Godziemba – polski herb szlachecki, noszący zawołanie Godziemba. Wzmiankowany w najstarszym zachowanym do dziś polskim herbarzu, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae, spisanym przez historyka Jana Długosza w latach 1464–1480. Godziemba jest jednym z 47 herbów adoptowanych przez bojarów litewskich na mocy unii horodelskiej z 1413 roku.
Herb występował głównie wśród rodzin osiadłych w ziemi brzeskiej, dobrzyńskiej, kaliskiej i sieradzkiej. Najbardziej znane rody, pieczętujące się herbem Godziemba to między innymi Lubrańscy i Dąmbscy.
Godziemby używała też Izydora Dąmbska.
Opis herbu Opis historyczny mały|Jedna ze stron manuskryptów Jana Długosza, zawierająca opisy polskich herbów Jan Długosz (1415–1480) blazonuje herb i opisuje herbownych następująco:
Po przetłumaczeniu:Kasper Niesiecki, podając się na dzieła historyczne Bartosza Paprockiego, Marcina Bielskiego i Szymona Okolskiego, opisuje herb:
Opis współczesny Opis skonstruowany współcześnie brzmi następująco:
Na tarczy w polu czerwonym sosna barwy naturalnej, o trzech konarach i pięciu korzeniach.
W klejnocie pół rycerza w zbroi, trzymającego w prawej ręce taką samą sosnę.
Labry herbowe czerwone, podbite złotem.
Geneza Najwcześniejsze wzmianki 1403 najstarsza znana wzmianka o herbie w zapiskach sądowych. Pieczęć Jakuba z Zorawicy doktora dekretów i kanonika krakowskiego z roku 1451. W 1413 w wyniku unii horodelskiej przeniesiony na Litwę.
Herb został przedstawiony wśród innych polskich herbów w Herbarzu Złotego Runa z lat 1433–1435.
Najwcześniejsze lokalne źródło heraldyczne wymieniające ten herb to wspomniane już wcześniej Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae, datowane na lata 1464–1480. Autorem tego dzieła jest polski historyk, Jan Długosz:
Ewolucja wizerunku W zapisce sądowej z 1487 i przywileju króla Aleksandra z 1505 umieszczono w złotym polu takąż sosnę o trzech wiechach zielonych i pięciu korzonkach. Tadeusz Gajl natomiast określa herb o takim wizerunku mianem Godzięba.
Etymologia Jan Długosz w swoim herbarzu opisuje herb pod nazwą Godzyamba, podając złoty kolor sosny. Wizerunek drzewa jest nawiązaniem do Drzewa Życia (Drzewa kosmicznego).
Niewłaściwe jest motywowanie nazwy heraldycznej rzekomym apelatywem godzięba mającym jakoby oznaczać „pień z rosnącymi szczepami”. Wyraz ten nie występuje poza kontekstami świadczącymi o jego funkcji antroponimicznej i heraldycznej, a do słowników języka polskiego został przejęty z opisu herbowego obrazka.
Legenda herbowa Na podstawie dzieł Bartosza Paprockiego, Kasper Niesiecki przytacza legendę:
Innymi słowy, wojewoda krakowski o imieniu Sieciech, wkroczył na czele polskich wojsk na Morawy. Polski rycerz Godziemba stracił w walce broń. Jeden z nieprzyjaciół widząc Polaka bezbronnym skoczył, aby go pojmać. Godziemba nie tracąc ducha podjechał do pobliskiego lasu i wyrwawszy z ziemi młodą sosnę stanął do walki, po czym pokonał wroga i pojmał go w niewolę. W nagrodę za swój czyn otrzymał herb z wizerunkiem sosny.
Kasper Niesiecki wzmiankuje również drugą legendę na podstawie dzieł Flaviusa Vopiscusa:
Herbowni
Lista Tadeusza Gajla Lista herbownych w artykule sporządzona została na podstawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.
Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich). Lista nazwisk znajdująca się w artykule pochodzi z Herbarza polskiego, Tadeusza Gajla (245 nazwisk). Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Godziemba. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę. Jest to jednakże dotychczas najpełniejsza lista herbownych, uzupełniana ciągle przez autora przy kolejnych wydaniach Herbarza. Tadeusz Gajl wymienia następujące nazwiska uprawnionych do używania herbu Godziemba:
Pozostałe nazwiska Jury Łyczkowski, na swojej stronie dotyczącej heraldyki, wspomina również o nazwisku; Pankiewicz.
Odmiany strona=27|mały|238x238px|Godziemba wraz ze swoimi odmianami w Tablicach odmian herbowych Teodora Chrząńskiego (1909). III rząd, III kolumna.
Galeria
Zobacz też
Heraldyka polska Ród herbowy
Uwagi
Przypisy Franciszek Piekosiński: Heraldyka polska wieków średnich, Kraków, 1899.
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Herby unii horodelskiej