „...campum dictum Dlugie pole”. W 1390 król Władysław nadaje przywilej dla wsi Jaćmierz, której granice biegną, m.in. do potoku Siedliska, a tym potokiem do bagna.
W 1427 w dokumentach figuruje Jaćmierz, kiedy to Piotr Mleczko z Jedlicza, pożycza szlachetnemu Fryderykowi z Jaćmierza 100 marek. Prawa miejskie Jaćmierz ma od 1437. Miasto stanowiło następnie własność rodu Jacimierskich, którzy wywodzili się od wspomnianego Fryderyka Myssnara, z których Jan Jaćmierski podpisał w 1464 konfederację szlachty ze Lwowem. Nazwę miejscowości dawniej zapisywano jako: Oppido Iaczymyrz (1437), Iaczymyerz (1484), Jaczmyerz (1508), Jacimierz (1653). W owym czasie miejscowość leżała w dawnym województwie ruskim (ziemia sanocka). W 1460 odnotowano pierwszych rajców miejskich Michaela Naydethera i Stanisława Steala, którzy złożyli podpisy z okazji fundacji kościoła przez Fryderyka pana na Jaćmierzu. Pod koniec XV wieku własność Jakuba Pieniążka od 1493 wojskiego sanockiego, starosty sanockiego oraz jego żony Anny Zarszyńskiej, córki Stanisława Zarszyńskiego. W 1492 roku dobra Jaćmierz z przyległościami Jan Amor Tarnowski Junior kupił od braci Mikołaja, JanaBartłomieja Frysztackich za 4000 złotych węgierskichŁukasz Winczura, Hetman hetmanów. Jan Amor Tarnowski (1488–1561), Kraków [b.d. w.], s..
W II poł. XVI w. Jaćmierz był własnością Stanisława Drohojowskiego – kasztelana przemyskiego herbu Korczak (zm. ok. 1583) sekretarza królewskiego. Od 1558 funkcjonował dość krótko, zbór ewangelicki, kalwiński, a mecenasem kościoła był Stanisław Drohojowski kasztelan przemyski. Zbór przetrwał do najazdu tatarskiego w roku 1624.
Grunty miejskie dzielą się w tym czasie na niwy Piernikówka, Obszary, Podłe Błonie i Janikówka. W XVII Jaćmierz był własnością Adama Bala – chorążego przemyskiego (zm. ok. 1646), w 1634 r. ożenionego z Reginą Konstancją z Konar. Potem Jaćmierz należał do wdowy po Adamie Balu. W XVIII do Śleszyńskiego, kasztelana brzeskiego, potem do wdowy Anastazji Grabowskiej Śleszyńskiej.
W 1795 Jaćmierz należał do Stanisława Grodzickiego herbu Łada, który zmarł bezpotomnie w roku 1818. W następnym roku bratanek Stanisława, Feliks Grodzicki, sprzedał Jaćmierz wraz z Posadą Jaćmierską Dolną, Posadą Jaćmierską Górną i Chmurówką Sebastianowi Ostaszewskiemu herbu Ostoja. Ten z kolei przepisał te dobra w roku 1832 swej córce, Marii z Ostaszewskich, żonie Franciszka Grotowskiego, po których dziedziczył ich syn, Leon Grotowski (ur. 1834, poseł do Rady Państwa), żonaty z Marią z hr. Starzeńskich (ur. 1845). Po Leonie i Marii Grotowskich dobra jaćmierskie otrzymał w spadku ich syn, Władysław Grotowski (1871-1930), żonaty ze Stanisławą z Dydyńskich. Ostatnim właścicielem był syn Władysława i Stanisławy Grotowskich, Franciszek (1906-1962). Po II wojnie światowej jego majątek został przejęty przez Skarb Państwa.
W Jaćmierzu od czasów lokacji miasta odbywały się trzy jarmarki w roku: 12 marca, 8 maja i 24 czerwca. Targi odbywały się co tydzień. Handlowano bydłem i końmi oraz drobnicą. W interesach przyjeżdżali kupcy z odległych stron. Z końcem XVIII w. notował Ewaryst Andrzej, hr. Kuropatnicki w swym "Opisaniu królestw Galicyi i Lodomeryi": Jaćmierz. Domu Grodzkich; wieś bardziej niż miasteczko, tak sławne ma jarmarki na konie i woły, iż dla koni szlachty i kupców z krakowskiego, sandomirskiego, z Węgier i Galicyi wielka liczba; a dla wołów kupców z Czech, Szląska, Morawy, Polski, bardzo wiele bywa.
