Berdyczów (, Berdycziw; , Bardiczew) – miasto w obwodzie żytomierskim Ukrainy, siedziba władz rejonu berdyczowskiego, położone 44 km na południe od Żytomierza, nad rzeką Hnyłopiat, prawym dopływem Teterewu.
W Berdyczowie rozwinął się przemysł maszynowy, spożywczy, obuwniczy oraz meblarski. W mieście znajduje się stacja kolejowa Berdyczów.
Historia
mały|upright|lewo|Janusz Tyszkiewicz Berdyczów był miastem Wielkiego Księstwa Litewskiego, które na mocy unii lubelskiej w 1569 roku weszło w skład Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W 1593 roku uzyskał prawa miejskie.
Około 1626 roku wojewoda kijowski Janusz Tyszkiewicz po uwolnieniu z niewoli tatarskiej jako wotum dziękczynne ufundował w Berdyczowie kościół i sprowadził tam karmelitów. Biskup kijowski Stanisław Zaremba w 1647 roku został, według relacji wiernych, uzdrowiony za wstawiennictwem Matki Bożej Berdyczowskiej, której wizerunek ogłosił cudownym. W 1756 roku obraz koronowany został papieskimi koronami.
Berdyczów stał się słynnym ośrodkiem kultu maryjnego, a w XIX wieku także centrum chasydzkim na Wołyniu. Jako prywatne miasto szlacheckie położony był w powiecie żytomierskim województwa kijowskiego i stanowiło własność wojewody kijowskiego Janusza Tyszkiewicza w latach 30. i 40. XVII wiekuНаталія Білоус, Приватні міста Київського воєводства в першій половині XVII ст.: кількість, особливості розвитку та функціонування, w: Україна в Центрально-Східній Європі Випуск 15, Kijów 2015, s. 143., którą w 1721 od Tyszkiewiczów kupili Radziwiłłowie jako spadek dla Barbary Franciszki Zawiszy zamężnej z Mikołajem Faustynem RadziwiłłemSłownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom I, s.134..
Czasy Augusta III i Stanisława Augusta Poniatowskiego były dla miasta okresem rozwoju. Sanktuarium otoczono potężnym wałem, z mostem zwodzonym i z bastionami uzbrojonymi w 60 armat. Była to prawdziwa twierdza. W tych murach wzrastał karmelita o. Marek Jandołowicz – duchowy przywódca konfederacji barskiej, którego Juliusz Słowacki uczynił głównym bohaterem dramatu Ksiądz Marek (1843). W 1768 roku Kazimierz Pułaski z 700 konfederatami barskimi i 800 cywilami przetrwał 17 dni oblężenia Berdyczowa, trzykrotnie odpierając szturmy.
W 1777 roku w Berdyczowie ukazała się pierwsza polska encyklopedia przeznaczona dla dzieci i młodzieży Krótkie zebranie zarzutów ciekawych o rzeczach tego świata pod, zmysły nam podpadających i je zadziwiających ku pożytkowi młodzi zwięzłemi odpowiedziami ułatwione napisana przez Józefa Iwanickiego.
W 1793 roku Berdyczów w wyniku II rozbioru Polski został włączony do Rosji, od 1846 roku był siedzibą ujezdu berdyczowskiego. W 1837 roku w Berdyczowie powstał Związek Ludu Polskiego. 15 marca 1850 roku w mieście odbył się ślub Eweliny Hańskiej, dziedziczki pobliskiej Wierzchowni z Honoré de Balzakiem.
Wiosną 1920 roku miasto zostało zajęte przez wojska polskie podczas wyprawy kijowskiej. W lecie 1920 roku podczas wojny polsko-bolszewickiej Rosjanie z 1 Armii Konnej Budionnego wymordowali w szpitalu w Berdyczowie 600 rannych polskich żołnierzy wraz z opiekującymi się nimi pielęgniarkami. Od 1921 roku miasto znajdowało się w składzie Ukraińskiej SRR, rok później włączonej do ZSRR.
7 lipca 1941 roku Berdyczów zajęły wojska niemieckie. 22 sierpnia 1941 roku Niemcy utworzyli w mieście getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 20 000 osób. W czerwcu 1942 roku hitlerowcy zlikwidowali getto, a Żydów rozstrzelali w okolicy miasta. Sprawcami zbrodni byli policjanci z niemieckiego 45. rezerwowego batalionu policji, Sonderkommando 4a, Einsatzkommando 5 oraz 5. batalion saperów 5 Dywizji Pancernej SS „Wiking”. Zbrodnią dowodzili: SS-Obergruppenführer Friedrich Jeckeln, SS-Sturmbannführer Martin Besser, SS-Sturmbannführer Fritz Sievert, SS-Hauptsturmführer Alois Hülsdünker oraz SS-Hauptscharführer Fritz Knop.
Po II wojnie światowej miasto wróciło do ZSRR. Od 1991 roku należy do państwa ukraińskiego.
Demografia Zgodnie z danymi spisu powszechnego 2001 w Berdyczowie mieszkało 87,6 tys. osób.
