thumb Alan Wilson Watts (ur. 6 stycznia 1915, zm. 16 listopada 1973) – brytyjski filozof, pisarz, mówca. Znany ze swych badań porównawczych religii, tłumacz i popularyzator filozofii Wschodu na Zachodzie.
Jest autorem ponad 25 książek i licznych artykułów dotyczących tożsamości osobistej, natury rzeczywistości, wyższej świadomości, sensu życia, pojęć i obrazów Boga, niematerialnego wymiaru szczęścia. Jego książki dotyczą własnych doświadczeń w studiowaniu wschodniej i zachodniej religii i filozofii.
Dzieciństwo Watts urodził się w rodzinie należącej do klasy średniej w ówczesnej wsi Chislehurst w Anglii w 1915 roku, na Holbrook Lane 3 (obecnie 5). Jego ojciec był reprezentantem londyńskiego biura firmy Michelin, matka gospodynią domową. Z powodu skromnych środków finansowych rodzice Wattsa zdecydowali się żyć w środowisku wiejskim, gdzie ich jedyny syn, Alan, dorastał, poznając otaczającą przyrodę.
Na jego zainteresowania „rzeczami ponadnaturalnymi” wpłynęły prawdopodobnie tradycje religijne ze strony rodziny matki (jej ojciec był anglikańskim misjonarzem) oraz lektura książek o tajemniczym Dalekim Wschodzie.
Watts pisał później o swego rodzaju mistycznej wizji, której jako dziecko doznał podczas gorączki. W tym czasie był pod wpływem malarstwa Dalekiego Wschodu, którego źródłem stały się pejzaże i gobeliny podarowane jego matce przez anglikańskich misjonarzy powracających z Chin. Kilka chińskich obrazów Watts zobaczył w Anglii i, jak napisał w autobiografii, był „zafascynowany estetyką klarowności, przejrzystości i przestrzeni niektórych obrazów w sztuce chińskiej i japońskiej. Sprawiały wrażenie, że płyną...”. Te dzieła sztuki podkreślały stosunek człowieka uczestniczącego w przyrodzie – temat, który towarzyszył mu przez całe życie.
Buddyzm We własnych oczach Watts miał bogatą wyobraźnię oraz był uparty i rozmowny. Jako dziecko został wysłany do szkoły z internatem, która obejmowała zarówno naukę świecką, jak i religijną. W wieku nastoletnim wakacje spędzał często we Francji w towarzystwie Francisa Croshawa, bogatego epikurejczyka interesującego się zarówno buddyzmem, jak i mało znanymi aspektami kultury europejskiej. Niedługo potem Watts poczuł, że zmuszony jest wybrać pomiędzy chrześcijaństwem anglikańskim, wiarą, w której się wychował, a buddyzmem, o którym czytał w różnych bibliotekach. Wybrał buddyzm i stał się członkiem ustanowionej przez teozofów loży buddyjskiej w Londynie, której przewodniczył ówcześnie adwokat Christmas Humphreys. Watts został sekretarzem organizacji w 1931, mając 16 lat. W ciągu tych lat młody Watts zbadał kilka stylów medytacji.
Wykształcenie Watts uczęszczał do King’s School w Canterbury. Gdy ukończył szkołę średnią, Watts podjął pracę w drukarni, a później w banku. Spędzał swój wolny czas w Loży buddyjskiej, a także pod opieką „guru Rascal” o imieniu Dimitrij Mitrinović (Mitrinović sam był pod wpływem Piotra Uspienskiego, Georgija Gurdżijewa i zróżnicowanej szkoły psychoanalizy Freuda, Junga i Adlera). Watts również czytywał różne książki dotyczące filozofii, historii, psychologii, psychiatrii i mądrości Wschodu.
Wpływy pierwszej publikacji Pobyt w Londynie zapewnił mu znaczną liczbę możliwości rozwoju osobistego. Poprzez Humphreysa poznał autorów książek o duchowości (np. Mikołaj Roerich, dr Sarvaepalli Radhakrishnan) i znanych teozofów, jak Alice Bailey. W 1936 roku, w wieku 21 lat, wziął udział w Światowym Kongresie Wiary na Uniwersytecie Londyńskim, tam usłyszał też o Daisetz Teitaro Suzuki, by potem spotkać tego cenionego znawcę buddyzmu zen. Oprócz tych rozmów i spotkań osobistych, pochłonięty był analizowaniem dostępnej literatury naukowej, podstawowych pojęć i terminologii głównych filozofii Indii i Azji Wschodniej. W 1936 roku Watts opublikował pierwszą książkę, Duch zen. Później przyznał się, że sugerował się w niej w dużej mierze pismami Suzuki.