Do majątku Grotowskich należała jedna z największych w całej Galicji hodowla bydła zarodowego rasy simentalskiej i berneńskiej, sprowadzonego ze Szwajcarii. Od tamtych czasów tradycję hodowlaną simentali podtrzymuje ośrodek bydła zarodowego w Odrzechowej. Istniały cechy rzemieślnicze: stolarski, ślusarski, tkacki, garncarski, garbarski, największym był cech szewski. Pod koniec XIX w. do nowych zajęć doszło chmielarstwo, a zbyt zapewniał nowo otwarty browar w Zarszynie. W 1880 miasto liczyło 145 domów oraz 840 mieszkańców, wyłącznie Polaków.
W 1898 miasteczko (nm. Markt) liczyło 148 domów oraz 716 mieszkańców, w tym 650 rzymskich katolików oraz 52 żydów, językiem polskim posługiwało się 716 osób. Powierzchnia miasta wynosiła 4,06 km². Obszar dworski z folwarkiem Stefanówka wynosił 3,56 km² i zamieszkany był przez 32 osoby.
Całkowicie zniszczony przez armię rosyjską w 1915 r.
W roku 1929 miasteczko liczyło 620 mieszkańców, właścicielem większościowym był Leon Grotowski. W miasteczku funkcjonowała Kasa Stefczyka i Spółdzielnia Rolnicza. Działalność usługową prowadzili handlarz bydła Wilner A., kowal Lutecki S., rzeźnik Musiał k., sklepy E. Silbermana i B. Smolnickiego oraz gospoda K. Wilnera.
Obwód sanocki AK wydawał w czasie okupacji, tygodnik pt. Przegląd Tygodniowy wychodzący w Jaćmierzu pod red. Jana Radożyckiego.
Benedykt Gajewski stworzył publikację pt. Jaćmierz. Zarys monograficzny (2003).
Kalendarium 1437 lokacja miasta na prawie magdeburskim; 1460 fundacja Fryderyka Jaćmirskiego syna Fryderyka Myssnara z Miśnii dla kościoła; 1530 i 1556 napad zbójników beskidzkich na miasto; 1558-1624 kościół zostaje zamieniony na zbór protestancki; 1624 spalenie kościoła przez Tatarów; 1640 budowa nowego, drewnianego kościoła fundacji Jana Kantego Oleszko; 1646 dotacja dla kościoła fundacji Reginy Konstancji z Konar Balowej, wdowie po Adamie Balu, chorążym przemyskim; 1664 erygowanie i poświęcenia przez biskupa przemyskiego Stanisława Sarnowskiego kościoła p.w. Najświętszej Marii Panny i Wszystkich Świętych; 1737 pożar kościoła; 1760 budowa kościoła fundacji Anastazji Grabowskiej Sleszyńskiej, poświęcenie w 1798; 1892 założono Kółko Rolnicze; 1897 zostały założone dwie Ochotnicze Straże Pożarne w mieście Jaćmierzu i Posadzie Jaćmierskiej; 1899 wybudowano sześcioklasową szkołę powszechną, do której uczęszczały dzieci i młodzież z okolicznych miejscowości: Górek, Bażanówki, Wzdowa i Strachocin; w XIX w. Jaćmierz pełnił funkcję centrum kulturalnego. W latach międzywojennych działał Klub Kawalerów, który organizował życie społeczno-kulturalne, działały dwa Koła Gospodyń: w Jaćmierzu i Posadzie Jaćmierskiej; 2005 rewitalizacja rynku w Jaćmierzu.
Religia W Jaćmierzu znajdują się dwa kościoły parafialne: rzymskokatolicki p.w. Wniebowzięcia NMP; polskokatolicki p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa.