Narodowość 1926Всесоюзная перепись населения 1926 года. М.: Издание ЦСУ Союза ССР, 1928-29. 1939Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сел союзных республик СССР. 1959Кабузан В. М. – Украинцы в мире динамика численности и расселения. 20-е годы XVIII века – 1989 год Форм. этн. и политических границ укр. этноса. Ин-т рос. истории РАН. М. Наука, 2006. 2001Про кількість та склад населення України за підсумками Всеукраїнського перепису населення 2001 року. Ukraińcy 26,4% 42,1% 56,2% 84,8% Rosjanie 8,1% 8,7% 18,6% ≈9,5% Polacy 8,5% 10,1% 11,7% ≈5,0% Żydzi 55,5% 37,5% 11,8% ≈0,5%
Liczba ludności Liczba ludności1789 26401867 52 5631897 53 3511926 55 5561939 62 0141959 53 2061970 71 4751979 80 1711989 91 6292001 87 5752012 78 799
Związani z Berdyczowem thumb|Berdyczów na początku XX wieku
Władysław Bukowiński – polski ksiądz katolicki, długoletni misyjny duszpasterz w Kazachstanie i całej sowieckiej Azji Środkowej, Wanda Wolska-Conus – polska historyk, bizantynolog, filolog klasyczny, mecenas kultury, po drugiej wojnie światowej związana z Francją, Polina Gelman – radziecka żołnierka, Bohater Związku Radzieckiego (1946), Antonina Girycz (ur. 1939) – polska aktorka teatralna i filmowa, Wasilij Grossman – rosyjski pisarz żydowskiego pochodzenia, Vladimir Horowitz – amerykański pianista pochodzenia żydowskiego, Józef Konrad Korzeniowski (Joseph Conrad) – polski pisarz i nowelista, tworzący w języku angielskim, Władysław Kozłowski – polski filozof, socjolog, psycholog, pedagog, literat, powstaniec z 1863 roku, Jurij Krymarenko – ukraiński lekkoatleta, mistrz świata, Noach Pryłucki – poseł na Sejm Ustawodawczy (1919–1922) pochodzenia żydowskiego, fołkista, Udalryk Krzysztof Radziwiłł – polski pisarz i prozaik, generał i poseł Rzeczypospolitej, Mikołaj Faustyn Radziwiłł – polski szlachcic, miecznik wielki litewski, Ołeksandr Razumkow – ukraiński polityk.
W kulturze: „Pisz na Berdyczów” W Pieśni I poematu dygresyjnego „Beniowski” Juliusz Słowacki pisze:
Władysław Kopaliński w Słowniku mitów i tradycji kultury o Berdyczowie napisał:
...prawdopodobnie, sądząc z przysłowia, słynne niegdyś ze źle funkcjonującej poczty na kresach polskich...
Podobną etymologię powiedzenia Pisz na Berdyczów podają Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich oraz Jerzy Bralczyk w książce 444 zdania polskie. Natomiast językoznawca Maciej Malinowski na blogu Obcy język polski stawia w wątpliwość przypuszczenie W. Kopalińskiego o źle działającej poczcie w Berdyczowie. Pisze (bez podania źródła tej informacji): ...w rzeczywistości poczta berdyczowska działała bez zarzutu i uchodziła za jedną z najlepszych w regionie. Informuje, że w drugiej połowie XVIII wieku Radziwiłłowie uzyskali od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego przywilej dla Berdyczowa zezwalający na organizowanie dziesięciu jarmarków rocznie. Regularnie bywający w mieście wędrowni kupcy jako adres korespondencyjny podawali pocztę w Berdyczowie. Stąd kupieckie zawołanie pisz na Berdyczów. Znaczenie tego zawołania zmieniło swój sens, obecnie używane jest w sytuacjach, w których jedna osoba chce zerwać kontakt z drugą, w rodzaju „pisz donikąd”.
Zabytki mały|Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP klasztor warowny karmelitów Bosych z XVII w., ufundowany przez Janusza Tyszkiewicza Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP z XVIII w. z cudownym obrazem Matki Bożej Berdyczowskiej. kościół farny pw. św. Barbary z 1826 roku, w którym ślub wzięli Honoré de Balzac i Ewelina Hańska pałac Radziwiłłów z XVIII i XIX wieku sobór prawosławny św. Mikołaja z lat 1908–1910 zamek obronny na stoku góry, odbudowany po zniszczeniu przez Fedora Tyszkiewicza gród cadyka Lewi Izaaka z Berdyczowa Synagoga Chóralna z XIX wieku cerkiew św. Trójcy
Współpraca Jawor SiedlceБердичів – офіційний портал міста.
Galeria
Przypisy
Bibliografia
Antoni Urbański, Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi, Warszawa 1928, s 76-78 Sanktuaria – Berdyczów
Linki zewnętrzne
Aktualności Berdyczowa Historia Żydów w Berdyczowie na portalu Wirtualny Sztetl Historia Berdyczowa w Rzeczypospolitej i pod zaborami, związki miasta z Polską, wirtualna mapa okolic – Rzeczpospolita wirtualna Archiwalne widoki miasta w bibliotece Polona
Kategoria:Miasta w obwodzie żytomierskim Kategoria:Rejon berdyczowski Kategoria:Wołyń Kategoria:Prywatne miasta szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo kijowskie)