W 1938 roku ożenił się z Eleanor Everett, której matka, Ruth Fuller Everett, była związana z tradycyjnym kręgiem zen w Nowym Jorku. W roku 1939 Watts wraz z żoną przeprowadził się do Stanów Zjednoczonych. Kilka lat później Ruth Fuller wyszła za mistrza zen (rōshi), Sokei-Sasaki, niejako mentora Alana Wattsa, który jednak nie zdecydował się odbyć formalnego szkolenia pod jego okiem. Z późniejszych dzieł Wattsa wynika, że w tym okresie doznał on kolejnego doświadczenia mistycznego podczas spaceru z żoną.
Kapłaństwo Watts nie ukończył formalnego wykształcenia zen w Nowym Jorku, ponieważ nie odpowiadały mu metody nauczyciela. Mimo że nie został wyświęcony na mnicha zen, czuł potrzebę znalezienia ujścia dla swoich zawodowych filozoficznych skłonności. Poszedł do anglikańskiej (biskupiej) szkoły w Seminarium Duchownym w Evanston (Illinois), gdzie studiował pisma chrześcijańskie, teologię i historię Kościoła. Starał się wypracować połączenie współczesnego kultu i mistycyzmu chrześcijańskiego oraz filozofii Azji. Watts otrzymał tytuł magistra teologii w odpowiedzi na tezę, którą opublikował w popularnej pozycji pod tytułem „Behold the spirit”. Otrzymał honorowy tytuł doktora teologii na uniwersytecie w Vermont za swoje prace z teologii komparatywnej. Watts nie ukrywał swojej niechęci do różnych aspektów religii, surowości, pogrążenia w poczuciu winy, czy agresywnego prozelityzmu – niezależnie od tego czy dotyczyły judaizmu, chrześcijaństwa, hinduizmu, czy buddyzmu.
Przyjął święcenia kapłańskie w roku 1945, mając 30 lat, jednak zrezygnował z posługi w roku 1950. Przyczynił się do tego romans, po którym żona Wattsa wniosła o stwierdzenie nieważności małżeństwa. W Nowy Rok poznał Josepha Campbella, jego żonę Jean Erdman i Johna Cage’a.
Wiosną 1951 roku Watts przeniósł się do Kalifornii, gdzie dołączył do wydziału Amerykańskiej Akademii Studiów Azjatyckich w San Francisco. Wykładał tam obok Saburō Hasegawy, Fryderyka Spiegelberga, Haridasa Chaudhuriego, lama Tokwan Tada i różnych ekspertów oraz profesorów wizytujących. Zwłaszcza od Hasegawy uczył się japońskich zwyczajów, sztuki, prymitywizmu i postrzegania natury.
Watts studiował także pismo chińskie i uprawiał chińską kaligrafię wraz z Hasegawą. Specjalizował się w buddyzmie zen, jednak interesował się również wedantą, fizyką kwantową, cybernetyką, semantyką, filozofią procesu, historią naturalną i antropologią seksualności.
Lata późniejsze W połowie lat 50., po kilku latach spędzonych na Akademii, opuścił wydział, żeby rozpocząć niezależną karierę. W 1953 roku zaczął prowadzić cotygodniowy program radiowy w Radio Pacifica w Berkeley, który prowadził do śmierci w 1973 roku. Podobnie jak inni dziennikarze był wolontariuszem w sponsorowanej przez słuchaczy stacji. Zdobyła ona dużą popularność w San Francisco Bay Area. Audycje te były później realizowane przez dodatkowe stacje Pacifica, a także retransmitowane wiele razy w ciągu dekady po jego śmierci. Oryginalne taśmy są w posiadaniu Pacifica Radio Archives.
W roku 1957, kiedy miał 42 lata, opublikowana została jedna z najbardziej znanych książek pisarza, Droga Zen, która koncentrowała się na filozoficznych eksplikacjach i historii. Ponadto w oparciu o styl życia i filozoficzne tło zen, w Indiach i Chinach, Watts przedstawił pomysły zaczerpnięte z semantyki ogólnej (bezpośrednio z pism Alfreda Korzybskiego, a także od Norberta Wienera, pioniera niedawno opublikowanych prac nad cybernetyką). Watts przedstawił analogie pomiędzy cybernetycznymi zasadami a praktyką zen. Książka sprzedawała się dobrze, w końcu stała się klasyką gatunku i pomogła poszerzyć zainteresowanie filozofią zen.
W tym czasie był w trasie w Europie razem z ojcem, gdzie spotkał znanego psychiatrę Carla Junga. Kiedy odnosił się do współczesnej psychologii, zbliżał się bardziej do Junga czy Abrahama Maslowa, niż do Freuda.