Architektura sakralna Rzymskokatolicki kościół parafialny p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny wzniesiony został w poł. XVII w. Zniszczony przez pożar w 1737, został odnowiony i przebudowany w 1760. Rozbudowa objęła m.in.: wzniesienie dwóch wież i kruchty w fasadzie zachodniej, powiększenie zakrystii, wydzielenie trzech naw we wnętrzu. W XIX w., dobudowano do nawy dwie kaplice tworzące rodzaj transeptu. Kościół w Jaćmierzu jest jednym z nielicznych, dwuwieżowych kościołów drewnianych, naśladujących architekturę murowaną. Polskokatolicki, kościół parafialny p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa, drewniany, zbudowany w 1925.
Obiekty zabytkowe Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Jaćmierzu (przy nim działa Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Jaćmierzu); pozostałości zespołu dworskiego (park i spichrz); szkoła elementarna z 1899; domy w rynku: pierwszy z poł. XIX, pocz. XX (nr 68), drugi, tzw. Kasa Szewczyka z 1935 (nr 137); zabudowa rynku; kaplica grobowa rodziny Ostaszewskich i Grotowskich z 1827 na cmentarzu; kapliczki przydrożne z XIX w.
Osoby związane z Jaćmierzem Zbigniew Białecki (wynalazca) – polski chemik; Edward Gniewosz – honorowy obywatel z 1892; Maciej Augustyn – polski pisarz, autor artykułów opisujących dawne Bieszczady w miesięczniku „Bieszczad”; Maria Augustyn, z domu Musiał (1910-1997) – nauczycielka, poseł na sejm PRL; Leon Grotowski – poseł do Rady Państwa, członek rady powiatu sanockiego, właściciel dóbr; Stanisław Haduch (1844-1917) – budowniczy oraz pierwszy dyrektor gimnazjum w Jaćmierzu, upamiętniony tablicą pamiątkową ustanowioną w 1964 na gmachu starej szkoły w Jaćmierzu z inicjatywy Józefa Stachowicza, wykonaną przez Romana Tarkowskiego; Stanisław Haduch, lekarz i oficer; Stanisław Jakiel – w latach 1957-1983 biskup sufragan diecezji przemyskiej; Janusz Konieczny – senator RP w latach 2001–2005; ks. Bronisław Józef Kraus (ur. 1 lutego 1923 w Jaćmierzu) – s. Stanisława i Zofii z d. Ochęduszko. Uczestnik kampanii wrześniowej, męczennik więzienia hitlerowskiego w Nowym Sączu; Mieczysław Malik (1921-1990) – rzeźbiarz ludowy; Tadeusz Jan Ochęduszko – major piechoty Wojska Polskiego II RP i Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Józef Stachowicz (1900-1985) – pedagog, polonista, organizator tajnego nauczania w pow. sanockim w okresie okupacji; Henryk Stankiewicz (1900-1942) – działacz ludowy w okresie międzywojennym, prezes Stronnictwa Ludowego w latach trzydziestych, łącznik AK w latach II wojny św., twórca BCh na terenie powiatu sanockiego. Zastrzelony przez gestapo 21 września 1942Źródło kronika PSL powiat sanocki.; Jan Szot – działacz ludowy, społecznik organizator OSP w Posadzie Jaćmierskiej i Jaćmierzu, założyciel Kółka Rolniczego w Posadzie Jaćmierskiej; Roman Wolański – w II wojnie światowej kurier „Roman” w Jaćmierzu; Zbigniew Ząbkiewicz – rzeźbiarz ludowy; Zygmunt Żyłka-Żebracki – kawaler Krzyża Złotego i Krzyża Srebrnego Orderu Wojennego Virtuti Militari.
Drogi krajowe Wieś położona jest 5 km od drogi krajowej nr 28 Zator – Wadowice – Nowy Sącz – Gorlice – Biecz – Jasło – Krosno – Sanok – Medyka.
Zobacz też Posada Jaćmierska
Uwagi
Przypisy Raport o stanie Gminy Zarszyn za rok 2022. s.4 GUS. Wyszukiwarka TERYT Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ()
Bibliografia Prof. Adam Fastnacht, Osadnictwo Ziemi Sanockiej. AGZ. Prof. Przemysław Dąbkowski, Stosunki narodowościowe Ziemi Sanockiej w XV stuleciu, Lwów 1921. Józef Stachowicz, Monografia Jaćmierza. Księga Praw i Realności Parafii Jaćmierz.
Linki zewnętrzne
zapomniana fortalicja Jaćmirskich