Eksperymenty Po powrocie do Stanów Zjednoczonych podejmował próby przeżycia doznań psychodelicznych, początkowo dzięki podanej mu przez dr Oscara Janigera meskalinie. Kilka razy próbował LSD z różnymi zespołami badawczymi, prowadzonymi przez dr Keith Ditman, Sterling Bunnell, Michaela Agrona. Próbował również marihuany i stwierdził, że jest ona interesującym i użytecznym środkiem psychoaktywnym, który wywołuje wrażenie spowolnienia czasu. Swoje wrażenia z zażywania narkotyków opublikował w latach 60. Jego komentarz na temat zażywania środków psychodelicznych brzmiał: „Kiedy już otrzymasz wiadomość, odłóż słuchawkę. Prostym jest, że substancje psychoaktywne odgrywają rolę instrumentu, jak mikroskop, teleskop czy telefon. Biolog nie siedzi nieskończenie z okiem przyklejonym do mikroskopu, lecz patrzy chwilowo przez okular, by następnie pracować nad tym, co zobaczył”.
Przez pewien czas Watts wolał posługiwać się językiem współczesnej nauki i psychologii (Psychoterapia Wschodu i Zachodu jest dobrym przykładem) i szukał związku pomiędzy przeżyciami mistycznymi a teorią wszechświata materialnego proponowaną przez współczesnych mu fizyków. Później utożsamiał mistykę z doświadczeniami świadomości ekologicznej i zwykle wybierał podejście, które najlepiej nadawało się do szerszej publiczności.
Zwolennicy i krytycy Poszukiwania i nauczanie Wattsa przyniosło mu kontakt z wieloma intelektualistami, artystami i amerykańskimi nauczycielami w Ruchu Potencjału Człowieka. Jego przyjaźń z poetą Garym Snyderem kultywowała sympatie dla Ruchu Ekologicznego, dla którego Watts dał filozoficzne wsparcie.
Choć nie był na długo związany z żadną instytucją akademicką, korzystał przez kilka lat ze stypendium na Uniwersytecie Harvarda. Wygłaszał wykłady na wielu uczelniach. Jego wykłady i książki wywarły dalekosiężny wpływ na amerykańską inteligencję lat 1950–1970, jednak Watts był często postrzegany jako outsider w środowisku akademickim. Podczas ostrej wymiany zdań w czasie swego wykładu na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Cruz w 1970 roku Watts stwierdził, że nie jest filozofem akademickim, a raczej „artystą-filozofem”.
Watts był krytykowany przez buddystów, takich jak rōshi Philip Kapleau, John Daido Loori i Daisetz Teitaro Suzuki za rzekomo błędną wykładnię kilku kluczowych pojęć buddyzmu zen. Krytykowany był m.in. za przekonanie, że zazen nie oznacza siedzenia w ściśle określonej pozycji, a raczej wyćwiczony stan umysłu, który można osiągnąć w dowolnej sytuacji. Kapleau napisał, że Watts odrzucił zazen na podstawie połowy kōanu. W odniesieniu do wyżej wymienionego kōanu Robert Aitken oznajmił, iż Suzuki powiedział mu: „Z przykrością stwierdzam, że Pan Watts nie rozumie tej historii”. W tłumaczeniu Looriego z Shōbōgenzō, autor wspomina o tym i sugeruje, że zen w swej istocie polega na zazen, i nie można pojąć go bez praktyki.
Estetyka stosowana Watts nawiązywał często do grupy sąsiadów z Druid Heights (koło Mill Valley, stan Kalifornia), którzy starali się za pomocą architektury, ogrodnictwa i stolarstwa stworzyć dla siebie piękne i wygodne życie. Druid Heights zostało założone przez pisarkę Elsę Gidlow, której Watts zadedykował autobiografię.
Watts pragnął zmniejszyć alienację, doświadczenie towarzyszące według niego człowiekowi Zachodu, oraz (podobnie jak jego rodak i przyjaciel, Aldous Huxley), łagodzić krzywdy powstałe z powodu odcięcia się człowieka od przyrody. Czuł, że może dzięki temu choć trochę ulepszyć świat. Opracował również pomysły na szersze wykorzystanie estetyki w amerykańskim stylu życia (np.: lepsza architektura, więcej sztuki, więcej wyrafinowanej kuchni). W autobiografii In My Own Way pisał: „odnowa kultury może mieć miejsce, gdy mieszają się kultury wysoce zróżnicowane”.
Późna działalność W pismach z lat 50. wyrażał podziw dla praktyczności chan (zen) na Dalekim Wschodzie, gdyż wspomagał rozwój rolnictwa, architektury, budownictwa, medycyny ludowej, sztuki i administracji wśród mnichów żyjących w klasztorach swoich szkół.